Niš

Izvor: Wikipedia
Niš

Panorama Nisa.JPG
Niš

Zastava Niša
Opširnije

Grb Niša
Opširnije
Osnovni podaci
Država  Srbija
Gradonačelnik Zoran Perišić (SNS)
Okrug Nišavski okrug
Stara imena lat. Naissus
grčki: Ναϊσσός
tur. Niş
Stanovništvo
Stanovništvo 183.164 [1] (2011)
Aglomeracija 260.237 [1] (2011)
Gustina stanovništva 457 st./km²
Geografija
Koordinate
Vremenska zona UTC+1, leti UTC+2
Nadmorska visina 192 m
Površina 597 km²
Niš na karti Србије
Niš
Niš
Niš (Србије)
Ostali podaci
Poštanski kod 18003, 18008
Pozivni broj 018
Registarska oznaka NI
Veb-strana www.ni.rs


Koordinate: 43° 19′ 29" SGŠ, 21° 54′ 11" IGD

Niš je najveći grad u jugoistočnoj Srbiji i sedište Nišavskog upravnog okruga. Na području Grada Niša je, prema popisu iz 2011, živelo 260.237 stanovnika, dok je u samom gradu živelo 183.164 stanovnika,[1] pa je tako po broju stanovnika Niš treći grad po veličini u Srbiji (posle Beograda i Novog Sada).

Nalazi se 237 kilometara jugoistočno od Beograda na reci Nišavi, nedaleko od njenog ušća u Južnu Moravu. Grad Niš zauzima površinu od oko 597 km², uključujući Nišku Banju i 68 prigradskih naselja.

Niš je bio administrativni, vojni i trgovinski centar različitih država i carstava kojima je, tokom svoje duge istorije, pripadao. Na prostoru današnjeg Niša, u antičkom gradu Naisu rođeni su rimski carevi Konstantin Veliki i Konstancije III.[2] Geografski položaj Niša učinio ga je strateški važnim i time primamljivim gradom za mnoge osvajače. Tokom istorije, teritorijom na kojoj se današnji grad nalazi prošli su Dardanci, Tračani, Iliri, Kelti, Rimljani, Huni, Avari, a zatim i Vizantinci, Srbi, Bugari i Osmanlije. U više navrata grad su zauzimali Mađari i Austrijanci. Od Turaka je oslobođen 1878. godine i od tada se ponovo nalazi u sastavu Srbije, s kratkim prekidima u toku Prvog i Drugog svetskog rata, kada je bio pod okupacijom. Uticaj različitih naroda koji su živeli na teritoriji današnjeg grada Niša primećuje se u kulturnom nasleđu grada, pre svega u njegovoj arhitektonskoj raznovrsnosti.

Saobraćajna infrastruktura na teritoriji Niša ga čini raskrsnicom kopnenog i vazdušnog saobraćaja Balkana, (pogotovo zbog intenzivnog saobraćaja ka Turskoj i Grčkoj) i zbog toga što se na teritoriji Niša nalazi međunarodni aerodrom Konstantin Veliki, koji nosi međunarodnu oznaku INI. Važan je privredni, univerzitetski, kulturni, verski i politički centar Srbije. Niški univerzitet, osnovan 1965. godine, ima 13 fakulteta i oko 30.000 studenata, a grad je i sedište Niške eparhije Srpske pravoslavne crkve.

Grad Niš je od 2004. administrativno podeljen na pet gradskih opština: Medijana, Palilula, Pantelej, Crveni Krst i Niška Banja.

Etimologija[uredi - уреди]

Ime grada Niša može se naći u mnogobrojnim istorijskim izvorima iz perioda srednjeg veka do savremenog doba. Sva ta imena su vrlo slična, zavisno od jezika na kome su zapisivana: Naissus, Nais, Nisus, Νισσα, Ναισσός, Νισος, Niş, Niš.[3]

Prvo naselje na teritoriji današnjeg Niša osnovali su Kelti u 3. veku pre nove ere, a sam grad je ime dobio po reci Nišavi (Naissa) koju su keltski prastanovnici zvali „Vilina reka“ (Navissos). Grad i reka nikada od svog imenovanja nisu promenili svoja imena i značenje koje je ostalo isto: Niš—Vilingrad, Nišava—Vilinreka.[4]

Razni osvajači su za sobom ostavili i svoju verziju imena ovog grada: rimski Naissus, vizantijski Ναισσός/Nysos, slovenski Niš, turski Niş, nemački Nissa[3], arapski Talnasi[5]. Takođe izvori beleže i naziv Naica.

