1905

Iz Wikipedije, slobodne enciklopedije

< | 19. vijek | 20. vijek | 21. vijek | >
< | 1870-e | 1880-e | 1890-e | 1900-e | 1910-e | 1920-e | 1930-e | >
<< | < | 1901. | 1902. | 1903. | 1904. | 1905. | 1906. | 1907. | 1908. | 1909. | > | >>


1905 u drugim kalendarima
Gregorijanski 1905
MCMV
Ab urbe condita 2658
Islamski 1322 – 1323
Iranski 1283 – 1284
Hebrejski 5665 – 5666
Bizantski 7413 – 7414
Koptski 1621 – 1622
Hindu kalendari
 - Vikram Samvat 1960 – 1961
 - Shaka Samvat 1827 – 1828
 - Kali Yuga 5006 – 5007
Kineski
 - Kontinualno 4541 – 4542
 - 60 godina Yin Drvo Zmija
(od kineske N. g.)
Holocenski kalendar 11905
p  r  u
Podrobnije: Kalendarska era

Godina 1905 (MCMV) bila je redovna godina koja počinje u nedelju po gregorijanskom, odn. redovna godina koja počinje u subotu po 13 dana zaostajućem julijanskom kalendaru (linkovi pokazuju godišnje kalendare).


Događaji[uredi - уреди | uredi izvor]

Januar/Siječanj[uredi - уреди | uredi izvor]

Japanci u Port Arturu
  • 22. 1. (9. 1. po j.k.) - Ruska revolucija 1905.: Krvava nedelja - Carska garda u Sankt Peterburgu ubila nekoliko stotina mirnih demonstranata, Rusijom se širi talas štrajkova.
  • 26. 1. - U Rigi ubijeno 130 demonstranata, u Varšavi još stotinu nekoliko dana kasnije.
  • 26. 1. - U Južnoj Africi nađen dijamant Cullinan, najveći ikadа pronađeni dijamant draguljarskog kvaliteta (3.106,75 karata = 621,35 g).
  • 26. 1. - 4. 2. - Izbori za Ugarski sabor, prvi poraz vladajućih liberala od 1875 i pobeda Partije nezavisnosti.
  • januar - Srbija: kriza između dvora i vlade povodom uporednih proba topova.

Februar/Veljača[uredi - уреди | uredi izvor]

  • 2. 2. - U Sankt Peterburgu se srušio Egipatski most, kada je preko njega prelazio konjički eskadron.
  • 4. 2. - Yrigoyenova Radikalna građanska unija i deo vojske pokreću pobunu protiv argentinske vlade, ali brzo je ugušena.
  • februar - Počinju tzv. Jermensko-tatarski masakri, etnički sukobi između Jermena i Azera koji odnose hiljade života i štete proizvodnji nafte u Bakuu.
  • 17. 2. - Ubijen veliki vojvoda Sergej Aleksandrovič, nepopularni gubernator Moskve i stric ruskog cara.
  • 20. 2. - 10. 3. - Bitka kod Mukdena, odlučujuća u Rusko-japanskom ratu, najveća pre I svetskog rata.
  • 23. 2. - U Čikagu osnovan prvi Rotary klub.
  • 24. 2. - Probijen železnički Simplonski tunel između Švajcarske i Italije - 19,8 km, mimoilaženje svega 20 cm (saobraćaj od 1906).

Mart/Ožujak[uredi - уреди | uredi izvor]

Prvi profesori Beogradskog univerziteta
Rusko povlačenje nakon Bitke kod Mukdena

April/Travanj[uredi - уреди | uredi izvor]

Prva marokanska kriza: nemački car u Tangeru
  • 4. april. - U zemljotresu u dolini Kangra u provinciji Lahore, tada dijelu Britanske Indije, poginulo oko 19000 ljudi.
  • 17. 4. - Lochner v. New York: Vrhovni sud SAD oborio zakon kojim je ograničeno radno vreme zaposlenih u pekarama u državi New York - tzv. Lochnerova era u kojoj Vrhovni sud obara zakone za koje ceni da ugrožavaju ekonomsku slobodu traje do 1937.
  • 27. 4. - 6. 11. - Univerzalna i međunarodna izložba u Liježu.
  • 29. 4. (16. 4. po j.k.) - Bitka na Čelopekuj je najveći okršaj srpskih četnika u Makedoniji: srpske čete razbile tursku vojsku i Albance kod Čelopeka, severoistočno od Kumanova.

