Pariz
Izvor: Wikipedia
Pariz (Paris) je glavni grad Francuske, na obje obale Sene, s 2,125.246 stanovnika (1999., metropolitansko područje 11,174.743). Centar kulturnog, političkog, industrijskog i trgovačkog života cijele države, pored toga centar umjetnosti i mode čitavoga svijeta. Sve vrste industrije, osobito modni artikli, parfemi, nakit, igračke, kemikalije, automobili, avioni i dr. Veliki promet stranaca, aerodromi Charles de Gaulle i Orly.
Pariz je jedan od najznačajnijih svjetskih gradova. U njemu su sjedišta međunarodnih organizacija UNESKO, OECD i neformalnog Pariskog kluba. Sa svijetom je povezan preko 2 velika aerodroma i 6 glavnih željezničkih stanica.
U Parizu se nalaze mnoge znamenitosti i turističke atrakcije. Sa istorijom dugom 2 milenijuma, ovaj grad je bio mjesto značajnih istorijskih događaja i umjetnika. Zbog toga svake godine Pariz pojseti do 30 miliona turista. Po broju turista Pariz je najposjećenija svjetska turistička destinacija. Također je poznat po imenu „Grad svjetlosti“.
Grad ima preko dva miliona stanovnika, a šira urbana zona oko 9,6 miliona. Ova gusto naseljena aglomeracija je najveća u Evropskoj Uniji.
Sadržaj/Садржај |
[uredi - уреди] Administrativni status
Pariz je podjeljen u dvadeset numerički organizovanih oblasti (arondismana). Arondismani su raspoređeni po spiralnoj šemi, sa prvim arondismanom u centru grada.
[uredi - уреди] Geografija
Pariz se prostire na 105,4 kvadratna kilometra. Grad ima dvije velike gradske šume koje ga odvajaju od predgrađa: Bulonjsku i Vensansku.
Grad se nalazi u umjerenoj klimatskoj zoni. Srednja godišnja temperatura iznosi 10,8 stepeni, dok je prosječna godišnja količina padavina 647 milimetara. Najtopliji je mjesec jul sa prosjekom od 18,4 stepeni, a najhladniji januar sa 3,5 stepena. Najviše padavina ima u maju, a najmanje u februaru.
Rijeka Sena povezuje Pariz sa unutrašnjošću zemlje (Burgundija) i sa kanalom La Manš. Blizina velike rijeke je bila razlog za osnivanje grada na ovom mjestu i najvažniji faktor njegovog razvoja. Veći dio grada, koji se nalazi na desnoj obali, posvećen je institucijama trgovine i finansija, dok je lijeva obala sa Latinskom četvrti univerzitetski i stambeni centar.
Ostrvo De la Site se nalazi u srcu grada. Tu je nastalo prvo naselje u doba antike. Godine 1584. kralj Anri III je povezao manja ostrva i dobio veću površinu za izgradnju. Vremenom je ostrvo od 8 hektara poraslo na 17. Most koji povezuje obale Sene preko ovog ostrva, „Novi most“ (Pont Neuf), je najstariji sačuvani most u Parizu.
Nekadašnje Ostrvo labudova (Île aux Cygnes) je 1773. spojeno sa Marsovim poljima.
Najviše prirodno uzvišenje u gradu je brdo Monmartr sa 129 metara visine. Do njegovog vrha vozi žičara. Tu se nalazi crkva Sakre ker („Sveto srce“).
[uredi - уреди] Istorija
Grad je nastao sredinom 3. vijeka prije naše ere oko keltske trvđave pod imenom Lutecija. Tvrđava se nalazila na ostrvu De la Site. Ime Lutecija se po prvi put pominje godine 53. p.n.e. u šestoj knjizi Julija Cezara iz ciklusa O Galskim ratovima (De Bello Gallico).
Pretpostavlja se da je Pariz kasnije ime dobio po keltskom plemenu Parizi (Parisii).
Kada su se rimljani približili ovom naselju 52. godine p.n.e., Parizi su spalili Luteciju i sve mostove. Rimljani su na levoj obali Sene sagradili novi grad na brdu koje će kasnije biti poznato kao brdo Svete Ženevjeve. Tu su sagradili terme, forum i amfiteatar. U rimskoj Galiji ovaj grad se zvao Civitas Parisiorum, ili Parizija, i nije imao veći značaj.
Sveci zaštitnici grada su Sveti Žermen (Saint Germain) i Sveta Ženevjeva (Sainte Geneviève), za koje se veruje da su ubedili hunskog ratnika Atilu da poštedi grad u 5. vijeku.