Geografija[uredi - уреди]

Snimak Niša iz spejs-šatla 2002.
Istočni obod niške kotline je na krečnjačkom grebenu Svrljiških planina i suvoplaninskim ograncima

Niš leži na geotektonskoj granici kristalaste, rodopske mase i krečnjačkih planina istočne Srbije i spoju velikih udolina Balkanskog poluostrva u prostranoj i plitkoj kotlini nepravilnog oblika sa dužom osom od oko 44 km i kraćom od oko 22 km. površine (oko 620 km²),[6]) poprečno utisnutoj na meridijanski pravac južnomoravske udoline. Dolina Južne Morave je deli na dva nejednaka dela; zapadni deo, poznat pod nazivom Dobrič, koji je široko otvorena prema Topličkoj kotlini,[7] i istočni (veći) koji predstavlja Nišku kotlinu u užem smislu, koju preseca reka Nišava, blizu njenog ušća u Južnu Moravu.[8]

Nišku kotlinu okružuju krečnjački masivi Kalafata (837 m), Batalovca (707 m), Crnog vrha (683 m) i kristalasta masa Popove glave (534 m). Sa Popove glave severna granica grada se spušta na mezgrajsku prečagu, a sa nje ulazi u greben Malog Jastrebca. Istočni obod je na krečnjačkom grebenu Svrljiških planina, a zatim na suvoplaninskim ograncima. Južni obod čini krečnjački greben Suve planine i kristalasto bilo planine Seličevice. Zapadni obod je kristalasti greben Malog Jastrebca od Kupinjaka do Batinščičkog visa.

Najniži deo čini dno kotline, koje Nišava preseca po dužini, na kome leži grad Niš. Drugu celinu čini obod kotline u vidu niskog pobrđa veoma pogodan za gajenje voćarskih kultura i vinove loze, i za razvoj turizma, prvenstveno izletničkog i banjskog. Uži centar grada nalazi se na 194 m nadmorske visine (kod Spomenika u centru). Najviša tačka gradske teritorije (prema GUP Niša iz 2011),[n 1] je Trigonometar 702 u jugoistočnom delu područja „brda KoritnjakSuva planina“, sa nadmorskom visinom 702 m, a najniža Trigonometar 175 pored reke Južne Morave, u severozapadnom delu područja „Ada—Mezgraja“, sa nadmorskom visinom 175 m.[8][9][10]

Kao prirodne predispozicije reljefa, doline su orijentisale trasiranje železničko-drumske arterije Balkanskog poluostrva odnosno moravsko-vardarske železničke pruge i puta koji sa severa iz pravca Beograda vode moravskom dolinom do Niša, gde se račvaju ka jugu, prema Solunu i Atini, kao i na istok ka Sofiji i Istanbulu kroz Sićevačku klisuru (ili nišavsko—maričku magistralu). Kroz Kutinsku klisuru južno od Niša polazi zaplanjsko-lužnički put koji vodi u Zaplanje. Na severnom obodu Niša nema dolinskih useka, pa je preko relativno niskog prevoja Gramada sprovedena železničko-drumska Svrljiško-timočka, odnosno Transbalkanska dijagonalna magistrala [8].

Područje opštine Niš zahvata površinu od 596,71 km², na kome se nalazi Niš, Niška Banja i 68 (72) [8] prigradskih i seoskih naselja, koja su se vremenom povezivala sa gradom tako da se već 1970. ocrtavala silueta grada na čitavom prostoranstvu od izlaska iz Sićevačke klisure (na istoku), do Južne Morave u naselju Deveti maj (na jugu), na dužini od 18,5 km [8].

Klima[uredi - уреди]

Niš ima umereno-kontinentalnu klimu, sa srednjom godišnjom tempereturom od 11,4°C. Najtopliji mesec je jul sa prosečnom temperaturom od 21,3 °C, a najhladniji januar sa srednjom temperaturom od -0,2 °C.[11]

Klima Niša (prosek 1961—1990)
Pokazatelj Jan Feb Mar Apr Maj Jun Jul Avg Sep Okt Nov Dec Godišnje
Srednji maksimum, °C 3.8 7.1 12.3 18.0 22.9 25.9 28.0 28.5 24.8 18.9 11.7 5.4 17.3
Srednja temperatura, °C −0.2 2.5 6.7 11.9 16.6 19.5 21.3 21.1 17.2 11.9 6.4 1.7 11.4
Srednji minimum, °C −3.5 −1.3 1.8 6.1 10.4 13.4 14.5 14.4 11.1 6.5 2.4 −1.4 6.2
Količina padavina, mm 41.3 40.3 45.3 51.3 66.7 69.7 43.6 43.3 43.6 34.1 56.8 53.6 589.6

Godišnje u proseku padne 589,6 mm kiše i snega po kvadratnom metru [11] i bude u proseku 123 kišovita dana i 43 dana sa snegom.