Maj/Svibanj[uredi - уреди | uredi izvor]

Jun/Juni/Lipanj[uredi - уреди | uredi izvor]

Kadar iz "Oklopnjače Potemkin" (1925)

Jul/Juli/Srpanj[uredi - уреди | uredi izvor]

Avgust/August/Kolovoz[uredi - уреди | uredi izvor]

  • 6. 8. - U Francuskoj održan prvi Svetski kongres esperantista.
  • 11. 8. - Belgijski kralj otvorio željeznički kolodvor Antwerpen-Centraal koji se smatra jednim od najljepših na svijetu.
  • 11. 8. - Anarhista pucao na argentinskog predsednika Quintanu - preživeo je ali mu nagomilani stres ruši zdravlje.
Referendum o nezavisnosti Norveške
  • 13. 8. - Norveški referendum odobrava raspuštanje unije sa Švedskom sa 99,95% glasova.
  • 18. 8. - Uredba o versko-prosvetnoj autonomiji Srba u BiH, posle devetogodišnje borbe[2].
  • 19. 8. - Izdat manifest o sazivanju Državne dume Ruske Imperije, ali protesti i neredi se nastavljaju.
  • 20. 8. - Sun Yat-sen, Song Jiaoren i dr. osnivaju u Tokiju tajno društvo Tongmenghui - protiv dinastije Qing, za republiku i jednaku raspodelu zemlje (→ Kuomintang od 1912).
  • 21. 8. - Predstavnici pet plemena na istoku današnje Oklahome se okupili na ustavnoj konvenciji na kojoj je izrađen plan za Državu Sequoyah - odbijeno u Kongresu, Oklahoma postaje država 1907.
  • 27. 8. - Prvi opći javni radnički zbor u Sarajevu - usvojena pravila Glavnog radničkog saveza (odobreno 21. 9. 1906, na čelu Mićo Sokolović).
  • 30. 8. - Totalno pomračenje Sunca u Španiji i severnoj Africi (70 - 80% u sh. zemljama).

Septembar/Rujan[uredi - уреди | uredi izvor]

  • 1. 9. - Iz Severozapadnih teritorija izdvojene kanadske provincije Alberta i Saskatchewan.
  • 2. 9. - U Kini propisano da od sledeće godine budu ukinuti carski ispiti.
  • 5. 9. - U Portsmutu, Nju Hempšir, potpisan mirovni sporazum između Ruskog i Japanskog Carstva - Japanci dobijaju kontrolu nad Korejom, poluostrvom Liaotung, Južnomandžurskom železnicom i pola Sahalina.
  • 5. 9. - Demonstranti nezadovoljni uslovima mira sa Rusijom izazivaju nerede Hibiya u Tokiju, oštećene stotine zgrada, 17 mrtvih. Smatra se da je ovo početak 13-godišnje Ere narodnog nasilja.
  • 6. 9. - Osnovano Malo pozorište, prvo dečije pozorište u Beogradu.
  • 8. 9. - Naoružani Albanci i turski askeri napali srpske karaule kod Kuršumlije, ubijena trojica srpskih vojnih lica[3].
  • 8. 9. - Zemljotres na Kalabriji, najmanje 500 mrtvih.
  • 11/12. 9. - Eksplodirao magazin japanskog bojnog broda Mikasa, 251 stradali (izvučen i opravljen za dve godine).
  • 15. 9. - "Crveni petak" u Budimpešti, 100.000 radnika se okupilo oko parlamenta, mirno se razilaze[4].
  • 27. 9. - Rad Alberta Einsteina Da li inercija tela zavisi od njegovog sadržaja energije predlaže ekvivalenciju mase i energije, kasnije zabeleženu kao E = mc2.
  • 27. 9. - Propisane registarske tablice u Austriji: K - Austrijsko primorje, M - Dalmacija (prve izdate sledećeg januara). (→ de)
  • 29. 9. - Austrijski parlament otvoren nakon letnje pauze, socijaldemokrati, socijalhrišćani i slavenski nacionalisti traže univerzalno pravo glasa[5].

Oktobar/Listopad[uredi - уреди | uredi izvor]

Oktobarski manifest: "Manifestacija 17. oktobra 1905. godine"
  • 30. 10. (17. 10. po j.k.) - Ruski car Nikolaj II izdaje Oktobarski manifest - obećani ustav, Duma, građanska prava; štrajkovi i protesti uglavnom okončani, do kraja godine vlast preuzima kontrolu nad zemljom.
  • 31. 10. - Lučindanska deklaracija - Crnoj Gori će o Nikoljudne biti darovan ustav.
  • 31. 10. (18. 10. po j.k.) - U Moskvi osnovana Konstituciono-demokratska partija (K-D, članovi poznati kao kadeti), liberalna partija ustavnih monarhista i desnih republikanaca na čelu sa Pavelom Miljukovim. Još jedna partija je Savez 17. oktobra (oktjabristi), desniji od kadeta.
  • 31. 10. - 3. 11. - Pogrom Jevreja u Odesi, stradalo preko 400 ljudi - najgori u talasu koju je obuhvatio Ukrajinu, uz pomoć policije.
  • jesen - U Srbiji osnovano Društvo za zakonsko rešenje zavereničkog pitanja - zahteva se kazna za kraljeubistvo.

