Venezuela

Iz Wikipedije, slobodne enciklopedije
Bolivarijanska Republika Venezuela
República Bolivariana de Venezuela
Zastava Grb
Geslonema
Državna himna: "Gloria al Bravo Pueblo"
Glavni grad Caracas
Etničke grupe (2011[1])
  • 51.6% Mestizo
  • 43.6% Belci
  • 2.9% Crnci
  • 1.2% Drugi
  • 0.7% Afroamerikanci
Vođe
 -  Predsjednik Nicolas Maduro (v.d.)
Uspostava Od Španjolske
5. srpnja 1811.
Površina
 -  Ukupno 916.445 km2 (32.)
 -  Voda (%) 0,3
Stanovništvo
 -  Popis iz 2014  30,206,307[2] (45.)
 -  Gustoća 27/km2
BDP (PPP) procjena za 
 -  Ukupno $545.704 milijarde[3]
 -  Per capita $17,917[3]
BDP (nominalni) procjena za 
 -  Ukupno $209.226 milijarde[3] 
 -  Per capita $6,869[3] 
Gini 39[4]
srednji
HDI 0.764[5]
visok
Valuta venecuelski bolívar
Vremenska zona -4:30
Pozivni broj 58
Web domena .ve
1 izvan upotrebe

Venecuela, ili zvanično Bolivarska Republika Venecuela[n 1] (šp. República Bolivariana de Venezuela) je država koja se nalazi u severnom delu Južne Amerike [6]. Smeštena je između Kolumbije na zapadu, Brazila na jugu i Gvajane na istoku, dok na severu izlazi na obale Karipskog mora i Atlantskog okeana na severoistoku. Ukupna dužina obale je oko 2.800 km. Uz severoistočnu i severnu obalu Venecuele nalaze se ostrvske države Trinidad i Tobago, Grenada, Kurasao i Aruba. Sa površinom od 916.445 km² nalazi se na 6. mestu među južnoameričkim i na 33. mestu među svetskim državama i teritorijama. Prema podacima popisa stanovništva iz 2011. u zemlji je živelo nešto manje od 29.000.000 stanovnika (računajući i izbegla i raseljena lica), ili u proseku 30,2 st/km².

Geografijom Venecuele dominiraju visoki Andi na zapadu, basen Amazona na jugu i Orinoka u centralnom i južnom delu delu zemlje, prostrani ljanosi i karipska obala. Biodiverzitet koji varira od tropskih kišnih šuma na jugu do primorske tropske vegetacije na severu, i od visokoplaninskih šuma na zapadu, preko visokotravnih savana u centralnom delu do močvara u delti Orinoka na istoku svrstava Venecuelu u zemlje sa najraznovrsnijim biološkom slikom na svetu. Najviši vodopad na svetu sa visinom od 979 metara Anđeoski vodopad jedan je od brojnih simbola ove zemlje.

Španski konkistadori kolonizovali su područje današnje Venecuele do 1522, a nešto ranije oko 1515. na ostrvu Kubagva osnovali su grad Nuevo Kadiz koji je bio prvi španski grad na tlu Južne Amerike. Venecuela je bila prva španska kolonija na kontinentu koja je proglasila nezavisnost od Španske imperije 1811. što je dovelo do rata za nezavisnost. Pobeda boraca za nezavisnost predvođenih revolucionarom Simonom Bolivarom u bici kod Karaboba 1821. utrla je put ka nezavisnosti Venecuele. Dan kada je izvojevana ova pobeda, 24. jun, Venecuela slavi kao nacionalni praznik.

U političkom smislu Venecuela je savezna republika sa predsednikom kao vrhovnim poglavarom na čelu. Čine je 23 savezne države, distrikt Karakas i zavisne ostrvske teritorije uz obalu.[7] Venecuela ima višedecenijski teritorijalni spor sa Gvajanom oko teritorije od oko 159.000 km² zapadno od reke Esekibo (teritorija Gvajana Esekiba ili Zona en Reclamación) koju Venecuela smatra zakonitim delom svoje teritorije.

Venecuela se ubraja u zemlje sa izrazito visokom stopom urbanizacije, a većina njene populacije živi u velikim gradskim centrima u severnom delu zemlje. Glavni i najveći grad u zemlji je Karakas, a među najveće gradove u zemlji spadaju i Marakaibo, Sijudad Gvajana, Marakaj, Valensija, Barkisimeto, Merida i San Kristobal.[8][9]

Glavni izvor prihoda je nafta čije procenjene rezerve od skoro 300 milijardi barela svrstavaju Venecuelu na prvo mesto u svetu a država je i među najvećim svetskim proizvođačima ovog energenta. Pored nafte važan izvor prihoda predstavlja izvoz poljoprivrednih kultura, posebno kafe i kakaa.

