Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije
| Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije | |
|---|---|
 Zastava Demokratske federatvne Jugoslavije, koju su partizani koristili |
|
| Godine djelovanja | 1941. - 1945. |
| Vođa | Vrhovni komandant Tito |
| Status | u početku gerila, od 1943. u koaliciji Saveznika, od 1944. priznata kao regularna vojska Jugoslavije |
| Političko krilo | Komunistička partija Jugoslavije |
| Ciljevi djelovanja | oslobođenje zemlje od okupatora, socijalna revolucija |
| Područje djelovanja | okupirana Jugoslavija |
| Politička ideologija | komunizam, federalizam, republikanizam |
| Glavne aktivnosti | diverzije, napadi na garnizone, stvaranje slobodnih teritorija |
| Poznati napadi | Dizanje ustanka, Bitka na Kozari, Borbe za Livno, Borbe za Jajce, Napad na Gojlo, Napad na Bihać, Bitka na Neretvi, Bitka na Sutjesci, Napad na sarajevski aerodrom, Bitka za Split, Napad na Tuzlu, Desant na Korčulu, Desant na Drvar, Bitka za Banja Luku, Bitka za Srbiju, Bitka za Beograd, Bitka za Travnik, Bitka za Knin, Bitka za Mostar, Bitka na Zelengori. |
Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije (slv. Narodnoosvobodilna vojska in partizanski odredi Jugoslavije; mk. Народноослободилетна војска и партизански одреди на Југославија) je bila oružana sila antifašističkog pokreta otpora, predvođenog Komunističkom partijom Jugoslavije. Tokom drugog svjetskog rata partizani su bili najmoćnija gerilska vojska u okupiranoj Evropi.[1] NOVJ je nastala juna 1941. godine formiranjem prvih partizanskih odreda, a 1. marta 1945. godine je prerasla u Jugoslovensku armiju, regularnu vojnu formaciju Demokratske federatvne Jugoslavije.
Narodnooslobodilačkom vojskom je rukovodio Vrhovni štab, a njeni pripadnici nazivani su partizani. Partizanska strategija odbacivala je držanje krutih frontova, jer isprva nije bila dorasla da se nosi sa najjačom i najsurovijom armijom sveta, bez teškog naoružanja, mehanizovanih jedinica i vazduhoplovstva. Snage NOVJ borile su se u potpunom zaokruženju neprijatelja, bez pomoći sa strane, sve do jeseni 1943. godine.[2]
Okupatori i njihovi suradnici su bili svjesni snage koju su predstavljali partizani i pokušali su da ih unište u nebrojenim antipartizanskim operacijama, od kojih su najpoznatije sedam velikih ofanziva. Najveće ofanzive su kombinovale snage Vermahta, SS-a, fašističke Italije, Bugarske, ustaša i četničke.
Iako je, prema nemačkom izveštaju, bila najača vojna formacija koja se borila protiv sila Osovine na Balkanu[3], od strane Saveznika je prihvaćena tek u drugoj polovini 1943. godine. Partizanima je jedini izvor snabdevanja bilo otimanje od neprijatelja, sve do 1944. kada je pomoć od Britanaca počela stizati u primetnim količinama.[4]
Prema nemačkim procenama, snage jugoslovenskih partizana su oktobra 1943. brojale oko 100.000 ljudi.[3] Oktobra 1944. godine NOVJ je imala 18 korpusa sa 50 divizija i oko 500.000 naoružanih boraca. Te snage vezivale su za sebe 6 njemačkih korpusa, 19 njemačkih divizija, 24 njemačka puka, ustaško-domobranske i četničke jedinice, ukupno oko 1,100.000 neprijateljskih boraca.[5]
Od jeseni 1944. Jugoslovenska armija je držala svoj deo savezničkog fronta u Europi, između Crvene armije u Mađarskoj i zapadnih saveznika u Italiji.
