1933

Iz Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Ovo je članak o godini 1933.
Milenijum: 2. milenijum
Vjekovi: 19. vijek20. vijek21. vijek
Decenija: 1900-e  1910-e  1920-e  – 1930-e –  1940-e  1950-e  1960-e
Godine: 1930 1931 193219331934 1935 1936
1933 u drugim kalendarima
Gregorijanski 1933
MCMXXXIII
Ab urbe condita 2686
Islamski 1351 – 1352
Iranski 1311 – 1312
Hebrejski 5693 – 5694
Bizantski 7441 – 7442
Koptski 1649 – 1650
Hindu kalendari
 - Vikram Samvat 1988 – 1989
 - Shaka Samvat 1855 – 1856
 - Kali Yuga 5034 – 5035
Kineski
 - Kontinualno 4569 – 4570
 - 60 godina Yin Voda P(ij)etao
(od kineske N. g.)
Holocenski kalendar 11933
p  r  u
Podrobnije: Kalendarska era

Godina 1933 (MCMXXXIII) bila je redovna godina koja počinje u nedjelju po gregorijanskom kalendaru.

Događaji[uredi - уреди | uredi izvor]

Januar/Siječanj[uredi - уреди | uredi izvor]

Adolf Hitler došao na vlast

Februar/Veljača[uredi - уреди | uredi izvor]

  • 1. 2. - Prošle godine izabrani gen. Tiburcio Carías Andino postaje predsednik Hondurasa (do 1949), nakon što je morao suzbiti pobunu dela liberala.
  • 1. 2. - U Nemačkoj raspušten Rajhstag i pruski Landtag, izbori u martu.
  • 2. 2. - Mirovni sporazum između nikaragvanskog predsednika Sacase i lidera pobunjenika Augusta Sandina - Sandino se protivi Nacionalnoj gardi i Somozi, što će ga dogodine koštati glave.
  • 4. 2. - Rumunska vlada proglasila ratno stanje zbog železničarskih štrajkova.
  • 5. 2. - Pobuna mornara na holandskom brodu De Zeven Provinciën pored Sumatre, okončana šest dana kasnije kada je od avionske bombe poginulo 23 mornara.
  • 6. 2. - U sibirskom mestu Ojmjakon izmereno -67,7 °C, rekord za severnu hemisferu.
  • 7. 2. - Brod USS Ramapo zabeležio na severozapadu Pacifika najveći abnormalni talas - 34 metra.
  • 9. 2. - Debata o kralju i otadžbini na Oxfordu: sa 275 prema 153 pobedio stav da se "ovaj dom neće ni pod kakvim okolnostima boriti za Kralja i Zemlju".
  • 9. 2. - Britanci i Holanđani postižu sporazum (Tea Agreement) o ograničenju izvoza čaja.

Mart/Ožujak[uredi - уреди | uredi izvor]