Etimologija[uredi - уреди | uredi izvor]

Primer Indijanskog naselja tipa palafito

Tačno poreklo o terminu imena Venecuele nije poznato i postoji nekoliko teorija.

Ekspedicija predvođena konkistadorom Alonsom de Ohedom je 1499. istraživala priobalno područje severozapadne Venecuele. Član ekspedicije je bio i Venecijanac Amerigo Vespuči. Prilikom uplovljavanja u zaliv Marakaibo istraživači su na njegovim obalama uočili mnogobrojne sojenice. Vespučija su te sojenice asocirale na njegov rodni grad poznat po brojnim kanalima, zbog čega je novootkrivenom području dao ime Veneziola što na toskanskom narečju italijanskog jezika znači mala Venecija. Pod uticajem španskog jezika italijanski deminutiv iola je zamenjen španskim oblikom uela pri čemu se došlo da sadašnjeg imena zemlje - Venecuela.[10] Takođe i nemački kolonizatori koji su istraživali ovo područje u prvoj polovini 16. veka su ovu teritoriju nazivali Klein-Venedig odnosno mala Venecija.[11] U prilog ovoj tezi ide i činjenica da domorodačka plemena u području zaliva Marakaibo i danas žive u sojeničarskim naseljima koja se tu nazivaju palafito (palafito).[12]

Međutim, moreplovac i geograf Martin Fernandez de Enciso koji je takođe bio deo Ojedine ekspedicije, u svom delu Summa de Geografía tvrdi da je ekspedicija tokom istraživanja područja naišla na domorodačka plemena koja su sebe nazivala Veneciuela (Veneciuela) apa je prema tome ime današnje zemlje izvedeno od imena njenih starosedelaca.[13]

Zemljopis[uredi - уреди | uredi izvor]

Na istoku oko jezera Maracaibo i u središnjem dijelu zapadno od rijeke Orinoco reljef je nizinski. Na krajnjem zapadu zemlje uz kolumbijsku granicu, zatim duž većeg dijela obale te između spomenutih nizina pružaju se najsjeverniji ogranci Anda u kojima nadmorska visina doseže 5007 m (Bolivarov vrh). Istočno od Orinoca reljef se uzdiže prema jugu i istoku i tvori zapadni dio Gvajanskog gorja u kojem se nalazi Anđeoski vodopad, najviši na svijetu (pad vode je 979 m).

Klima Venezuele je tropska, uglavnom vlažna i vruća, nešto blaža samo u gorskim predjelima. Najveća rijeka je Orinoco koji utječe u more velikom deltom.

Povijest[uredi - уреди | uredi izvor]

Na području Venezuele osnovana je 1522. jedna od prvih španjolskih naseobina u Južnoj Americi, a nešto kasnije je većina venecuelskog teritorija uključen u sastav potkraljevstva Nove Granade, a manji je istočni dio priključen Novoj Andaluziji.

Nakon nekoliko neuspješnih ustanaka zemlja je proglasila neovisnost od Španjolske 5. srpnja 1811. pod vodstvom Simóna Bolívara. Borba za samostalnost potrajala je deset godina, a u njoj su se uz Bolívara istakli i generali Antonio José de Sucre i José Antonio Páez koji je postao i prvim predsjednikom Venezuele nakon raspada unije s Ekvadorom i Kolumbijom godine 1830.

Politički život Venezuele u 19. i ranom 20. stoljeću obilježili su nestabilnost, žestoka borba za vlast i diktature. Nakon smrti autoritarnog vođe Juana Vicentea Gómeza godine 1935. započela je demokratska preobrazba zemlje koja je dovela do konačnog povlačenja vojske iz političkog života 1958. Iskorištavanje nalazišta nafte povećalo je nacionalno bogatstvo.

Godine 1998. za predsjednika je izabran populist Hugo Chávez, potpukovnik padobranstva i glavni organizator neuspješnog pokušaja državnog udara u veljači 1992. Chávez je proveo opsežne reforme političkog sustava, ojačao socijalnu državu s ciljem poboljšanja životnih uvjeta najsiromašnijih slojeva i zahladio odnose sa SAD-om zastupajući istovremeno inicijative za regionalno povezivanje i surađujući s komunističkom Kubom. Njegova je politika izazvala protivljenje venecuelskih gospodarstvenika i sindikata, ali je ostao popularan među stanovništvom zemlje, osobito siromašnijima. Godine 2002. protiv Chavezovog režima je izveden državni udar, ali je pod pritiskom narodnih masa Chavez vrlo brzo vraćen na vlast na kojoj će ostati do svoje smrti 2013.

