Prizren

Izvor: Wikipedia
Prizren

Prizen kosovo.jpg
Prizren

Osnovni podaci
Država  Srbija
Pokrajina Kosovo i Metohija
Upravni okrug Prizrenski
Opština Prizren
UNMIK Prizren
Stanovništvo
Stanovništvo ((2002)) 121.000
Geografija
Koordinate
Prizren na karti Србије
Prizren
Prizren
Prizren (Србије)
Ostali podaci


Koordinate: 42° 13′ 48" SGŠ, 20° 44′ 24" IGD

Prizren (alb. Prizreni) je istorijski važan grad koji se nalazi na jugu Kosova. Sedište je istoimene opštine i Prizrenskog okruga.

Procenjuje se da oko 240,000 ljudi živi u opštini Prizren, koja obuhvata grad i 74 okolna naselja.[1] Većina stanovništva su Albanci, a postoji i velika Bošnjačka zajednica u gradu[2].

Prizren se nalazi na padinama Šar planine, u blizini granice s Albanijom i Makedonijom (na 42.23° North, 20.74° East[2]). Čuven je po velikom broju istorijskih crkava i starih džamija.

Istorija[uredi - уреди]

Antički period[uredi - уреди]

Poznat u antičko vreme kao grad Theranda,(lat.raskrsnica) grad se razvijao između VI i IX veka (grad je utvrđen na brdu, sa podgrađem i manjom naseobinom oko bazilike na čijim ostacimaa je kasnije podignuta crkva Bogorodica Ljeviška).Iz turskog perioda starom utvrđenom gradu na brdu ostao je naziv Kaljaja-(ar.tvrđava).

Srednjovekovni period[uredi - уреди]

Prizrenska tvrđava.

U vreme Vizantije, Prizren je bio značajnije regionalno sedište i u to vreme u njemu su izgrađena utvrđenja Drvengrad i Višegrad, poznat kao prizrenski Gornji grad. U njemu je bilo sedište Vizantijske episkopije. Poveljom cara Vasilija iz 1019. godine, Ohridskoj arhiepiskopiji se poklanja prizrenska episkopija i ovo je prvi pisani dokument u kome se pominje Prizren tada pod imenom Prizdrijana. Za vreme vizantijske vlasti nad Prizrenom, u njemu je podignut ustanak protiv cara Mihaila VII Duke i na saboru koji je tu organizovan 1072, učesnici ustanka, vlastelini i skopski boljari proglasili su kneza Bodina za vladara i krunisali su ga za bugarskog cara. Ustanak je nedugo zatim bio krvavo ugušen.

Od 1275. godine Prizren pripada srpskoj srednjovekovnoj državi i postaje privredno i duhovno središte. Grad na Bistrici ekonomski jača naročito u vreme kralja Milutina, cara Dušana i cara Uroša. U to vreme Prizren kuje i svoj novac. Iz tog perioda su najznačajniji istorijski spomenice srpske srednjovekovne baštine crkva Bogorodica Ljeviška i manastirski kompleks Sveti Arhangeli, zadužbina cara Dušana. Povremeno je Prizren bio i prestonica careva Dušana i Uroša. U to vreme u Prizrenu se naseljavaju trgovci iz Dubrovnika i Kotora i tu se počinju organizovati poznati sajmovi (panađuri), u dane velikih verskih praznika. Prizrenskim gradom upravljao je srpski kefaliija, dok je trgom upravljao knez koji je po pravilu bio iz primorskih gradova Dubrovnika i Kotora. Srednjovekovno prizrensko stanovništvo bilo je raznorodno i pored Srba su ga činili i Arbanasi, Grci, Vlasi, Dubrovčani, Korčulani, Splićani, Zadrani, Mlečani i Sasi. Oni su obično živeli u kolonijama. Najveću koloniju su sačinjavali Dubrovčani. Putopisci toga vremena Prizren nazivaju „carski grad“ i „carska prestonica“, a u narodnim epskim pesmama navodi se kao „srpski Carigrad“.

Posle smrti cara Dušana Prizrenom je ovladao kralj Vukašin i držao ga od 1362. do 1371. godine. Kraljević Marko je vladao Prizrenom do 1372, a Balšići od 1372. do 1376. godine i već od tada počinje opadanje Prizrena i pominje se 1433. među napuštenim trgovačkim mestima.