  • 2. 3. - U "Politici" se pojavila prva ukrštenica u nas (prva za odrasle, u "Politici za decu" je prva objavljena 10. marta 1932.[2]).
  • 2. 3. - Premijera originalnog filma "King Kong" u Njujorku.
  • 2. 3. - Jak zemljotres i cunami pogodio obalu Sanriku u Japanu.
Franklin Delano Roosevelt, predsednik SAD 1933-45
  • 4. 3. - Franklin Delano Roosevelt novi predsednik SAD (do 1945): "Jedino čega treba da se plašimo je sam strah". Frances Perkins je kao sekretarica rada prva žena u kabinetu.
  • 4. 3. - Austrijski parlament suspendovan, kancelar Engelbert Dollfuss započeo vladavinu dekretima (austrofašizam protiv nacizma).
  • 5. 3. - Izbori u Nemačkoj, nacisti uzimaju 44 % glasova (sa saveznicima imaju 52 %); komunistički i neki socijaldemokratski poslanici su ranije pohapšeni (lider KPD Ernst Thälmann će ostatak života provesti u samici); poslednji višestranački, mada neslobodni, izbori do 1949. na zapadu Nemačke, odn. do 1990. u celoj Nemačkoj.
  • 5 - 13. 3. - Bank Holiday u SAD: po objavi predsednika Ruzvelta na devet dana zatvorene sve banke i zamrznute finansijske transakcije kako bi se stabilizovao sistem.
  • 9. 3. - Velika Depresija: Američki kongres započinje prvih 100 dana u kojem donosi zakone New Deal-a.
  • 10. 3. - Zemljotres u Long Beachu, južna Kalifornija, 115 mrtvih.
  • 12. 3. - Predsedničkim dekretom određeno da Nemačka ima dve zastave, staru carsku (Flag of the German Reich (1933–1935).svg) i nacističku (Flag of the NSDAP (1920–1945).svg) (od 1935. samo nacistička).
  • 13. 3. - Joseph Goebbels na čelu novoosnovanog ministarstva narodne prosvete i propagande.
  • 14. 3. - Dr. Ivan Pernar osuđen na godinu dana robije.
  • 15. 3. - Dow Jones Industrial Average skočio sa 53.84 na 62.10 (15.34%) - do danas najveći jednodnevni procentni skok.
  • 19. 3. - Ustavnim referendumom odobren novi ustav Portugala, kojim je uveden Salazarov režim Estado Novo (do 1974) - korporatistički, konzervativan, nacionalistički, često se naziva i fašistički.
  • 21. 3. - "Dan Potsdama": novi nemački Rajhstag svečano otvoren u Garnizonskoj crkvi u Potsdamu (zasedaće u Krollovoj operi do 1942).
  • 22. 3. - Otvoren Koncentracijski logor Dachau, prvi u Njemačkoj.
  • 22/23. 3. - Velike snežne padavine u Beogradu i još nekim krajevima.
Hitler traži i dobija od Rajhstaga diktatorska ovlašćenja

April/Travanj[uredi - уреди | uredi izvor]

  • 1. 4. - U Njemačkoj počeo progon Jevreja bojkotom njihovih poslova i blokiranjem bankovnih računa (Julius Streicher organizovao jednodnevni bojkot jevrejskih radnji).
  • 3. 4. - Lord Clydesdale na čelu prvog leta preko Mount Everesta.
  • 4. 4. - Vazdušni brod USS Akron stradao u oluji kod New Jerseya, poginulo 73 od 76 članova posade.
  • 5. 4. - Međunarodni sud pravde presudio da Grenland pripada Danskoj i osuđuje norveška zauzeća na istočnoj obali.
  • 7. 4. - U SAD stupio na snagu Cullen–Harrisonov zakon koji dozvoljava prodaju piva i vina s niskim sadržajem alkohola (nezvanični Nacionalni dan piva u SAD).
  • 7. 4. - Zakon o obnovi državne službe u Nemačkoj uskraćuje državne pozicije (npr. učitelja, profesora, sudija) Jevrejima i političkim protivnicima nacista - prvi antisemitski zakon u Trećem rajhu; kasnije tokom meseca jevrejski lekari su isključeni iz zvaničnog osiguranja što će mnoge izbaciti iz posla. Legalizovana masovna nasilna čistka lokalnih vlasti koja je već počela.
  • 8. 4. - Referendum u Zapadnoj Australiji u korist otcepljenja od Australije.

Maj/Svibanj[uredi - уреди | uredi izvor]

Jun/Juni/Lipanj[uredi - уреди | uredi izvor]