Sadržaj/Садржај |
Naziv [uredi - уреди]
„»Partizanski odredi zovu se narodnooslobodilačkim i zbog toga što to nisu borbene formacije bilo koje političke partije ili grupe — u konkretnom slučaju i Komunističke partije bez obzira na to što se komunisti bore u prvim redovima — već su to borbeni odredi naroda Jugoslavije u kojima treba da se bore svi rodoljubi sposobni za oružanu borbu protiv okupatora, bez obzira na političko uvjerenje.«[6]“
Zbog čestih reorganizacija tokom rata, partizanska vojska je nekoliko puta menjala nazive:
- Narodnooslobodilački partizanski odredi Jugoslavije (NOPOJ) - od juna 1941. do januara 1942.
- Narodnooslobodilačka partizanska i dobrovoljačka vojska Jugoslavije (NOP I DVJ) - od januara 1942. do novembra 1942.
- Narodnooslobodilačka vojska i partizanski odredi Jugoslavije (NOV i POJ) - od novembra 1942. do marta 1945.
- Jugoslavenska armija (JA) - od marta 1945.
Osnivanje [uredi - уреди]
Bilo je zbilja isuviše jasno svima nama koji smo služili sa partizanima da su oni postojali u vrlo konkretnoj i borbenoj formi pre nego smo se uopšte pojavili na sceni – pa čak i, u danima kada smo snabdevali četnike, uprkos našim pogrešnim naporima – i da bi oni postojali, i verovatno trijumfovali, bez obzira na kurs koji smo odlučili da zauzmemo.[7]
—Basil Davidson, član britanske vojne misije
Partizanske odrede je formirala i predvodila Komunistička partija Jugoslavije (KPJ) na čelu sa Josipom Brozom Titom. KPJ je počela da se priprema za borbu (i dolazak na vlast) odmah nakon invazije sila Osovine aprila 1941. Istaknuti partijski funkcioneri su postali vojni rukovodioci sa zadatkom da formiraju partizanske odrede.
Kratkotrajni Aprilski rat, komadanje Jugoslavije, stvaranje NDH i ostalih kvinslinških tvorevina, teror okupatora i ostalih kolaboracionista stvorili su raspoloženje kod naroda (prevashodno srpskog) da se okupatoru treba suprotstaviti. Politbiro CK KPJ je 4. jula 1941. godine doneo odluku o početku oružane borbe. Ova odluka je inspirisana ulaskom SSSR-a u rat protiv Nemačke i angažovanjem glavnih Hitlerovih snaga na Istočnom frontu, kao i pozivom Kominterne svim porobljenim narodima Evrope da se uključe u rat protiv sila Osovine, kao najvećeg zla čovečanstva.
Prva partizanska jedinica je bio Sisački partizanski odred, osnovan blizu Siska 22. juna 1941. Ipak, razne vojne organizacije sa više ili manje veze sa KPJ su bile uključene u razna pružanja otpora silama osovine koji su izbili u područjima Jugoslavije naseljenim uglavnom Srbima nakon početka operacije Barbarosa. U Beogradu je osnovan Glavni štab partizanskih odreda Jugoslavije, a KPJ je zvanično odlučila da pokrene oružani ustanak 4. jula 1941, danom koji se kasnije slavio kao Dan borca - državni praznik SFRJ. 7. jula 1941, Valjevski partizanski odred je izvršio akciju u selu Bela Crkva u Rađevini. Taj dan se nakon oslobođenja slavio kad Dan ustanka u Srbiji.