Novembar/Studeni[uredi - уреди | uredi izvor]

  • 1. 11. - Sergej Vite, autor Oktobarskog manifesta, prvi je predsednik vlade u Rusiji (svega pola godine). Ober-prokuror Sinoda Konstantin Pobjedonoscev se povlači.
  • 4. 11. - Novembarski manifest privremeno okončava Rusifikaciju Finske.
  • 4. 11. - Belgijska komisija potvrdila izveštaje o zverstvima u SD Kongo.
  • 8. 11. - Pobuna mornara u ruskom garnizonu Kronštat, ubrzo suzbijena.
  • 8. 11. - Reakcija na revolucionarna kretanja u Rusiji: objavljeno osnivanje Saveza ruskog naroda, monarhističke, nacionalističke, antisocijalističke, antiliberalne i antisemitske partije (→ Crne stotine).
  • 14. 11. - Srpski i hrvatski poslanici u Dalmatinskom saboru sklopili sporazum o saradnji.
  • novembar - U Beogradu održan prvi Kongres jugoslovenskih književnika i novinara (predstavnici srpskih, bugarskih, hrvatskih i slovenačkih društava).
  • 16. 11. - Osnovana Družba "Braća Hrvatskoga Zmaja".
  • 16. 11. - Papuanski zakon i formalno odredio da Teritorija Papua (južni dio današnje PNG) pređe iz britanskog u australski posjed (od 1906).
  • 17. 11. - Japansko-korejski ugovor potpisan pod oružanom pretnjom: Koreja gubi diplomatski suverenitet, postaje protektorat Japana (deo Japana 1910-45).
  • 18/19. 11. - Nakon što je plebiscitom podržana monarhija (kao osiguranje nezavisnosti), norveški parlament bira danskog princa Carla za kralja - uzima ime Haakon VII (do 1957).
  • 18. 11. - Britanski parobrod SS Hilda se nasukao na obali Bretanje, 125 poginulih.
  • 21. 11. - Iz Beograda upućena "Riječ crnogorske univerzitetske omladine o prilikama u Crnoj Gori" - kritika dugogodišnje Nikoline vladavine.
  • 25. 11. - Grupa španskih oficira zapalila zgradu barselonskog satiričnog lista ¡Cu-Cut! jer se uvredila jednom karikaturom - nisu kažnjeni za to, što je potvrđeno Zakonom o jurisdikcijama sledećeg marta, a katalonski pokret je podstaknut.
  • 27. 11. - Izbori u Crnoj Gori (javno glasanje, muškarci stariji od 21).
  • 27. 11. - Moravska nagodba: sabor u Moravskoj će imati češki i nemački dom.
  • 27. 11. - Pantherova afera: posada nemačke topovnjače SMS Panther neovlašćeno tražila dezertera u brazilskoj luci Itajaí.
  • 28. novembar - Irski nacionalista Arthur Griffith osnovao u Dablinu partiju "Sinn Féin ("mi sami" ili "samostalni"), čiji je glavni zadatak bila borba za osamostaljenje Irske od Velike Britanije - partija dobija veću popularnost od 1916.
  • novembar - Srbija sklopila Bečki zajam od 70 miliona franaka; Interpelacija vladi Srbije o odnosima sa Engleskom (s kojom su odnosi u prekidu od Majskog prevrata).
  • 25. 11. - Proglašena amnestija za Terisoske pobunjenike na Kritu, oko 1.000 pobunjenika je evakuisano u Grčku.

Decembar/Prosinac[uredi - уреди | uredi izvor]