  • 1. 6. - Načela Hrvatskog ustaškog pokreta: svim sredstvima za nezavisnu Hrvatsku, u kojoj "ne smije odlučivati nitko ko nije po koljenima i po krvi član Hrvatskog naroda". Ove godine "Ustaša - Hrvatska revolucionarna organizacija" menja ime u "Ustaša - Hrvatski oslobodilački pokret".
  • 4. 6. - Radio Luksemburg počeo emitovanje, usmeren je ka Britanskim ostrvima.
  • 6. 6. - U Nju Džersiju otvoren prvi autokino (Drive-in theater).
  • 8. 6. - Max Baer, polujevrejin, nokautirao Nemca Maxa Schmelinga u Njujorku.
  • 10. 6. - Osnovan Reichskolonialbund, krovna organizacija nemačkih kolonijalnih društava (centralizovana 1936).
  • 12. 6. - Početak Londonske ekonomske konferencije: nije uspela jer je predsednik Ruzvelt odbacio valutnu stabilizaciju; nemački ministar Alfred Hugenberg izazvao buru predlogom da se Depresija okonča nemačkom ekspanzijom u Africi i istočnoj Evropi - nemačka vlada se ogradila od predloga.
  • jun - Režimska stranka Jugoslovenska radikalno-seljačka demokratija promenila ime u Jugoslovenska nacionalna stranka.
  • 16. 6. - U SAD formirana Administracija nacionalnog oporavka (NRA) za eliminaciju "destruktivne konkurencije" (1935. presuđeno da je neustavna).
  • 16. 6. - U Tel Avivu ubijen Haim Arlosoroff, šef političkog odeljenja Jevrejske agencije - bio je kritikovan zbog pomirljivosti prema Arapima.
  • 17. 6. - Masakr u Kanzas Sitiju: Pretty Boy Floyd pokušao da oslobodi Frenka Neša, ubio i njega i četvoricu agenata FBI.
  • 20. 6. - Tajlandski general Phraya Phahonphonphayuhasena izveo vojni udar protiv sve autoritarnijeg premijera Nititade.
  • 21. 6. - Zabranjena nemačka Socijaldemokratska partija, u berlinskom predgrađu Köpenick dolazi do "krvave nedelje", u kojem su nacistički jurišnici ubili najmanje 23 od oko 500 pritvorenih. Zabranjena i Nemačka nacionalna narodna partija (DNVP), raniji Hitlerovi saveznici.
  • 23. 6. - Požar u Đakovačkoj katedrali, izgorjele orgulje.
  • 25. 6. - U Bugarskoj uvedeno opsadno stanje, objašnjeno zaverom komunista i VMRO-ovaca.
  • 29. 6. - Britanska južnoafrička kompanija prodala svoja prava na minerale u Južnoj Rodeziji tamošnjoj vladi (u Severnoj Rodeziji ih zadržava do 1964).

Jul/Juli/Srpanj[uredi - уреди | uredi izvor]

  • 4. 7. - Sovjetski Savez potpisao "Konvenciju o definiciji agresije" sa Čehoslovačkom, Rumunijom, Turskom i Kraljevinom Jugoslavijom , koja je trebalo da omogući efikasnije otkrivanje agresorskih postupaka radi preduzimanja mera posredstvom Društva naroda. Bio je to prvi diplomatski sporazum između Kraljevine Jugoslavije i Sovjetskog Saveza (KJ priznaje SSSR tek 1940).
  • 4 - 9. 7. - Rat za Čako: Druga Bitka za Nanawu je jedna od najkrvavijih u Južnoj Americi 20. veka, Bolivijci ne uspevaju zauzeti paragvajsko utvrđenje Nanawa, gube strategijsku inicijativu.
  • 9. 7. - Otvoren muzej Matice srpske u Novom Sadu.
  • 13. 7. - Hitlerov pozdrav postaje obavezan za službenike u Nemačkoj.
  • 14. 7. - Ubijen Josip Predavec, potpredsednik Hrvatske seljačke stranke.
  • 14. 7. - U Nemačkoj donesen Zakon za sprečavanje nasledno obolelog potomstva koji legalizuje eugeničku sterilizaciju - stupa na snagu sledećeg januara.
  • 14. 7. - NSDAP proglašena za jedinu partiju u Nemačkoj.
  • 15. 7. - U Rimu potpisan tzv. Četvorni pakt Italije, Francuske, V. Britanije i Nemačke - želi se održanje mira kroz Društvo naroda.
  • 20. 7. - Potpisan Reichskonkordat između Vatikana i Nemačke - garantovana prava crkve u zamenu za nemešanje u politiku. Katolička partija Centrum, izložena velikom pritisku, raspustila se još ranije.
  • 22. 7. - Wiley Post je prvi sam obleteo svet, za 7 dana, 18 sati i 49 minuta.
  • 29. 7. - 14. 8. - Četvrti Congrès Internationaux d'Architecture Moderne (CIAM) održan na brodu između Marseja i Atene, razgovara se o principima "Funkcionalnog grada" (Le Corbusier objavio "Atensku povelju" 1943).