Administrativna podela[uredi - уреди | uredi izvor]

Venecuela se deli na 23 (savezne) države, jedan federalni grad i jednu Federalnu zavisnosnu teritoriju koja se sastoji od velikog broja venecuelanskih ostrva. Venecuela tvrdi za ima pravo i na teritoriju Gvajana Esekiba, a koju Gvajana smatra svojom teritorijom.

Države Venecuele
  1. Amazonas
  2. Anzoategi
  3. Apure
  4. Aragva
  5. Barinas
  6. Bolivar
  7. Karabobo
  8. Kohedes
  9. Delta Amakuro
  10. Falkon
  11. Gvariko
  12. Lara
  13. Merida
  14. Miranda
  15. Monagas
  16. Nueva Esparta
  17. Portugesa
  18. Sukre
  19. Tačira
  20. Truhiljo
  21. Jarakuj
  22. Vargas
  23. Zulija
  24. Federalna teritorija Venecuele

Stanovništvo[uredi - уреди | uredi izvor]

Venecuela ima 28 miliona stanovnika. Godišnji rast stanovništva je 1,4% (2005). Natalitet je 18,91, a mortalitet 4,90 (na 1000 stanovnika, 2005). Svaka žena prosečno rađa 2,51 dece (2000), a smrtnost novorođenčadi je 2,617% (2000).

Među stanovništvom 67% su mestici, 21% evropljani (Španci, Italijani, Portugalci, Nemci i drugi), 10% afrikanci i 2% indijanci. Indijanci su podeljeni na mnoga plemena, a danas žive uglavnom u prašumama i na delti Orinoka.

Većina stanovništva (85%) živi u gradovima na severu zemlje. U oblasti južno od Orinoka živi samo 5% stanovništva, iako ovo područje predstavlja skoro polovinu venecuelanske teritorije. Glavni grad Karakas je ujedno najveći grad Venecuele. Drugi veći gradovi su:

Grad Stanovnika
Karakas 1.836.000
Marakaibo 1.609.000
Valensija 1.196.000
Barkisimeto 811.000
Sijudad Gvajana 629.000
Puerto La Kruz 199.000
Merida 196.000

Uz španski jezik, govore se i mnogi indijanski jezici. Oko 96% vernika pripada katoličkoj crkvi.

Indijanci su podijeljeni na mnoga plemena, danas uglavnom u prašumama i na delti Orinoca. To su (nije konačno): Achagua, Akawai, Anauya, Arawak, Arekêna, Arinagoto, Ature, Auaké (Arutani), Avani, Ayamán, Baníwa do Içana, Baré, Barí, Betoi, Bubure, Burede, Caliana (Sape), Camaracoto, Caracas, Chacopata, Chaguan, Chaké, Chayma, Chikena, Coanao, Core, Cuaga, Cuiba, Cuibas /Jirajaran/, Cuica, Cumanagoto, Cuneguara, Cunuana, Curasicana, Curripaco, Decuana, Galibi, Gayónes, Guaharibo, Guahibo, Guajiro (Goajiro), Guaiqueri, Guamo, Guaykeri, Japrería, Jirajara, Maco, Macoa, Mucuñuques, Maitsi, Makú, Makuxi, Mandahuaca, Mape, Mapoyo (Mapoye), Maquiritare, Mariusa, Motilón, Mutús, Ninam, Onoto, Otomaco, Panare, Paraujano, Pariri /Venezuela/, Pemeno, Pemon, Piapoco, Piaroa, Piritu, Puinave, Quiriquire, Sáliva, Sanumá, Shamatari, Shirianá, Tagare, Tamanaco, Taparita, Taparito, Taurepan (Taulipang), Timote, Tivericoto, Toto, Totomaco, Tucuco, Tunebo, Uaica (Waica), Uaiquiare, Warrau, Xaguas, Xiparicot, Yabarana, Yanomami, Yaruro, Yavitero, Yukpa, Yoana (Hoti), Zapara.