Partizanska taktika [uredi - уреди]
„Rat koji su partizani vodili bio je neobičan. Nije bilo ustaljenog fronta. Kako su se, uglavnom, borili pešadijskim naoružanjem, sa ograničenim zalihama municije, protiv dobro obučenog, dobro naoružanog, dobro opremljenog, dobro snabdevenog i motorizovanog neprijatelja, podržanog oklopnim jedinicama, artiljerijom i avijacijom, morali su da izbegavaju frontalnu borbu u kojoj bi neizbežno gore prošli. Da bi uspeli, bilo je nužno da očuvaju inicijativu, da ne dozvole da ona pređe u ruke protivnika. Cilj je bio da se napadne neprijatelj tamo gde je predstavljao najizdašniju metu, gde je bio najslabiji i, iznad svega, gde je to najmanje očekivao. Podjednako je bilo važno da se, kad postignu cilj, ne zadržavaju, već da odmah nestanu u okrilje brda i šuma, gde ih potera ne može doseći.[8]“
Njihova taktika se može sažeti u nekoliko općih principa. Rani odredi živjeli su i rasli eliminisanjem policijskih postaja, otimanjem par pušaka i ovdje par tamo, postupno postajući hrabriji i uvježbaniji, rijetko se boreći u mjestu, uvijek u pokretu. Iz tih ranih iskustava izraslo je solidno opće razumijevanje uslova koji jedino mogu pružiti nadu u uspjeh: održati najviši mogući stupanj iznenađenja, napadati neprijatelja u pozadinu ili u bok, odbiti bitku pod neprijateljskim uvjetima, izbjeći odmazde god je moguće, ali nikada ne dopustiti da opasnost od njih bude izgovor za neaktivnost.[9]
Partizani su vodili gerilsku kampanju koja je postepeno dobijala sve više podrške kod stanovništva. Oni su imali nekoliko bitnih prednosti nad ostalim vojnim i paravojnim formacijama u bivšoj Jugoslaviji.
Prva prednost je bio mali, ali pouzdan kadar veterana iz Španskog građanskog rata, koji su, za raliku od ostalih u to vreme, imali nekog iskustva u modernom ratu sa okolnostima koje nisu bile mnogo drugačije od Drugog svetskog rata u Jugoslaviji. Druga prednost je bilo dvodecenijsko iskustvo ilegalnog rada, konspiracija, disciplina i povezanost partijske organizacije u svim krajevima Jugoslavije.
Još jedna prednost, koja je postajala sve važnija u kasnijim etapa rata je bila činjenica da su partizani osnovani na ideološkoj, a ne na nacionalnoj bazi. Zato su partizani mogli da očekuju barem nekakvu podršku u bilo kom kraju zemlje, za razliku od ostalih paravojnih formacija ograničenih na teritorije sa srpskom ili hrvatskom većinom. Ovo je omogućilo partizanima da budu pokretljiviji i da popunjavaju redove većim brojem potencijalnih regruta.
Vojne operacije [uredi - уреди]
„Mi ne garantujemo mir i spokojstvo, već donosimo dosledno i do kraja pooštrenu borbu protiv svih narodnih neprijatelja; a takva borba, uz učešće svih — sposobnih da se bore, upravo je jedina trajna i sigurna garancija za brzo postizanje pobede i trajnog mira.[10]“
Ustanak protiv nemačkog i italijanskoga okupatora je izbio jula 1941. prvo na području centralne Srbije i Crne Gore. U njemu su učestvovali još nedovoljno razlučene pristalice komunističkih partizana i srpskih rojalističkih četnika pod vođstvom pukovnika Dragoljuba Mihailovića. U jesen 1941, partizani su osnovali Užičku republiku na oslobođenoj teritoriji u zapadnoj Srbiji. Narodni komiteti su organizovani da deluju kao civilne vlade u oslobođenim teritorijama, a čak je i pokrenuta ograničena proizvodnja oružja.
Taj je ustanak slomljen snažnom nemačko-italijanskom ofanzivom nakon koje su usledile teške represalije, kao i rat između partizana i četnika koji su imali nepomirljive političke ciljeve u budućnosti. Novembra 1941, nemački vojnici su slomili Užičku republiku, dok se glavnina partizanskih snaga povukla prema Bosni. 21. decembra 1941, partizani su u Rudu formirali Prvu proletersku brigadu - prvu regularnu jedinicu koja je mogla da dejstvuje izvan mesta gde je osnovana.