Avgust/August/Kolovoz[uredi - уреди | uredi izvor]

  • 1. 8. - Srpski aeroklub (1921) obnovljen pod imenom "Naša krila".
  • 1. 8. - Sukarno, aktivista za nezavisnost Indonezije, uhapšen od holandskih vlasti - biće u unutrašnjem progonstvu sve do japanske invazije 1942.
  • 2. 8. - U SSSR otvoren Belomorsko-baltički kanal, građen prinudnim radom.
  • 7. 8. - Pokolj u Simelu - u severnom Iraku ovih dana ubijeno oko 3.000 asirskih hrišćana.
  • 12. 8. - Predsednik Kube Gerardo Machado pobegao iz zemlje usled nereda i pobuna u vojsci.
  • avgust - Italijanski manevri na granici sa Jugoslavijom, izgrađena nova vojna postrojenja, u toku kolonizacija iz Kalabrije[5].
  • avgust - Osnovan Svetski komitet protiv rata i fašizma.
  • 17. 8. - Prikazan The Private Life of Henry VIII, prvi britanski film nagrađen oskarom, za najboljeg glumca.
  • 19. 8. - Školski brod "Jadran" upisan u flotnu listu KRM.
  • 19. 8. - Austrijski kancelar Dollfuss posetio Mussolinija u Riccioneu, dobija garancije protiv nemačke pretnje.
  • 23. 8. - Diplomirala Danica Tomić, prva Jugoslovenka vazduhoplovni pilot.
  • 25. 8. - Zemljotres u Sečuanu, oko 9.000 mrtvih.
  • 25. 8. - Sporazum Haavara između Hitlerove vlade i cionista za olakšanje iseljavanja Jevreja u Palestinu.
  • 28. 8. - Na vašaru u Varvarinu razjarena masa linčovala troje Cigana, misleći da su ukrali i oslepeli jednu devojčicu[6] (zapravo siroče jedne Rumunke koju je uzela ubijena Živana Marinković[7]).
  • 28. 8. - Francuske trupe okupirale Andoru usled tamošnjih nereda.
  • 30. 8. - Jevrejski filozof Theodor Lessing ubijen u Češkoj od strane pronacističkih sudetskih Nemaca.

Septembar/Rujan[uredi - уреди | uredi izvor]

Oktobar/Listopad[uredi - уреди | uredi izvor]

  • 1. 10. - U Čehoslovačkoj je Konrad Henlein objavio osnivanje "Zavičajne fronte sudetskih Nijemaca".
  • 3. 10. - Jugoslovenski kraljevski par u poseti Bugarskoj (Evksinograd kod Varne), sutradan su u Carigradu, razgovor sa predsednikom Ataturkom.
  • 3. 10. - Nacista pucao na austrijskog kancelara Dolfussa u zgradi Parlamenta.
  • 4. 10. - Schriftleitergesetz ("Urednički zakon"): od Nove godine u Nemačkoj zabranjen rad nearijevcima u novinarstvu.
  • 7. 10. - Kralj Aleksandar posetio Krf.
  • 7. 10. - Osnovan Air France.
  • 10. 10. - Putnički avion Boeing 247 oboren eksplozijom bombe u Indijani, sedam mrtvih - prvi dokazani slučaj sabotaže komercijalnog aviona.
  • 11 - 25. 10. - Boworadetova pobuna: tajlandski princ pokreće pobunu, rojalističku kontrarevoluciju, protiv vlade (apsolutna monarhija je ukinuta tek prošle godine), ali rezultat je slabljenje autoriteta kralja Prajadhipoka.
  • 14. 10. - Nemačka vlada odlučila da napusti Konferenciju za razoružanje i Društvo naroda.
  • 17. 10. - Albert Einstein stiže u SAD, kao izbeglica iz Nemačke.
  • 26. 10. - Objavljena Gelöbnis treuester Gefolgschaft ("Zakletva najvernijeg sledbeništva"), 88 nemačkih književnika izražava lojalnost Hitleru.
  • 27. 10. - Vrhunac nereda u Palestini, sa 27 mrtvih u Jafi; pretučen je i stari Musa al-Husayni, šef Izvršnog komiteta Palestinskog arapskog kongresa. Arapi su se tokom meseca bunili protiv jevrejskog useljavanja i Britanskog mandata koji im navodno pomaže u kupovini zemlje.
  • 29. 10. - José Antonio Primo de Rivera osnovao Falangu u Španiji.