Osnovni demografski podaci o saveznim državama i teritorijama Venecuele prikazani su u tabeli ispod:

Zastava Grb Savezna država Glavni grad Stanovnika
(2011 ) [14]
Površina
[km²]
Region Mapa
1 Flag of Amazonas State.svg Amazonas Puerto Ajakučo 157 293 180 145 km² Gvajana Amazonas in Venezuela.svg
2 Flag of Anzoátegui State.svg Ve Anzoategui.png Anzoategi Barselona 1 574 505 43 300 km² Istočni region Anzoategui in Venezuela.svg
3 Flag of Apure State.svg Apure San Fernando 520 508 76 500 km² Region LJanos bez Pejoza Apure in Venezuela.svg
4 Flag of Aragua State.svg Coat of arms of Aragua.png Aragva Marakaj 1 758 873 7 014 km² Centralni region Aragua in Venezuela.svg
5 Flag of Barinas State.svg Barinas Barinas 821 635 35 200 km² Andski region Barinas in Venezuela.svg
6 Bolivar State flag.png Ve bolivar-escut.png Bolivar Bolivar 1 648 110 238 000 km² Gvajana Bolivar in Venezuela.svg
7 Flag of Carabobo State.svg Karabobo Valensija 2 365 665 4 650 km² Centralni region Carabobo in Venezuela.svg
8 Flag of Cojedes State.svg Kohedes San Karlos 324 260 14 800 km² Centralni region Cojedes in Venezuela.svg
9 Flag of Delta Amacuro State.svg Delta Amakuro Tukupita 166 907 40 200 km² Gvajana Delta Amacuro in Venezuela.svg
10 Federal dependencies of Venezuela's Flag.svg Federalna teritorija administracija u Karakasu 1 865 342 km² Ostrvski region Federal Dependencies in Venezuela (special marker).svg
11 Flag of Caracas.svg Coat of arms of Caracas.svg Federalni grad Karakas 2 109 166 433 km² Region Karakas Capital District in Venezuela (special marker).svg
12 Flag of Falcón.svg Falkon Koro 966 127 24 800 km² Srednji zapad Falcon in Venezuela.svg
13 Escudo Guarico.png Gvariko San Huan 802 540 64 986 km² Region LJanos Guarico in Venezuela.svg
14 Flag of Lara State.svg Lara Barkisimeto 1 909 846 19 800 km² Srednji zapad Lara in Venezuela.svg
15 Flag of Mérida.svg Coat of arms of Mérida State.svg Merida Merida 907 938 11 300 km² Andski region Merida in Venezuela.svg
16 Banderamiranda.jpg EscudoMiranda.jpg Miranda Los Tokes 3 028 965 7 950 km² Region Karakas Miranda in Venezuela.svg
17 Flag of Monagas State.png Monagas Maturin 926 478 28 930 km² Istočni regin Monagas in Venezuela.svg
18 Flag of Nueva Esparta.svg Nueva Esparta La Asunsion 462 480 1 150 km² Ostrvski region Nueva Esparta in Venezuela.svg
19 Flag of Portuguesa.svg Portugesa Gvanare 942 555 15 200 km² Srednji zapad Portuguesa in Venezuela.svg
20 Flag of Sucre State.svg Coat of arms of Sucre State.svg Sukre Kumana 975 814 11 800 km² Istočni regin Sucre in Venezuela.svg
21 Flag of Táchira.svg Escudo Estado Tachira.svg Tačira San Kristobal 1 263 628 11 100 km² Jugozapadni region Tachira in Venezuela.svg
22 Flag of Trujillo State.svg Truhiljo Truhilo 765 964 7 400 km² Andski region Trujillo in Venezuela.svg
23 Flag of Vargas State.svg Vargas La Gvajra 342 845 1 496 km² Region Karakas Vargas in Venezuela.svg
24 Flag of Yaracuy State.svg Jarakuj San Filipe 646 598 7 100 km² Srednji zapad Yaracuy in Venezuela.svg
25 Flag of Zulia State.svg Zulija Marakaibo 3 887 171 63 100 km² Zulija Zulia in Venezuela.svg
- Bandera de Venezuela Coat of arms of Venezuela.svg Venecuela Karakas 29.277.736 916.445 km² Venezuela in its region.svg

Jezici[uredi - уреди | uredi izvor]

U Venezueli je popisano 46 jezika, od kojih je 40 živih, a za 6 njih nije poznato imaju li živih govornika, ili su izumrli. Službeni jezik je španjolski.