Prosečni vazdušni pritisak je 992,74 milibara, a prosečna jačina vetra je nešto manja od 3 bofora.

Maksimalna ikad zabeležena temperatura bila je 44,2 °C 24. jula 2007, a najniža -23,7 °C 25. januara 1963.[12] Maksimalna količina padavina registrovana je 5. novembra 1954. i iznosila je 76,6 mm. Najveća debljina snežnog pokrivača iznosila je 62 cm, od 23. do 25. februara 1954.[12]

Klimatske promene Niša prati meteorološka stanica koja se nalazi u niškoj tvrđavi na 202 metra nadmorske visine i koja beleži podatke o vremenu od 1889.[12]

Srednje temperature i količine padavina za period od 1961. do 1990. prikazane su u sledećoj tabeli:[11]

Klimatogram za Niš
J F M A M J J A S O N D
 
 
41
 
4
-4
 
 
40
 
7
-1
 
 
45
 
12
2
 
 
51
 
18
6
 
 
67
 
23
10
 
 
68
 
26
13
 
 
44
 
28
15
 
 
43
 
29
14
 
 
44
 
25
11
 
 
34
 
19
7
 
 
57
 
12
2
 
 
54
 
5
-1
temperatura u °C
ukupne padavine u mm
Mesečne temperature 1961—1990.

Istorija[uredi - уреди]

Glavni članak: Istorija Niša

Praistorija i stari vek[uredi - уреди]

Kameni malj nađen u Nišavi

Na osnovu arheoloških iskopavanja može se zaključiti da je teriotorija na kojoj se danas nalazi grad Niš bila naseljena ljudskim zajednicama još od perioda srednjeg paleolita (100.000-30.000 god. pne.). Ostaci iz paleolita, nađeni na lokalitetu Kremenac, čuvaju se u arheološkoj zbirci Narodnog muzeja u Nišu. Iz perioda bronzanog doba pronađeni se grobnice u Medoševcu i veliko naselje, koje se nalazi pored antičkog nalazišta Medijana.

O samom nastanku Niša postoji predanje da ga je sagradio kraljević Niša kamenom sa obližnje humske čuke[3].

Prema najčešće navođenoj tezi o etimološkom poreklu imena grada, Niš su imenovali Kelti sa značenjem Vilin grad.

Naissos je bio grčka kolonija. Niš jedno od mogućih mesta na kojima se nalazila grčka mitološka Nisa, naseljena nimfama, gde je Dionis odrastao i po kojoj je dobio ime.

U vreme Rimskog carstva grad ima ime Naissus, što je romanizovani naziv grčkog imena Naissos.

Rimljani su osvajili Niš u toku Dardanijskih ratova u 1. veku pre nove ere i grad se razvija kao strateška raskrsnica, vojni i trgovinski centar u provinciji Gornjoj Meziji. U 2. veku nove ere Niš je bio već dovoljno poznat grad da ga Ptolomej u svojoj „Geografiji“ pominje kao jedan od četiri najveća grada Dardanije.

Septembra, 268. godine rimska vojska predvođena carom Galijenom, i dvojicom budućih careva: glavnim komandantom Markom Aurelijem Klaudijem i komandantom konjice Aurelijanom sukobila se sa Gotima kod Niša u najkrvavijem okršaju 3 veka, poznatom pod imenom bitka kod Naisusa. Tom prilikom pobijeno je između 30.000 i 50.000 Gota. Bitka kod Naisusa obezbedila je postojanje Zapadnom carstvu još dva naredna veka.

U Nišu je 27. februara 272, rođen sin vojnog komandanta Konstancija Hlora i krčmareve kćerke Flavije Julije Helene, budući car Konstantin Veliki. U rodnom gradu car Konstantin I sagradio je carsku vilu Medijana, koja je danas važno arheološko nalazište. Mozaički podovi i drugi ostaci carskog luksuza čuvaju su u muzeju na Medijani. Aristokratske vile su smeštene u okolini carske palate.

Godine 284, kada je car Dioklecijan odvojio Dardaniju od Gornje Mezije i učionio je zasebnom oblašću, grad Niš je postao glavni grad ove rimske provincije.

U toku 4. veka osniva se eparhija u Nišu, čime Niš postaje i jedan od važnih religijskih centara. Bazilika iz 4. veka u Nišu je jedna od najstarijih hrišćanskih spomenika u svetu.