„»U poređenju sa partizanima, njemački vojnik je slabije obučen za vođenje borbe u planinama i često nije dorastao fanatično borbenim partizanima, koji su se potpuno srodili sa zemljištem, a pored toga imaju podršku stanovništva. Teškoće na jugoslovenskom ratištu naročito u Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj i Slavoniji, ravne su teškoćama na istočnom i afričkom frontu, a veliko prostranstvo i pošumljenost terena predstavlja izuzetne teškoće«.[11]“
„Nije bilo ni jednog nemačkog vojnika kome je partizanski rat bio drag. U nedeljama nakon mog dolaska na Balkan primio sam zahteve više od 1000 vojnika svih činova u kojima oni traže premeštaj na rusko ratište, iako su tamo stalno vođene velike borbe.[12]“
Borba se prenela na područje NDH, gde su se od 1942. do 1943. vodile presudne borbe koje su odredile budućnost Jugoslavije u sledećim decenijama. Poraz četnika u bici na Neretvi (maj 1943.) izbacio ih je s istorijske pozornice kao moguće gospodare u budućoj Jugoslaviji. Maja 1942, piloti dva aviona koji su pripadali ratnom vazduhoplovstvu NDH, Rudi Čajavec i Franjo Kluz, su prešli na stranu partizana u Bosni i kasnije se koristili svoje avione protiv snaga Osovine, što je prvi primer pokreta otpora koji je imao svoje vazduhopovstvo. 9. septembra 1942, partizani u Dalmaciji su osnovali prvu pomorsku jedinicu sastavljenu od ribarskih brodova, koja je postepeno prerasla u silu sposobnu da se nosi sa italijanskom mornaricom i Krigsmarineom i da vrši složene amfibijske operacije.
Borbene akcije, koje su se otuda razvile izgubile su karakter gerilskog rata. U stvarnosti, u borbama sa posadnim trupama na odlučujućim mestima pojavljuju se brojno jake, planski vođene i — bar za planinsko ratovanje — dobro naoružane i opremljene jedinice. U sadejstvu sa anglo-američkim vazduhoplovstvom, koje ponovo napada železnička čvorišta i sa neprijateljskim lakim pomorskim snagama koje nastoje da parališu pomorski saobraćaj i na Jadranu, one otežavaju dotur u zabrinjavajućim razmerama. Osim toga, one sprečavaju privredno iskorišćavanje zemlje tako što drže u rukama važne industrijske oblasti i područja sa poljoprivrednim viškovima ili ih drže u šahu.[13]
– NEMAČKA PROCENA SITUACIJE NA PODRUČJU JUGOISTOKA KRAJEM OKTOBRA 1943.
Tokom rata partizani su uspeli da steknu moralnu, kao i ograničenu podršku Saveznika, koji su do tada podržavali generala Mihailovića. Nakon Teheranske konferencije 1943. partizani su zvanično priznati za legitimnu silu od strane Saveznika, koji su kasnije, na predlog brigadnog generala Ficroja Maklina. osnovali balkanski odsek RAF-a, sa ciljem da prenosi pošiljke i obezbeđuje vadušnu podršku partizanima.
Politički, najvažnije odluke su donete 29. novembra 1943. na zasedanju AVNOJ-a u bosanskom gradiću Jajcu, kada je zabranjen povratak kralja Petra II Karađorđevića u Jugoslaviju, osnovana privremena vlada, Tito proglašen za maršala i predsednika Nacionalnog komiteta oslobođenja Jugoslavije, te zacrtana budućnost Jugoslavije kao države sastavljene od federalnih republika.
Partizanska vojska je već odavno prerasla u regularnu borbenu formaciju uporedivu s vojskama drugih malih država, i beskrajno superiorniju od većina njih, a posebno od predratne Jugoslovenske vojske, u taktičkoj vještini, poljskoj vještini, vodstvu, borbenom duhu i vatrenoj moći.[14]
1944. godine partizani su stekli stalno vazduhoplovstvo dobijavši avione, opremu i vežbu od britanskog RAF. Sa savezničkom vazdušnom podrškom i uz pomoć Crvene armije, u drugoj polovini 1944. partizani su preusmerili pažnju na Srbiju, u kojoj je bilo relativno malo borbi od pada Užičke republike. 20. oktobra 1944. partizani i Crvena armija su oslobodili Beograd u zajedničkoj operaciji. Krajem 1944. partizani su kontrolisali celu istočnu polovinu Jugoslavije - Srbiju, Makedoniju i Crnu Goru, kao i dalmatinsku obalu.