Dolazak Merovinga u 5. vijeku je označio kraj rimske vladavine. Godine 508. Pariz je postao prijestonica merovinške države pod kraljem Hlodvogom I. Tokom vladavine Karolinga grad su više puta napadali Normani. Vladari dinastije Kapet su Pariz proglasili prijestonicom Francuske. Kralj Filip II Avgust (1165–1223.) je utvrdio grad i sagradio palatu Luvr. U to vreme se na desnoj obali razvilo zanatstvo. Prva natkrivena pijaca je otvorena 1181. Početkom 14. vijeka iz više manjih škola se razvio Univerzitet Sorbona. Kralj Šarl V je na lijevoj obali Sene podigao zidine za odbranu grada od Engleza. Godine 1370. podigao je zid i na desnoj obali. Tokom Stogodišnjeg rata, Parizom su od 1420. do 1436. vladali Englezi.
Pariz je bio katolička tvrđava za vreme vjerskih ratova u Francuskoj u drugoj polovini 16. vijeka. U Bartolomejskoj noći 24. avgusta 1572. hiljade francuskih protestanata (hugenota) su pobijeni u Parizu. Za vrijeme vladavine Luja XIV uvedeno je ulično osvjetljenje, modernizovano snabdevanje vodom i izgrađene bolnice. On je naredio rušenje gradskih zidina i izgradnju velikih gradskih bulevara. Kraljeva rezidencija se preselila u Versaj. Ipak, Pariz je ostao politički, privredni i demografski centar Francuske.
Godine 1789. u Parizu je izbila Francuska revolucija koja je utemeljila put zbacivanju monarhije i osnivanju francuske Republike. Nova gradska utvrđenja su podignuta 1844. na mjestu današnjeg Periferijskog bulevara. Sa dužinom od 39 kilometara, sa 94 bastiona i 16 tvrđava, ovo je predstavljalo najveće utvrđenje na sijvetu.
U drugoj polovini 19. i prvoj polovini 20. vijeka u Parizu je održano šest Svetskih izložbi (1855, 1867, 1878, 1889, 1900. i 1937.). Ove izložbe su podvukle globalni kulturni i politički značaj Pariza. Njemačke trupe su osvojile Pariz 1871. Usljedila je narodna pobuna poznata kao Pariska komuna. Period od 1871. do 1914. se označava kao „Bel epok“ (lijepa epoha, belle époque). Grad je u drugoj polovini 19. vijeka doživio velike arhitektonske promjene po planovima barona Osmana. Celi blokovi krivudavih i uskih srednjovjekovnih ulica su srušeni da bi se izgrdile široke avenije, bulevari i neoklasicističke fasade koje su slika Pariza danas. U to doba su izgrađene željeznička stanica Lion, zgrada Opere, most Aleksandra III, i prepoznatljive stanice metroa u stilu ove epohe.
Ljetnje Olimpijske igre su održane u Parizu 1900. i 1924.
Pariz je bio pod njemačkom okupacijom u Drugom svjetskom ratu od 1940. do 25. avgusta 1944.
U maju 1968. Pariz je bio centar studentskih demonstracija, masovnih štrajkova i nereda. Godine 2005. neredi su izbili u siromašnim imigrantskim predgrađima i proširili se na druge gradove Francuske.
[uredi - уреди] Znamenitosti i kultura Pariza
Francuska prijestonica ima na stotine vrijednih istorijskih građevina, crkava, ulica, trgova i parkova, oko 160 muzeja, 200 umjetničkih galerija, oko 100 pozorišta, preko 650 bioskopa i više od 10.000 restorana. Stalno postoji bogata ponuda kulturnih događaja, poput koncerata, izložbi, festivala i modnih izložbi. Dvorci Fontenblo i Versaj (oba u predgrađima) i obale Sene su na UNESKO-voj listi svetske baštine. UNESKO ima svoje sjedište u Parizu.
Gradska katedrala Notr Dam izgrađena je u gotskom stilu između 1163. i 1235. Druga znamenita crkva je bazilika Sakr ker na brdu Monmartru iz 1914.
Najznačajniji muzeji u Parizu su: Muzej Luvr, Muzej Orsej, Centar Žorž Pompidu (Nacionalni muzej savremene umjetnosti), Muzej čovjeka (etnologija i antropologija), Pikasov muzej, Rodenov muzej, Pariske katakombe itd.
Mazarenova biblioteka iz 1643. je najstarija javna biblioteka u Francuskoj. Nacionalna biblioteka Francuske se nalazi na dijve lokacije. Zgrada „Rišelje“ je u drugom arondismanu, a krilo „Fransoa Miteran“ u 13. Broj knjiga u ovoj biblioteci se procjenjuje na 30 miliona. U Parizu postoji 55 javnih biblioteka.