Odličan strateški položaj i bogatstvo Niša učinili su ga čestom metom napada mnogih naroda. Iako je car Julijan Apostata ojačao zidove oko Niša kako bi ga učinio neosvojivim, Niš je često osvajan, spaljivan i razara. Najpre ga osvaja Atila uz silovit napad. Tom prilikom Huni su masakrirali stanovništvo grada. Godinama kasnije su obale reke bile još uvek pokrivene ljudskim kostima, kao ostacima hunskog razaranja. Još 448. Prisk je opisao Niš kao grad koji deluje napušteno, sa par bolesnih osoba koje leže po crkvama i obalama reke punim ljudskih kostiju. Delimično obnovljen grad ponovo ruše varvari 480. godine.

Srednji vek[uredi - уреди]

Mozaik iz Medijane

Kasnije je vizantijski car Justinijan I pokušao da obnovi Niš, ali grad nikada nije povratio svoj urbani sjaj iz IV veka.

Prve seobe Slovena i Avara odigrale su se u drugoj polovini 6. veka. Tokom 6. i 7. veka slovenka plemena su 8 puta pokušala da zauzmu Niš. U poslednjem napadu 615. godine napadači su zauzeli grad i većina romanskog stanovništva je pobegla ili nestala, ali su mali tragovi ostali u lokalnom vlaškom stanovništvu.

U 8. veku bugarski car Simeon je postao gospodari Niša, Vizantija je povratila grad za vreme vladavine Vasilija II. Godine 1072. ugarska vojska je dolinom Morave prodrla sve do Niša, ali je vizantijska vlast iste godine ponovo uspostavljena. Stanovništvo Niša je 3. jula 1096. porazilo vojsku krstaša-seljaka.

Vizantijski car Manojlo I Komnin je još jednom povratio grad 1173. i dodatno ga utvrdio. U njemu se Manojlo dva puta sastao sa raškim velikim županom Stefanom Nemanjom, međutim za vreme vladavine Andronika I osvajio ga je ugarski kralj Bela III, da bi ga već 1185. osvojio raški vladar Stefan Nemanja. Stefan Nemanja je u Nišu 1189. dočekao svetog rimskog cara Fridriha Barbarosu na njegovom pohodu ka Svetoj zemlji tokom Trećeg krstaškog rata, predlažući mu zajednički napad na Vizantiju. Međutim, grad je 1190. ponovo pao u vizantijske ruke nakon Nemanjinom poraza u bici na Moravi, a Srbi su ga osvajili tek 1241. godine, i vladali njime sve do 1375. godine kada Niš dolazi po prvi put u sastav Otomanskog carstva.

Godine 1443. Niš se ponovo našao u rukama Srba, a Đurađ Branković ga je predao Đorđetu Mrnjavčeviću. Hrišćanske vojske predvođene ugarskim vojskovođom Janoš Hunjadijem zajedno sa srpskom despotom Đurađ Brankovićem pobedili su Turke i potukli ih do Sofije. Važna bitka odigrala se kod Niša, koji je ostao slobodan grad još skoro godinu dana posle toga.

Novi vek i moderno doba[uredi - уреди]

Niš je ponovo pao pod tursku vlast 1448. godine i ostao u Osmanlijskom carstvu narednih 245 godina. U ovom periodu Niš je bio jedno od sedišta turske vojne i civilne vlasti. Niška tvrđava, koja je tada sagrađena, i dalje predstvalja jednu od najlepših i najbolje sačuvanih građevina takve vrste na Balkanu. Staro utvrđenje je sagrađeno u prvim dekadama 18. veka (1719-1723). Podignuto je na mestu starijih tvrđava iz rimskog, vizantijskih i srednjovekovnog perioda. Tvrđava ima višeugaonu osnovu, osam terasa i četiri masivnih kapija. Prostire se na površini od 22 ha i opasana je zidinama dugim 2.100 m, 8 m visokim i 3 m debelim u proseku. Sa spoljne strane tvrđava je bila opasana širokim šančevima, od kojih je severni i danas sačuvan. Pored masivnih zidina, dobro očuvane su i južna Stambol-kapija i severna Beogradska kapija, dok su severna Vidin-kapija i jugo-istočna Jagodin-kapija tek delimično očuvane.

Godine 1737. Niš je okupiran od austrijske vojske. Turci su predali grad bez borbe, ali su se iste godine, takođe bez borbe, vratili u Niš.