Otomanski period[uredi - уреди]

Sinan pašina džamija

Za vrijeme Osmanlijskog carstva Prizren je bio kulturni i administrativni centar šire regije. Pretpostavlja se da je Prizren pao pod tursku vlast između 1455 i 1459. godine. U periodu turske vlasti Prizren dobija novu urbanu strukturu formiranjem čaršija i mahala i izgradnjom monumentalnih islamskih građavina (Sinan pašina džamija, Mehmed pašina džamija, Amam, Sahat kula, Kameni most i dr). Prizren je bio važno islamsko sedište i u njemu su podignute brojne džamije, tekije, turbeta i medrese. Tokom ovog perioda neke od srednjovekovnih crkava su pretvorene u džamije. Tako je crkva Bogorodice Ljeviške pretvorena u džamiju a manastir Svetih Arhangela je razgrađen i od tog kamena sagrađena je Sinan pašina džamija. U Prizrenu je bilo razvijeno prepisivanje arapskih, persijskih i turskih dela sa književnim i naučnim sadržajem.

Krajem 19. veka, Prizren postaje središtem albanskog narodnog preporoda. 10. juna 1878. godine na skupu Albanaca sa Kosova i severne Albanije u Prizrenu je osnovana Prizrenska liga, čiji je cilj bio borba za autonomiju i ujedinjenje Albanaca u jedan veliki albanski vilajet. Zahteve prizrenske podržali su i prizrenski Srbi.[3] Prvih godina 20. veka umnožavaju se pobune Albanaca, usmerene na dobijanje autonomije u okviru Turske carevine.

Balkanski rat[uredi - уреди]

Zgrada u kojoj je osnovana Prizrenska liga.

Srpska vojska je zauzela grad Prizren u prvom balkanskom ratu 1912. godine i zavela represivne mere nad civilnim stanovništvom.[4] Prema neimenovanom mađarskom izveštaju, srpski odredi su provaljivali po kućama, pljačkajući, vršeći nasilja i ubijajući.[5] Leševi su ležali na ulicama, a prema izjavama očevidaca tih dana je oko Prizrena bilo oko 1.500 leševa Albanaca.[6] Stranim novinarima nije bilo dopušteno da idu u Prizren.[6] Nakon dejstava srpske vojske i paravojnih jedinica, Prizren je postao jedan od najviše razorenih gradova Kosovskog vilajeta i stanovništvo ga je prozvalo "Kraljevstvo Smrti".[5]

Procenjuje se da je 5.000 Albanaca ubijeno na području Prizrena.[5] Nakon svega, general Božidar Janković je primorao albanske glavare Prizrena da potpišu izjavu zahvalnosti srpskom kralju Petru za njihovo oslobođenje.[5] Posle balkanskih ratova Prizren ulazi u sastav Srbije.

Jugoslovenski period[uredi - уреди]

Tokom prvog svetskog rata Prizren i njegova okolina bili su pod bugarskom okupacijom sve do priključenja Kraljevini SHS 1918. godine. Po priključenju Kraljevini SHS 1918. Prizren postaje sedište okruga i njemu se obrazuju Okružni sud. U ovom periodu u Prizrenu se otvaraju prve fabrike i osnivaju prva sportska društva.

Posle aprilskog sloma Kraljevine Jugoslavije 1941. godine i okupacije, Prizren ulazi u sastav italijanske Velike Albanije. Za vreme okupacije 1941-1944 dolazi do iseljavanja srpskog življa. Po oslobađanju Prizrena 17. novembra 1944. godine, on postaje središte autonomne oblasti Kosovo i Metohija, koje će kasnije biti premešteno u Prištinu.

Posle Drugog svetskog rata dolazi do svestranog razvoja Prizrena. Razvijaju se privreda, prosveta, kultura, zdravstvo, saobraćajnice, a to je praćeno velikim porastom broja stanovnika, velikim priraštajem i doseljavanjem stanovništva, uglavnom Albanaca iz drugih krajeva. U ovom periodu dešavaju se i velika iseljavanja Srba i Turaka.