Novembar/Studeni[uredi - уреди | uredi izvor]

Decembar/Prosinac[uredi - уреди | uredi izvor]

  • 5. 12. - XXI amandman na Ustav SAD ukida Prohibiciju (stupa na snagu 15. 12.).
  • 8. 12. - U Španiji, u Saragosi, izbija treći i poslednji anarhistički ustanak. (es Wiki).
  • 9. 12. - Ekspresni voz Barselona-Sevilja iskočio iz šina usled sabotaže, najmanje 24 mrtvih.
  • 10. 12. - Bugarski kraljevski par u uzvratnoj poseti Jugoslaviji.
  • 10. 12. - Rumunjska vlada zabranila Željeznu gardu prije izbora kasnije tijekom mjeseca.
  • 11. 12. - Rat za Čako: dve bolivijske divizije u džepu Campo Vía se predaju Paragvajcima, stradalo oko 2.000 Bolivijaca, predalo se 7.000.
  • 16. 12. - Kralj Aleksandar stigao sa kraljicom u Zagreb, na proslavu svog rođendana; ustaše planirale atentat, ali izvršilac odustao; uhapšena trojica "sumnjivih lica", pri čemu je poginuo jedan policajac.
  • 17. 12. - Umro 13. Dalaj Lama, Thubten Gyatso - naslednik, Tenzin Gjatso, biće pronađen 1937.
  • 18. 12. - Alejandro Lerroux ponovo španski premijer (do 1935), u koaliciji sa Španskom konfederacijom autonomnih desničara.
  • 21. 12. - Odlučeno da se Dominion Newfoundland privremeno vrati u status britanske krunske kolonije, usled finansijskih problema.
  • 24. 12. - Železnička nesreća kod mesta Lagny u Francuskoj, 217 mrtvih.
  • 26. 12. - Osnovan Nissan Motors.
  • 26. 12. - Na Sedmoj Panameričkoj konferenciji potpisana Montevideoska konvencija kojom se definiše državnost. Državni sekretar SAD Cordell Hull na konferenciji afirmisao Politiku dobrog suseda, protivljenje intervencijama u drugim zemljama.
  • 26. 12. - Prikazan film Queen Christina, veliki kritički i komercijalni uspeh..
  • 29. 12. - Rumunjski premijer Ion G. Duca postao je u Sinaji žrtvom atentata fašističke tajne organizacije "Željezna garda", kratica trojke ubojica bila je Nicadori.

Kroz godinu[uredi - уреди | uredi izvor]

Rođenja[uredi - уреди | uredi izvor]

Januar/Siječanj – Februar/Veljača[uredi - уреди | uredi izvor]

Mart/Ožujak – April/Travanj[uredi - уреди | uredi izvor]

Maj/Svibanj – Jun/Lipanj[uredi - уреди | uredi izvor]

Jul/Srpanj – Avgust/Kolovoz[uredi - уреди | uredi izvor]

Septembar/Rujan – Oktobar/Listopad[uredi - уреди | uredi izvor]

Novembar/Studeni – Decembar/Prosinac[uredi - уреди | uredi izvor]

Kroz godinu[uredi - уреди | uredi izvor]

Smrti[uredi - уреди | uredi izvor]

Glavni članak: :Kategorija:Umrli 1933.

Januar/Siječanj – Mart/Ožujak[uredi - уреди | uredi izvor]

April/Travanj – Jun/Lipanj[uredi - уреди | uredi izvor]

Jul/Srpanj – Septembar/Rujan[uredi - уреди | uredi izvor]

Oktobar/Listopad – Decembar/Prosinac[uredi - уреди | uredi izvor]

Kroz godinu[uredi - уреди | uredi izvor]

Nobelove nagrade[uredi - уреди | uredi izvor]

Reference[uredi - уреди | uredi izvor]

  1. Politika, 2.2.1933, str. 1. digitalna.nb.rs
  2. Prva "Politikina" ukrštenica, opet prva, pa još jednom prva. enigmagika.blogspot.com
  3. "Политика", 26. mart 1933, str. 5. digitalna.nb.rs (Digitalna narodna biblioteka Srbije)
  4. 4,0 4,1 Sabrina Ramet, Tri Jugoslavije...
  5. Politika, 3.9.1933, str. 3. digitalna.nb.rs
  6. Политика, 29. avgust 1933, str. 5
  7. Политика, 1. januar 1937., str. 11
  8. Borba sa komitskom bandom koja je postavila paklenu mašinu u Đevđeliji. Politika, 1. okt. 1933, str. 4

Spoljne veze[uredi - уреди | uredi izvor]