U toku Prvog srpskog ustanka ustanička vojska se našla pred Nišom tek 1809. godine, krećući se ka Kosovu. Karađorđe je predlagao da se na Niš krene celokupnom vojskom, ali su ostali vojskovođe tražili da se Niš napadne sa četiri fronta, kako je na kraju i bilo urađeno. Ukupno 16000 srpskih ustanika je stiglo do Niša 27. aprila 1809. predvođeni Milojem Petrovićem. Izgradili su šest šančeva: prvi i najveći bio je na Čegru pod komenadom vojvode Stevana Sinđelića. Drugi je bio u Gornjem Matejevcu, u bilizini Latinske crkve, sa Petrom Dobrnjcem, treći je severozapadno od Kamenice sa vojvodom Ilijom Barjaktarevićem, četvrti u Kamenici sa komandantom Milojem Petrovićem, peti je bio iznad Kamenice sa vojvodom Pauljom Matejićem i šestu u Donjem Matejevcu. Predlog Miloja Petrovića da se Niš odmah napadne nije bio prihvaćen, već se želelo da se grad drži u blokadi. Turska vojska je dobila pojačanje od 20.000 vojnika iz Jedrena, Soluna, Vranja i Leskovca.

Ćele-kula

Turci su 31. maja 1809. godine napali Sinđeliće] šanac na Čegru. Boj se vodio celog dana. Kako je nadmoć Turaka postajala očevidnija, a pomoć iz ostalih šančeva nije stizala, Stevan Sinđelić je pri naletu Turaka u šanac, pucao u magacin s municijom i razneo oko 3.000 Srba i daleko više Turaka.

Posle bitke na Čegru izgrađena je kula na putu za Carigrad krajem leta 1809. godine. Kula je izgrađena po nalogu Huršid-paše, tadašnjeg zapovednika Niša, od glava srpskih vojnika poginulih na Čegru, time jedinstvena u svetu. U Ćele-kulu su uzidane 952 lobanje srpskih vojnika kao opomena srpskom narodu. Nad kulom je 1892. podignuta kapela koja danas čuva 58 preostalih lobanja. Ćele-kula predstvalja jedunstven spomenik takve vrste u svetu.

Borbe za oslobođenje Niša počinju 29. decembra 1877. a knez Milan je ušao u Niš 11. januara 1878. godine. Na Berlinskom kongresu potvrđeno je da Niš ulazi u sastav Srbije. U to vreme u Nišu često zasedala skupština. Prvo zasedanje Narodne skupštine Srbije desilo se u zgradi osnovne škole (danas je to OŠ "Učitelj Tasa") iza Saborne crkve, 23. novembra 1878. godine.

Niš je 1884. spojen prugom sa Beogradom i dalje sa Evropom.

Pred početak Prvog svetskog rata 1914. godine u Niš prelazi Vlada i Narodna skupština. Niš postaje ratna prestonica. Iste godine 7. decembra u Narodna skupština zasedala u Nišu i donela Nišku deklaraciju o ujedinjenju Srba, Hrvata i Slovenaca.

Zgrada Banovine (danas pripada Univerzitetu) i spomen-kapela posvećana žrtvama bombardovanja 1999.

Oktobra 1915. Niš su okupirali Bugari. Niš je oslobođen 12. oktobra 1918. godine kada vojska Prve srpske armije na čelu sa vojvodom Petrom Bojovićem ušla u Niš.

U Drugom svetskom ratu okupacija Niša traje od 1941. do 1944. Na početku okupacije u Nišu je otvoren prvi nacistički koncentracioni logor u Jugoslaviji, iz koga je oko 12.000 logoraša odvedeno i streljano na Bubnju. Godine 1942., 12. februara odigralo se masovno begstvo iz logora, događaj poznat pod nazivom proboj logora na Crvenom Krstu. Tom prilikom je oko 100 ljudi pobeglo. O ovom događaju snimljen je film Lager Niš iz 1987. godine, u režiji Miomira Stamenkovića. Dana 14. oktobra 1944. Niš je oslobođen od Nemaca.

U prvoj polovini devedesetih XX veka Niš važio za jako uporište SPS-a. Međutim, 1996. godine Niš je prvi grad u Srbiji na kojima je pobedila opozicija; Koalicija Zajedno je pobedila na lokalnim izborima 1996. a gradonačelnik je postao Zoran Živković, kasnije i premijer Srbije.

U toku bombardovanja 1999. godine Niš je bio česta meta napada, kada su uništena industrijska postrojenja, aerodrom i ubijeno 20 civila kasetnim bombama bačenim pored pijace uz tvrđavu. Od zaostalih kasetnih bombi nastradalo je više osoba i posle prestanka bombardovanja.

Arhitektura[uredi - уреди]

U Nišu se može primetiti arhitektura koja pripada raznim istorijskim i umetničkim epohama. Od orijentalne arhitekture, koju su doneli Turci, preko balkanske i socijalrealističke do postmoderne.

