Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije

"Partizan" se preusmjerava ovdje. Za ostala značenja, v. Partizan (razvrstavanje).

Prvobitna partizanska zastava

Borci Šestog slavonskog korpusa, 1943. godine

Oslobođena partizanska teritorija u Sremu krajem 1942. godine

Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije (slv. Narodnoosvobodilna vojska in partizanski odredi Jugoslavije; mk. Narodnooslobodiletna vojska i partizanski odredi na Jugoslavija) je bila oružana sila Narodnooslobodilačkog pokreta Jugoslavije, predvođenog Komunističkom partijom Jugoslavije. Nastala je juna 1941. godine formiranjem prvih partizanskih odreda, a 1. marta 1945. godine je prerasla u Jugoslovensku armiju, regularnu vojnu formaciju Demokratske federatvne Jugoslavije.

Zbog čestih reorganizacija, tokom rata, nekoliko puta je menjala nazive:

• Narodnooslobodilački partizanski odredi Jugoslavije (NOPOJ) - od juna 1941. do januara 1942.
• Narodnooslobodilačka partizanska i dobrovoljačka vojska Jugoslavije (NOP I DVJ) - od januara 1942. do novembra 1942.
• Narodnooslobodilačka vojska i partizanski odredi Jugoslavije (NOV i POJ) - od novembra 1942. do marta 1945.

Narodnooslobodilačkom vojskom je rukovodio Vrhovni štab, a za njene pripadnike koristio se neformalni naziv - partizani. Iako je bila jedna od najačih vojnih formacija, koja se borila protiv sila Osovina na Balkanu tokom Drugog svetskog rata, od strane Saveznika je bila priznata i pomognuta tek u leto 1943. godine.

Osnivanje

Partizanske odrede je formirala i predvodila Komunistička partija Jugoslavije (KPJ) na čelu sa Josipom Brozom Titom. KPJ je počela da se priprema za borbu (i dolazak na vlast) odmah nakon invazije sila Osovine aprila 1941. Istaknuti partijski funkcioneri su postali vojni rukovodioci sa zadatkom da formiraju partizanske odrede.

Kratkotrajni Aprilski rat, komadanje Jugoslavije, stvaranje NDH i ostalih kvinslinških tvorevina, teror okupatora i ostalih kolaboracionista stvorili su raspoloženje kod naroda (prevashodno srpskog) da se okupatoru treba suprotstaviti. Politbiro CK KPJ je 4. jula 1941. godine doneo odluku o početku oružane borbe. Ova odluka je inspirisana ulaskom SSSR-a u rat protiv Nemačke i angažovanjem glavnih Hitlerovih snaga na Istočnom frontu, kao i pozivom Kominterne svim porobljenim narodima Evrope da se uključe u rat protiv sila Osovine, kao najvećeg zla čovečanstva.

Prva partizanska jedinica je bio Sisački partizanski odred, zvanično osnovan blizu Siska 22. juna 1941. Ipak, razne vojne organizacije sa više ili manje veze sa KPJ su bile uključene u razna pružanja otpora silama osovine koji su izbili u područjima Jugoslavije naseljenim uglavnom Srbima nakon početka operacije Barbarosa. U Beogradu je osnovan Glavni štab partizanskih odreda Jugoslavije, a KPJ je zvanično odlučila da pokrene oružani ustanak 4. jula 1941, danom koji se kasnije slavio kao Dan borca - državni praznik SFRJ. 7. jula 1941, Valjevski partizanski odred je izvršio akciju u selu Bela Crkva u Rađevini. Taj dan se nakon oslobođenja slavio kad Dan ustanka u Srbiji.

U jesen 1941, partizani su osnovali Užičku republiku na oslobođenoj teritoriji u zapadnoj Srbiji. Novembra 1941, nemački vojnici su ponovo osvojili ovu teritoriju, dok je većina partizanskih snaga pobeglo prema Bosni.

21. decembra 1941, partizani su u Rudu formirali Prvu proletersku brigadu - prvu regularnu jedinicu koja je mogla da dejstvuje izvan mesta gde je osnovana. 1942, te jedinice i partizanski odredi su se spojili u Narodnooslobodilačku vojsku (NOV) i Partizanske odrede Jugoslavije (POJ), a kasnije u Jugoslovensku armiju 1. marta 1945.

9. septembra 1942, partizani u Dalmaciji su osnovali prvu pomorsku jedinicu sastavljenu od ribarskih brodova, koja je postepeno prerasla u silu sposobnu da se mori sa italijanskom mornaricom i Krigsmarineom i da vrši složene amfibijske operacije.