Godine 1945, partizani, koji su sada brojali 800.000 ljudi [15], su porazili Vermaht i ustaše, probivši Sremski front krajem zime, zauzevši Sarajevo početkom aprila i ostatak Hrvatske i Slovenije do polovine maja. Nakon zauzimanja Rijeke i Istre, koje su pre rata pripadale Italiji, partizani su ušli u Trst dan pre Saveznika.
Izvori [uredi - уреди]
- ↑ Đilas, Aleksa (1990). Osporavana zemlja: Jugoslovenstvo i revolucija Književne novine str. 26. ISBN 8639100713.
- ↑ Branko Petranović: Srpski narod u ustanku
- ↑ 3.0 3.1 Izveštaj nemačkog komandanta Jugoistoka o stanju na Balkanu 1.11.1943.
- ↑ Basil Davidson: PARTISAN PICTURE "The only source of supply was the enemy; for it was not until 1944 that British supplies began to arrive in appreciable quantities."
- ↑ »Sremski front 1944-1945«, n. f. str. 42, 166, 200 i 285.
- ↑ Josip Broz Tito, Sabrana djela, 7, 67.
- ↑ Basil Davidson: PARTISAN PICTURE "It was indeed all too clear to everyone of us who served with the partisans that they had existed in very concrete and combatant form before we had ever appeared upon the scene—and even, in the days when we were supplying the chetniks, in spite of our mistaken efforts—and that they would have existed, and probably have triumphed, whatever course we had chosen to take."
- ↑ http://www.znaci.net/00001/1_3.htm
- ↑ Basil Davidson: PARTISAN PICTURE "Their tactics could be summarized in a few general principles. The early Odreds lived and grew by eliminating police posts, capturing a few rifles here and a few there, gradually becoming bolder and more practised, seldom standing to fight, always on the move. From these early experiences there grew up a fairly general understanding of the only conditions that could offer hope of success: to maintain the highest possible degree of surprise, to attack the enemy in rear or in flank, to refuse battle on the enemy's terms, to avoid reprisals wherever possible but never to allow threat of them to excuse inaction."
- ↑ KOČA POPOVIĆ: BELEŠKE UZ RATOVANJE
- ↑ http://www.znaci.net/00001/46_77.htm
- ↑ Lothar Rendulic: GEKÄMPFT, GESIEGT, GESCHLAGEN, strana 210 (nem. Es gab keinen deutschen Soldaten, dem der Partisanenkrieg sympathisch gewesen wäre. In den Wochen nach meinem Eintreffen auf dem Balkan erhielt ich Gesuche von mehr als 1000 Soldaten aller Dienstgrade, die um Versetzung auf den russischen Kriegsschauplatz baten, obwohl dort dauernd große Kämpfe im Gange waren.)
- ↑ http://www.znaci.net/00001/4_12_3_156.htm
- ↑ Basil Davidson: PARTISAN PICTURE "The partisan army had long since grown into a regular fighting formation comparable to the armies of other small States, and infinitely superior to most of them, and especially to the pre-war Jugoslav army, in tactical skill, fieldcraft, leadership, fighting spirit and fire-power."
- ↑ http://web.ku.edu/~eceurope/hist557/lect16.htm
Vidi još [uredi - уреди]
- Narodnooslobodilačka borba
- Spisak antipartizanskih operacija u NDH
- Spisak osovinskih operacija u Jugoslaviji
Eksterni linkovi [uredi - уреди]
- Savez antifašističkih boraca Hrvatske
- Office of Strategic Services - Balkan Operational Group
- THE GERMAN CAMPAIGNS IN THE BALKANS (SPRING 1941)
- The German Campaigns in The Balkans Spring 1941
- Web site for the movie 'Partizanska Eskadrila'
- Wehrmacht Anti-Partisan Operations Badge
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