Značajne zgrade[uredi - уреди]

  • Glavna pošta
  • Gimnazija
  • Dom mladih
  • Palata pravde1585/T0 -1 1585070.jpg
  • Banovina1585/T0 -1 1585065.jpg
  • Kuća Stambolijskih
  • Pasterov zavod
  • Gimnazija
  • Učiteljski dom
  • Narodni muzej
  • Kuća za venčanja
  • Kalča
  • Gorča
  • Predsedništvo Skupštine grada

Ulice[uredi - уреди]

Glavni članak: Spisak niških ulica

Parkovi[uredi - уреди]

Administrativna podela[uredi - уреди]

Medijana Palilula Pantelej Crveni Krst Niška Banja
Centar Palilula Pantelej Crveni Krst Niška Banja
Marger Staro Groblje Jagodin Mala (delimično) Beograd Mala naselje Nikola Tesla (broj 6)
Trg Kralja Aleksandra Crni Put Durlan Jagodin Mala (delimično) Jelašnica
Kičevo Bubanj Komren (delimično) Komren (većina) Sićevo
Čair Ledena Stena Čalije Šljaka Ostrovica
Bulevar Nemanjića Delijski Vis Somborska Medoševac Prva Kutina
Bulevar Đinđića Apelovac Vrežina Radikina Bara
Medijana Kovanluk Prosek
Trošarina Tutunović Podrum Čukljenik
Duvanište Kalač Brdo Donja i gornja Studena
Brzi Brod 9. maj

Privreda[uredi - уреди]

Industrija[uredi - уреди]

Niš je jedan od najbitnijih industrijskih centara Srbije, poznat po duvanskoj, elektonskoj, mašinskoj, tekstilnoj i prehrambenoj industriji. Neke od većih kompanija su:

DIN je osnovana 1930. godine na sadašnjoj lokaciji na Crvenom Krstu. Godine 1995. osnovan je istraživački institut, koji odabire i proizvodi duvan i dizajnira nove duvanske proizvode. Avgusta 2003. Philip Morris Corporation je kupila DIN u toku privatizacije. Phillip Morris je uložio ulupno 580 miliona evra, sto je najveća investicija u Srbiji 2003. godine.

  • Građevinar je nastao 1961. godine pod imenom Grapon. Građevinar je izvodio velike građevinske radove u Nišu, Beogradu, istočnoj Srbiji, Rusiji, Bugarskoj, Izraelu, Jordanu, Ujedinjem Arapskim Emiratima.
  • Elektronska Industrija – Niš EI – Nis je osnovana 1948. kao institut za proizvodnju radio uređaja i rentgen aparata.
  • Vulkan (fabrika guma u Nišu) – industrija guma je otvorena 1937. godine. Proizvodi širok spektar različitih gumenih proizvoda, kao i proizvode koji se koriste u ruarstvu i građevinskoj industriji.
  • Masinska industrija Niš – MIN je osnovana 1884. godine i proizvodi različite vrste opreme sa primenom u rudarstvu, železnici, matalurgiji, hemijskoj i gasnoj industriji.
  • Žitopek je osonovan 1947. godine i proizvodi hleb i pecivo.
  • Niška pivara proizvodi pivo i bezalkoholna pića. Pivaru je osnovao Jovan Apel 1884. godine.
  • Nitex proizvodi tkanine i odeću. Kompaniju je osnovao 1897. godine Mile Ristić sa sinovima.

Saobraćaj[uredi - уреди]

Gradske autobuske linije pokriva Niš-ekspres i nekoliko privatnih autobusa. Međugradski saobraćaj u potpunosti pokriva Niš-ekspres.

Turizam[uredi - уреди]

Izletišta[uredi - уреди]

  • Niška Banja
  • Sićevačka klisura
  • Jelašnička klisura
  • Suva planina
  • Bojanine vode
  • Kamenički vis
  • Cerjanska pećina

Istorijski spomenici[uredi - уреди]

Kulturni i društveni život grada[uredi - уреди]

Obrazovanje[uredi - уреди]

Grad Niš ima ukupno 80 osnovnih, i 19 srednjih škola i 11 fakulteta.

Prva svetovna osnovna škola osnovana je 1830. godine na insistiranje niških trgovaca i zanatlija kod kneza Miloša da omogući nastavu na srpskom jeziku. Pre toga u Nišu su jedino popovi i kaluđeri obrazovali decu spremajući ih za sveštenićki poziv, a bogatiji građani su mogli da šalju svoju decu u grčke škole.