Kosovski rat[uredi - уреди]

Tokom kosovskog rata, srpske snage su sprovodile organizovano etničko čišćenje Prizrena i okoline.[7] Krajem marta 1999 srpska policija je išla od kuće do kuće i proterivala albansko stanovništvo grada.[8] Nakon oduzimanja dokumenata, mnogi stanovnici Prizrena su bili primorani da se priključe kolonama izbeglica koje su išle ka albanskoj granici.[7][9] Oko 28. marta srpska policija je uništila zdanje „Prizrenske lige“, koje za kosovske Albance predstavlja važan historijski spomenik, nakon čega je teren poravnat.[7] Tokom nekoliko narednih sedmica, srpske snage su sistematski "čistile" ulicu po ulicu od stanovnika albanske narodnosti.[7] Zabeleženo je rasprostranjeno pljačkanje i iznuđivanje novca i dragocenosti od strane vlasti.[7] Izbeglice iz Prizrena i okoline su uglavnom prihvatane u Kukešu (Albanija).[7]

Pravoslavna crkva u Prizrenu, srušena tokom nemira 2004.

Nakon povlačenja srpskih snaga u junu 1999. došlo je do paljenja srpskih kuća i odmazde nad preostalim prizrenskim Srbima. Srpski verski objekti su posebno stradali tokom nemira na Kosovu 2004. godine. U tim neredima stradali su manastirski kompleks Sveti Arhangeli, saborna crkva u Prizrenu kao i crkva Bogorodice Ljeviške.

Naseljena mjesta[uredi - уреди]

Atmađa, Belobrod, Biluša, Bljač, {Bogoševce}, Brezna, Brodosavce, Brut, Buzec, Buča, Veleža, Vlašnja, {Vrbičane}, Vrbnica, Gornja Srbica, {Gornje Ljubinje}, {Gornje Selo}, Gorožup, Graždanik, Grnčare, Dedaj, Dobrušte, Dojnice, Donja Srbica, {Donje Ljubinje}, {Drajčići}, Dušanovo, Đonaj, {Živinjane}, Žur, Zaplužje, Zgatar, Zjum Opoljski, Zjum Has, Zojić, Zrze, {Jablanica}, Ješkovo, Kabaš, Kabaš Has, Kapra, Karašinđerđ, Kobanja, Kojuš, Koriša, Kosovce, {Krajići}, Krajk, Kuklibeg, Kukovce, Kušnin, Kuštendil, Landovica, Lez, Leskovac, {Lokvica}, Ljubižda, Ljubižda Has, Ljubičevo, Ljukinaj, Ljutoglav, Mazrek, Mala Kruša, Mamuša, {Manastirica}, Medvece, {Milačići}, Miljaj, Muradem, {Mušnikovo}, Našec, {Nebregošte}, Nova Šumadija, Novake, Novo Selo, {Pejčići}, Petrovo Selo, Pirane, Plava, Plajnik, Planeja, {Planjane}, Poslište, {Pousko}, Prizren, Randubrava, {Račići}, Rence, {Rečane}, Romaja, Skorobište, Smać, {Sredska*}, {Stajkovce}, {Stružje}, Trepetinca, Tupec, Hoča Zagradska, Caparce, Šajinovac, Škoza i Špinadija. Napomena:{u zagradi}, naselja u slivu Bistrice (u Sredačkoj župi)

Stanovništvo[uredi - уреди]

Demografska situacija opštine Prizren poslednjih godina (svi podaci su procene):

Godina Albanci Bošnjaci Srbi Turci Romi Ostali Ukupno
1991. 132.591 (75,6%) 19.423 (11,1%) 10.950 (6,2%) 7.227 (4,1%) 3.963 (2,3%) 1.259 (0,7%) 175.413
1998. np 38.500 8.839 12.250 4.500 np np
2000. 181.531 (76,9%) 37.500 (15,9%) 258 (0,1%) 12.250 (5,2%) 4.500 (1,9%) np 236.000
2001. 181.748 (81,9%) 22.000 (9,9%) 252 (0,1%) 12.250 (5,5%) 5.424 (2,4%) np 221.674
2002. 180.176 (81,6%) 21.266 (9,6%) 194 (0,09%) 14.050 (6,4%) 5.148 (2,3%) np 221.374

Poznate ličnosti[uredi - уреди]

Izvori[uredi - уреди]

Videti također[uredi - уреди]

Vanjske veze[uredi - уреди]

Grad Prizren