Popis jezika: akawaio jezik 180 (2001 popis), alemán coloneiro ?, arawak 100 (2002 SIL), arutani 25 (2001 popis), baniva , Baniwa 610 (2007 SIL), baré , barí 1.770 (2001 popis), carib, chaima ?, cobaría tunebo (nekoliko osoba u venezueli), cuiba 380 (2001 popis), cumanagoto , curripaco 3.460 (2001 popis), e’ñapa woromaipu 3,540 (2001 popis), guahibo 11.200 (2001 popis), guarequena 160 (2001 popis), japrería 95 (2002 SIL), maco 2,500 (2002 J. Miller), macushi 600, mandahuaca 3.000 (1975 Gaceta Indigenista), mapoyo 12 (2001 popis), maquiritari 5.520 (2001 popis), nhengatu 2.000 (Mosonyi 1987), ninam 100, paraujano ?, pemon 5.000 (2001 V. Becsky), pémono 1 (2000 M. Muller), Piapoco jezik 1.450 (2001 popis), Piaroa jezik 12.200 (2001 popis), Puinave jezik 880 (2001 popis), pumé 5.840 (2001 popis), sáliba 250 (1991 W. Adelaar), sanumá 4.610 (2000), sapé 5 (1977 E. Migliazza), sikiana (u Venezueli je možda izumro), španjolski 21.500.000 (1995), tamanaku , venezuelski znakovni jezik, warao ili guarau 28.100 (2007), wayuu ili goajiro 170.000 (1995 SIL), yabarana 35 (1977 E. Migliazza), yanomamö 15.700 (2000), yavitero , yukpa 6.130 (2007), yuwana 300 (1970 popis).

Gospodarstvo[uredi - уреди | uredi izvor]

Gospodarstvom dominira industrija nafte s jednom trećinom BDP-a, 80% izvoznih prihoda i više od polovice ukupnih proračunskih prihoda. Najveći problemi gospodarstva su ovisnost o cijenama nafte na svjetskom tržištu, visoka nezaposlenost i inflacija.[15]

BDP je za 2004. procijenjen na 5.800 USD po stanovniku, mjereno po PPP-u.

Gradovi[uredi - уреди | uredi izvor]

Vidi još[uredi - уреди | uredi izvor]

Napomene[uredi - уреди | uredi izvor]

  1. Prema novom Ustavu iz 1999. službenom imenu države Republika Venecuela dodat je prefiks Bolivarska u čast revolucionara Simona Bolivara koji je učestovao u borbama za nezavisnost Venecuele od Španske Imperije

Reference[uredi - уреди | uredi izvor]

  1. "Resultado Básico del XIV Censo Nacional de Población y Vivienda 2011 (Mayo 2014)". Ine.gov.ve. str. 29. http://www.ine.gob.ve/documentos/Demografia/CensodePoblacionyVivienda/pdf/nacional.pdf. pristupljeno 8 September 2014. 
  2. "Poblacion de Venezuela en 2013". Instituto Nacional de Estadística de Venezuela. 2013. http://www.datosmacro.com/demografia/poblacion/venezuela. 
  3. 3.0 3.1 3.2 3.3 "Venezuela". International Monetary Fund. http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=32&pr.y=1&sy=2013&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=299&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=. pristupljeno April 2013. 
  4. "Gini coefficient for the Bolivarian Republic of Venezuela". Instituto Nacional de Estadística. 2011. http://www.ine.gov.ve/index.php?option=com_content&view=category&id=104&Itemid=45#. 
  5. "2014 Human Development Report Summary". United Nations Development Programme. 2014. str. 21–25. http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf. pristupljeno 27. jul 2014. 
  6. United Nations Statistics Division - Standard Country and Area Codes Classifications
  7. Text of the Treaty on the United Nations website "Geneva Agreement, 17 February 1966". United Nations. Arhivirano iz originala 5 May 1966. http://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/Volume%20561/volume-561-I-8192-English.pdf Text of the Treaty on the United Nations website. pristupljeno 15 January 2013. 
  8. "South America". South America. Encarta. http://encarta.msn.com/encyclopedia_761574914_3/South_America.html. pristupljeno 13 March 2007. 
  9. "Annex tables" (PDF). World Urbanization Prospects: The 1999 Revision. United Nations. http://www.un.org/esa/population/publications/wup1999/WUP99ANNEXTABLES.pdf. pristupljeno 13 March 2007. 
  10. Beech 2004, str. 153
  11. Thomas 2005, pp. 189.
  12. Beech 2004, pp. 177.
  13. (Na španskom jeziku) Cuadernos Hispanoamericanos. Instituto de Cultura Hispánica (Agencia Española de Cooperación Internacional). 1958. pp. 386.
  14. ((es)) Odhad populace Venezuely pro období 2000-2015 na stránkách venezuelského statistického úřadu www.ine.gov.ve, Pristupljeno 15. 4. 2013.
  15. McCaughan, Michael (2011). The Battle of Venezuela. Seven Stories Press. str. 32. ISBN 978-1-60980-116-8. http://books.google.com/books?id=VdYHt8EBsJUC&pg=PT32. 

Literatura[uredi - уреди | uredi izvor]

Spoljašnje veze[uredi - уреди | uredi izvor]

Commons-logo.svg U Wikimedijinoj ostavi nalazi se članak na temu: Venezuela