Godine 1830. knez Miloš u Niš šalje svog pisara Spiridona Jovanovića, koji organizuje svetovnu nastavu na srpskom jeziku, uprkos protivljenju sveštenika u Nišu. Kako se broj učenika povećavao, Spiridon Jovanović je odabrao svog najtalentovanijeg učenika Atanasija Tasu Petrovića i proizveo ga u učitelja, sa njegovih svega 17 godina. Zajedno sa „učitelj-Tasom“ u opismenjavanju radi i Anastasija – Nasta Dimitrijević, prva učiteljica prve mešovite škole u Nišu, osnovane već 1845., takođe pored Saborne crvke.

Ipak, zaoštravanjem odnosa između Turske i Kneževine Srbije otežava se položaj učitelja i učiteljica u Nišu. Obnavlaja se naredba da se u Niš ne mogu dovoditi učitelji i učiteljice iz Srbije. Godine 1861. u školskoj zgradi podmetnut je požar i zgrada izgara do temelja. Nova zgrada sazidana je 1863/4. godine na mestu stare i nazvana je „Muška narodna škola“.

Prva niška gimnazija osniva se nepunu godinu po oslobođenju Niša od Turaka, 27. septembra, 1878. godine, po ukazu kneza Milana Obrenovića. Gimnazija počinje sa radom 20. novembra 1878. godine, sa ukupno 48 učenika.

Učiteljska škola u Nišu se osniva 1882., a 1894. i viša devojačka škola. Prvi fakulteti u Nišu počinju da se otvaraju 1960. godine pri Beogradskom univerzitetu, a Univerzitet u Nišu se osniva 1965. godine, 15. juna. Univerzitet u Nišu danas ima 13 fakulteta, od kojih se dva nalaze van Niša.Najznačajnije osnovne škole su Branko Miljkovic,Ivo Andrić,Voždova škola i dr.

Muzeji[uredi - уреди]

Festivali i godišnje manifestacije[uredi - уреди]

Sport[uredi - уреди]

Sportski objekti[uredi - уреди]

Stadin Cair Hala Cair Bazeni, otvoreni i zatvoreni, Cair

Sportski klubovi[uredi - уреди]

Glavni članak: Spisak sportskih klubova u Nišu FK. Radnički Niš FK. Sinđelić RK. Železničar ŽFK.Mašinac KK. Konstantin ŽRK. Naisa

Lokalni mediji[uredi - уреди]

Novine[uredi - уреди]

  • Narodne Novine

Televizijske stanice[uredi - уреди]

  • Kopernikus Cable Network
  • Banker TV
  • BelleAmie TV
  • TV Nais
  • Global
  • RTV Nišava (na romskom jeziku)
  • NTV
  • RTV ARTvizija
  • Puls TV
  • Jumbo TV
  • TV Zona Plus

Radio-stanice[uredi - уреди]

  • Radio ART 97,4 MHz
  • Radio NEW FAIR PLAY UKT 88,3 MHz
  • Radio Baltazar 90,5 MHz
  • Radio Santa Claus 89,0 MHz
  • Radio S 91,1 MHz
  • Radio B92 104,7 MHz
  • Radio City 104,9 MHz
  • Fast radio 102,7 MHz
  • Blue FM 103,1 MHz
  • Radio Niš 99,5 MHz
  • Radio Banker 98,3 MHz
  • Radio Petica 105,5 MHz
  • Radio Nišava 104,0 MHz
  • Radio Belle Amie 95,6 MHz
  • Radio Belle Amie Folk Kanal 98,7 i 100,7 MHz
  • Radio Glas Eparhije Niške 92,0 MHz

Organizacije[uredi - уреди]

Političke organizacije u Nišu[uredi - уреди]

  • G17plus
  • GSS
  • DS
  • DSS
  • Nova Srbija
  • Reformistička stranka
  • Pokret snaga Srbije
  • Pokret za demokratsku Srbiju
  • Socijaldemokratija
  • Socijalistička partija Srbije
  • Srpska radikalna stranka
  • Srpski pokret obnove
  • Liberalno demokratska partija LDP

Nevladine organizacije[uredi - уреди]