Zbog istorijske politike centralizacije u Francuskoj, sva najbolja pozorišta, opera i balet Francuske su skoncentrisani u Parizu. Najpoznatija pozorišta su Komedi fransez (Comédie-Française, osnovano krajem 17. vjeka) i Pozorište na Jelisejskim poljima (Théâtre des Champs-Élysées, osnovano početkom 20. vjeka). Nacionalna opera Pariza nastupa na dve lokacije. Jedna je stara zgrada opere (Opera Garnije, po arhitekti Šarlu Garnijeu), otvorena 1875, koja je sa 11.237 kvadratnih metara najveći svjetski teatar. U njoj nastupa i baletska trupa Pariske opere. Druga lokacija je Opera Bastilja, otvorena 1989. Zabavni i revijalni program je reprezentovan u teatrima poput Mulen ruža i Lida.Pariz je jedan od najvecih gradova Francuske,ali je i jedan od najvecih muzeja smesten u njemu .Naime govori se o prelepoj i veoma vrednoj slici Monalize naime dela Leonarda Da Vincija.
Poznate građevine, avenije, parkovi i četvrti Pariza su još: Monmartr - stecište umetnika i boema. Avenija Jelisejska polja - najpoznatija pariska avenija. Monparnas - istorijska četvrt umetnika. Danas je tu visoki i kontroverzni oblakoder. Trijumfalna kapija - slavoluk posvećen francuskim ratnicima. Panteon - bivša crkva, od 19. vjeka mauzolej zaslužnih francuskih velikana. Palata invalida - niz reprezentativnih građevina iz 17. vjeka namenjenih smeštaju ratnih veterana. Danas je to muzej i grobnica više istorijskih ličnosti, uključujući Napoleona. Gran pale - velika izložbena hala iz 1900. Ajfelova kula - spomenik arhitekture industrijskog doba iz 1889. Trg Konkord - mjesto gde se za vreme Francuske revolucije nalazila giljotina. Danas je u središtu trga egipatski obelisk iz Luksora. Park Tiljerije - istorijski park pored palate Luvr Latinska četvrt - stecište univerzitetske omladine, profesora i intelektualaca. Groblje Per Lašez - na njemu su sahranjene mnoge značajne ličnosti (Balzak, Šopen, Oskar Vajld, Edit Pjaf, Marija Kalas, Džim Morison...). Defans - moderna četvrt savremene arhitekture sa finansijskim institucijama.
[uredi - уреди] Stanovništvo
U starom i srednjem vijeku, a i kasnije, stanovništvo Pariza je prolazilo kroz brojne ratove, epidemije i periode gladi, tako da je njihova brojnost stagnirala. Tako je, recimo, 1832. u epidemiji kolere stradalo 20.000 ljudi. Tek je period Industrijske revolucije u 19. vijeku označio početak snažnog demografskog razvoja. Od 1846. do 1876. broj stanovnika se od jednog milona udvostručio. Godine 1921. u Parizu je živjelo 2,9 miliona ljudi. Do danas je broj stanovnika u užem, centralnom Parizu opao, ali se njihov broj u Pariskom regionu popeo na više od 9 miliona. Po gustini stanovništva u užem centru, Pariz je prvi među milionskim gradovima svijeta.
Po zakonu, francuski popisi stanovništva ne smiju da prikupljaju podatke o etničkoj ili religijskoj pripadnosti stanovništva. Međutim, po podacima popisa iz 1999. vidi se da je 19,4% stanovništva rođeno van evropske Francuske. Po tome je Pariz veoma multikulturalan grad. Najviše novih imigranata pristiže iz Kine i Afrike.
Istorijski, u Pariz su se doseljavali Italijani, Jevreji iz centralne Evrope, Rusi poslije Oktobarske revolucije, Jermeni, ljudi iz francuskih kolonija, španski, portugalski i sjevernoafrički ekonomski emigranti od 1950-ih od 70-ih.
[uredi - уреди] Religije
Od 80 procenata stanovnika koji se identifikuju kao vjernici, 75 posto pripadaju katoličkoj crkvi. Grad ima 94 katoličke opštine, oko 15 grčkih i ruskih pravoslavnih, kao i jednu srpsku (parohija Svetog Save u Parizu). U Parizu postoji 7 sinagoga za oko 220.000 jevreja, i dve džamije za 50.000 muslimana. Neki podaci govore da su 15 % stanovništva Pariza muslimani. Samo 12 % hrišćana i 15 % jevreja su aktivni vjernici.
[uredi - уреди] Obrazovanje
Pariska regija ima 17 javnih univerziteta sa 359.749 studenata (podatak iz 2005.). To je najveća koncentracija studenata u Evropi. Velike škole i privatni univerziteti obrazuju još 240.778 studenata.
Univerzitet u Parizu (Sorbona) osnovao je Rober de Sorbon 1257. kao zajednicu škola koje su postojale na lijevoj obali Sene u Latinskoj četvrti. Ove škole su već imale evropsku reputaciju, a predavanja su bila na latinskom jeziku. Tokom 19. vijeka, na Sorboni se učilo: pravo, nauka, medicina, farmaceutika, književnost i teologija.