  • 3. 12. - U Rijeci odigrana prva nogometna utakmica klubova iz Hrvatske: Club Atletico – PNIŠK.
  • 3. 12. - Uhapšeno vođstvo Peterburškog sovjeta (Trocki, Parvus...).
  • 5. 12. - Pošto je britanski konzervativni premijer Arthur Balfour dao ostavku zbog pitanja carine, sledi liberal Henry Campbell-Bannerman (do 1908).
  • 5. 12. - František Skyčák, jedini slovački poslanik Mađarske narodne partije, objavio deklaraciju nove partije, nakon što se nije želeo odreći slovačkog programa.
  • 7. 12. - Moskovski ustanak - boljševici, menjševici i eseri započinju generalni štrajk koji se zatim pretvara u sukob; istovremeno u Kijevu uspostavljena kratkotrajna Šuljavska republika.
  • 9. 12. - Laïcité: Francuska usvojila Zakon o separaciji crkve i države.
  • 9. 12. - Praizvedba Straussove opere Salome u Dresdenu, sa "skandaloznim" Plesom sedam velova.
  • 11. 12. - Formirana Hrvatsko-srpska koalicija (potpisan predizborni proglas).
  • 12. 12. - Počinje Persijska ustavna revolucija - pobuna trgovačke klase i uleme.
  • 15. 12. (2. 12. po j.k.) - Srpski ministar inostranih poslova Jovan Žujović dao ostavku (pitanje zaverenika i odnosa sa Engleskom).
  • decembar - Dodatni izbori u titelskom izbornom srezu, nakon što je ubijen vladin poslanik Milo Milosavljević - Mita Mušicki je prvi poslanik Ugarskog sabora iz Radikalne stranke[6].
  • 16. 12. - U Njujorku pokrenut časopis Variety.
  • 18. 12. - Ugušen Moskovski ustanak, kraj revolucije 1905. u Rusiji.
  • 19. 12. - Crnogorska skupština proglasila prvi ustav Crne Gore ("nikoljdanski") i odmah raspuštena - knjazu ostaje velika vlast; novi premijer je Lazar Mijušković, umjesto vojvode Boža Petrovića-Njegoša.
  • 25 - 30. 12. - Boljševička konferencija u Tamerforsu (Tampere u Finskoj), Staljin se, kao jedan od gruzijskih delegata, prvi put sastao sa Lenjinom - ne slaže se s njim da treba izaći na izbore za Dumu.
  • 26. 12. - U Zagrebu osnovan Hrvački (teškoatletski) klub Atlas.
  • 26. 12. - Odlazeći načelnik nemačkog generalštaba Alfred von Schlieffen predstavio memorandum o ofanzivnom ratu protiv Francuske, bez rata sa Rusijom (→ Schlieffenov plan).
  • 28. 12. - Nakon vesti o srpsko-bugarskom carinskom savezu Austrougarska prekinula pregovore sa Srbijom o trgovinskom ugovoru.
  • 30. 12. - Praizvedba "Vesele udovice" Franza Lehára.
  • 30. 12. - Bivši guverner Ohaja Frank Steunenberg ubijen bombom ispred svoje kuće - kao nalogodavci su optuženi sindikalni lideri ali biće oslobođeni na suđenju.

Kroz godinu[uredi - уреди | uredi izvor]


Rođenja[uredi - уреди | uredi izvor]

Januar/Siječanj – Mart/Ožujak[uredi - уреди | uredi izvor]

April/Travanj – Jun/Lipanj[uredi - уреди | uredi izvor]

Jul/Srpanj – Septembar/Rujan[uredi - уреди | uredi izvor]

Oktobar/Listopad – Decembar/Prosinac[uredi - уреди | uredi izvor]

Kroz godinu[uredi - уреди | uredi izvor]

Smrti[uredi - уреди | uredi izvor]

Glavni članak: :Kategorija:Umrli 1905.

Januar/Siječanj – Jun/Lipanj[uredi - уреди | uredi izvor]

Jul/Srpanj – Decembar/Prosinac[uredi - уреди | uredi izvor]

Kroz godinu[uredi - уреди | uredi izvor]

Nobelova nagrada za 1905. godinu[uredi - уреди | uredi izvor]

Izvor/Reference[uredi - уреди | uredi izvor]

  • Istorija srpskoga naroda, Šesta knjiga, prvi tom, Od Berlinskog kongresa do ujedinjenja 1878-1918; Srpska književna zadruga, Beograd 1983.
  1. Bataković, The Kosovo chronicles - Failure of Reforms. rastko.rs
  2. Davidović, Srpska pravoslavna crkva u Bosni i Hercegovini od 960. do 1930. godine. rastko.rs
  3. Politika, 29. avg. 1905., str. 2. digitalna.nb.rs
  4. Robert Bideleux; Ian Jeffries (12 September 2007). A History of Eastern Europe: Crisis and Change. Routledge. str. 624–. ISBN 978-1-134-21318-4. https://books.google.com/books?id=g6l-AgAAQBAJ&pg=PT624. 
  5. Jakub S. Benes (2017). Workers and Nationalism: Czech and German Social Democracy in Habsburg Austria, 1890-1918. Oxford University Press. str. 109–. ISBN 978-0-19-878929-1. https://books.google.com/books?id=tXZ4DQAAQBAJ&pg=PA108. 
  6. Istorija srpskog naroda, knj. 6 tom 1, str. 545
  7. Sarajevo: A Biography, by Robert J. Donia, p. 104
  8. Ćorović, Političke prilike u Bosni i Hercegovini. rastko.rs
  9. Marković, Vraka i Vračani. rastko.rs