Glavni članak: Spisak nevladinih organizacija u Nišu

  • NVO „Smart Grupa“
  • Astronomsko društvo „Alfa“
  • BEST Niš - Board of European Students of Technology Niš
  • Centar za razvoj građanskog društva „Protecta“
  • Centar građanskog društva „FILMPUBLIKART“
  • Centar za razvoj informisanja i demokratije CeRID
  • Centar za slobodne izbore i demokratiju CeSID
  • Differentia – omladinska nevladina organizacija
  • Društvena organizacija za kulturne i naučne aktivnosti „Jezgro“
  • Društvo Dante Aligijeri za promovisanje italijanskog jezika i kulture
  • Društvo za zaštitu i unapređenje mentalnog zdravlja dece i omladine – Otvoreni klub
  • Društvo za zaštitu životne sredine
  • EKOpolis
  • ELSA – Evropsko udruženje studenata prava – lokalna grupa Niš
  • Evanđeosko Udruženje Studenata - EUS
  • Evropski studentski forum – AEGEE-NIŠ
  • Gradska organizacija gluvih i nagluvih
  • Institut Istok-Zapad
  • JUNIR – Jugoslovensko udruženje za naučno istraživanje religije
  • Kolo srpskoh sestara
  • Lambda, Centar za promociju i unapređenje LGBT ljudskih prava i Queer kulture
  • Međunarodna asocijacija za urbanu ekologiju
  • Međuopštinska organizacija slepih i slabovidih
  • Odbor za ljudska prava
  • OGI – Odbor za građansku inicijativu
  • Rotari klub "Niš"
  • Rotari klub "Niš-Konstantin Veliki"
  • Rotari klub "Niš-Medijana"
  • Otvoreni klub Nis
  • Savez civilnih invalida rata
  • SOS telefon za žene i decu žrtve nasilja
  • Studentska unija Filozofskog fakulteta
  • Udruženje veterana 63. padobranske brigade
  • Udruženje „Stare Nišlije“
  • Udruženje distrofičara regiona Niš
  • Udruženje građana članova porodica i prijatelja mentalno obolelih osoba „Zvono“
  • Udruženje građana "Balkanrock"
  • Udruženje građana "Zeleni ključ" Niš
  • Udruženje nezavisnih intelektualaca „Trag“
  • Udruženje paraplegičara nišavskog okruga
  • Udruženje građana "Stari Niš"
  • Društvo za zaštitu spomenika kulture "Car Konstantin"
  • Udruženje građana "Omladinska filharmonija Naissus"
  • Ženski prostor

Politika[uredi - уреди]

Gradska vlada[uredi - уреди]

Administrativna podela[uredi - уреди]

Grad Niš obuhvata pet opština:

  1. Pantelej
  2. Medijana
  3. Crveni Krst
  4. Palilula
  5. Niška Banja

Gradsko prijateljstvo[uredi - уреди]

Poznate osobe[uredi - уреди]

Vidi takođe[uredi - уреди]

Napomene[uredi - уреди]

  1. GUP Niš, je skraćenica od naziva Generalni urbanistički plan Niša

Reference[uredi - уреди]

  1. 1.0 1.1 1.2 Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Republici Srbiji 2011 – Starost i pol — Republički zavod za statistiku, Beograd, 2012. godina. ISBN 978-86-6161-028-8. Stanovnišptvo-starost i pol (podaci po naseljima) u Nišavskoj oblasti (str.464-472), Pristupljeno 15. 4. 2013.
  2. The Prosopography of the later Roman empire: A.D. 260-395, Volumen 1, Cambridge Univ. Press, 1987, str. 322
  3. 3.0 3.1 3.2 "Grad Niš: Niš kroz vekove 1". Ni.rs. http://www.ni.rs/nis-kroz-vekove.html. pristupljeno 20. 9. 2011.. 
  4. [1]Važni datumi
  5. Azbučnik enciklopedije Niša, Niš, oktobar 1981, pp. 42 prema arapskom piscu Al Makinu
  6. Ršumović, R. (1967). Niško–Aleksinački deo udoline Južne Morave. Zbornik radova Geografskog instituta „Jovan Cvijić“, knj. 21, 101-193.
  7. Kostić, M. (1967). Niška kotlina — studija društveno geografskog razvoja. Zbornik radova Geografskog instituta „Jovan Cvijić“, knj. 21, 295-359.
  8. 8.0 8.1 8.2 8.3 8.4 Grupa autora, Geografske odlike niškog područja, Položaj i prostranstvo U: Istorija Niša, knjiga I, Gradina, Niš 1986, pp. 11
  9. Službeni list grada Niša br. 45, od 7. jula 2011
  10. Niš i okolina. Geografsko istorijski prikaz. Opis puta III kongresa slovenskih geografa i etnografa u kr. Jugoslaviji, 1930. Beograd. 1930
  11. 11.0 11.1 11.2 "Monthly and annual means, maximum and minimum values of meteorological elements for the period 1961—1990". http://www.hidmet.gov.rs/eng/meteorologija/stanica_sr.php?moss_id=388. pristupljeno 13. maj 2009. 
  12. 12.0 12.1 12.2 "Observatory: Niš (founded in 1889)". http://www.hidmet.gov.rs/eng/meteorologija/stanica_moss1.php?moss_id=388. pristupljeno 16. 5. 2009.. 

Literatura[uredi - уреди]

Vanjske veze[uredi - уреди]