Posijle Studentskih nereda 1968. jedinstveni univerzitet je podjeljen u 13 delova (Pariz I do Pariz XIII). Godine 1991. osnovana su još 4 univerziteta u predgrađima (ukupno 17).
[uredi - уреди] Privreda
Pariz je najznačajniji privredni centar Francuske. Pariski region ostvaruje više od četvrtine nacionalnog proizvoda zemlje. BNP je 2005. iznosio 478.7 milijarde eura. Grad je poznat po prizvodnji luksuzne robe, visoke mode i nakita. Ostale značajne industrijske grane su hemijska, mašinska i industrija električnih aparata.
Skoro sve značajne francuske banke i finansijske institucije imaju svoje sjedište u Parizu. Grad je jedan od najznačajnijih finansijskih i trgovačkih centara Evrope. Ovom položaju Pariza doprinosi jedna od najjačih agroindustrija u Evropi. U francuskoj ekonomskoj politici uloga države je tradicionalno jaka. Ključni sektori, posebno sektor energije, su pod državnim monopolom.
U turizmu i pratećim aktivnostima zaposleno je 6.2% radno aktivnog stanovništva Pariza. Godine 2006. grad je posjetilo 27 miliona turista, od toga 17 miliona stranaca.
Pariz spada u regije Evrope sa najvišim standardom života. Nezaposlenost je osnovni problem od ranih 1990-ih. Od tada je Pariz izgubio oko 250.000 radnih mjesta.
[uredi - уреди] Mediji
Glavne medijske kuće Francuske su koncentrisane u Parizu. To su: izdavačka kuća „Le Figaro“, medijske kompanije „Vivendi Universal“, „Groupe Lagardère“ i „Groupe TF1“. Najvažniji dnevni listovi su Le Figaro („Le Figaro“), Le Mond („Le Monde“) i Liberasion („Libération“).
[uredi - уреди] Transport
Kao međunarodni poslovni, trgovinski i turistički centar, Pariz ima razvijenu transportnu mrežu autoputeva, brzih pruga i dva velika aerodroma.
Gradski prevoz uključuje 654 autobuske linije, metro, 3 linije tramvaja, prigradsku željeznicu i privatnike koji opslužuju 1.070 sporednih autobuskih linija.
Pariski metro ima 380 stanica i 16 linija (14 glavnih i dijve sporedne). Dužina šina je 221.6 km. Pošto je rastojanje među stanicama malo, od 1960-ih uveden je sistem 5 ekspresnih linija ka udaljenim predgrađima pod imenom RER. Pariz ima i 4 linije lake željeznice.
Pariz je glavni centar nacionalnog sistema željeznica. U gradu postoji 6 željezničkih stanica: Sever (Gare du Nord), Monparnas (Gare Montparnasse), Istok (Gare de l'Est), Lion (Gare de Lyon), Austerlic (Gare d'Austerlitz) i Sen Lazar (Gare Saint-Lazare). Postoje tri tipa željezničkih linija: linije velike brzine (TGV), linije normalnih brzina i prigradska željeznica.
Od jula 2007. grad Pariz nudi građanima i turistima sistem iznajmljivanja bicikala za gradsku vožnju (Velib). Za ovu namjenu određeno je 750 stanica sa oko 10.000 bicikala.
Dva velika pariska aerodroma su Orli (južno od grada) i Šarl de Gol kod mjesta Roasi. Postoji i mnogo manji aerodrom u Boveu, oko 70 km sjeverno od grada. Četvrti aerodrom, Le Burže, služi samo za poslovne avione i sajmove avijacije.
Grad ima 3 glavna autoputa i oko 2000 kilometara magistralnih puteva.
[uredi - уреди] Sport
Glavni sportski klubovi u Parizu su fudbalski klub Pari Sen Žermen, košarkaški Rasing i ragbi klub Stad Franse Pari.
Stad de Frans je najveći gradski stadion. Izgrađen je za Svjetsko prvenstvo u fudbalu 1998. i ima 80.000 sedišta. Koristi se za fudbalske i ragbi utakmice, kao i za atletiku.
U Parizu su održane dvije Ljetnje Olimpijade (1900. i 1924.) i dva Svjetska prvenstva u fudbalu (1938. i 1998.).
Svake sezone biciklistička trka Tur de Frans ima drugačiju maršutu, ali se završna etapa uvjek vozi u Parizu. Od 1975. cilj je na aveniji Jelisejska polja.
Otvoreno prvenstvo Francuske u tenisu se svake godine igra na crvenoj glini stadiona Rolan Garos u okolini Pariza. To je jedan od 4 prestižna „Grend slem“ turnira.