Maja 1942, piloti dva aviona koji su pripadali ratnom vazduhoplovstvu NDH, Rudi Čajavec i Franjo Kluz, su prešli na stranu partizana u Bosni i kasnije se koristili svoje avione protiv snaga osovina. Iako je to kratko trajalo zbog nedostatka infrastrukture, ovo je bio prvi primer pokreta otpora koji je imao svoje vazduhopovstvo. Partizani su kasnije stekli stalno vazduhoplovstvo dobijavši avione, opremu i vežbu od RAF 1944.

Operacije

Partizani su vodili gerilsku kampanju koja je postepeno dobijala sve više podrške kod stanovništva. Narodni komiteti su organizovani da deluju kao civilne vlade u oslobođenim teritorijama, a čak je i pokrenuta ograničena proizvodnja oružja. Ali oni su imali dve velike prednosti nad ostalim vojnim i paravojnim formacijama u bivšoj Jugoslaviji.

Prva i trenutna prednost je bio mali, ali pouzdan kadar veterana iz Španskog građanskog rata, koji su, za raliku od ostalih u to vreme, imali nekog iskustva u modernom ratu sa okolnostima koje nisu bile mnogo drugačije od Drugog svetskog rata u Jugoslaviji.

Druga prednost, koja je postajala sve važnija u kasnijim etapa rata je bila činjenica da su partizani osnovani na ideološkoj, a ne na nacionalnoj bazi. Zato su partizani mogli da očekuju barem nekakvu podršku u bilo kom kraju zemlje, za razliku od ostalih paravojnih formacija ograničenih na teritorije sa srpskom ili hrvatskom većinom. Ovo je omogućilo partizanima da budu pokretljiviji i da popunjavaju redove većim brojem potencijalnih regruta. Okupatorske i kvinsliške snage su bile dobro upoznate sa problemom koji su predstavljali partizani o pokušali su da ih unište u sedam velikih anti-partizanskih ofanziva. Najveće ofanzive su kombinovale snage Vermahta, SS-a, fašističke Italije, Bugarske, ustaša i četničke.

Ustanak protiv nemačkog i italijanskoga okupatora je izbio jula 1941. prvo na području centralne Srbije i Crne Gore. U njemu su učestvovali još nedovoljno razlučene pristalice komunističkih partizana i srpskih rojalističkih četnika pod vođstvom pukovnika Dragoljuba Mihailovića.

Taj je ustanak slomljen snažnom nemačko-italijanskom ofanzivom nakon koje su usledile teške represalije, kao i rat između partizana i četnika koji su imali nepomirljive političke ciljeve u budućnosti. Otada, sve do 1944., Srbija i veći deo Crne Gore su ostali pod kontrolom četnika i pripadnika režima (Milana Nedića i Dimitrija Ljotića).

Borba se prenela na područje NDH, gde su se od 1942. do 1943. vodile presudne borbe koje su odredile budućnost Jugoslavije u sledećim decenijama. Poraz četnika u bici na Neretvi (maj 1943.) izbacio ih je s istorijske pozornice kao moguće gospodare u budućoj Jugoslaviji.

Tokom rata partizani su uspeli da steknu moralnu, kao i ograničenu podršku Saveznika, koji su do tada podržavali generala Mihailovića.

Nakon Teheranske konferencije 1943. partizani su zvanično priznati za legitimnu silu od strane Saveznika, koji su kasnije, na predlog brigadnog generala Ficroja Maklina. osnovali balkanski odsek RAF-a, sa ciljem da prenosi pošiljke i obezbeđuje vadušnu podršku partizanima.

Politički, najvažnije odluke su donete 29. novembra 1943. na zasedanju AVNOJ-a u bosanskom gradiću Jajcu, kada je zabranjen povratak kralja Petra II Karađorđevića u Jugoslaviju, osnovana privremena vlada, Tito proglašen za maršala i predsednika Nacionalnog komiteta oslobođenja Jugoslavije, te zacrtana budućnost Jugoslavije kao države sastavljene od federalnih republika.

Sa savezničkom vazdušnom podrškom i uz pomoć Crvene armije, u drugoj polovini 1944. partizani su preusmerili pažnju na Srbiju, u kojoj je bilo relativno malo borbi od pada Užičke republike. 20. oktobra 1944. partizani i Crvena armija su oslobodili Beograd u zajedničkoj operaciji. Krajem 1944. partizani su kontrolisali celu istočnu polovinu Jugoslavije - Srbiju, Makedoniju i Crnu Goru, kao i dalmatinsku obalu.

Godine 1945, partizani, koji su sada brojali 800.000 ljudi , su porazili Vermaht i ustaše, probivši Sremski front krajem zime, zauzevši Sarajevo početkom aprila i ostatak Hrvatske i Slovenije do polovine maja. Nakon zauzimanja Rijeke i Istre, koje su pre rata pripadale Italiji, partizani su ušli u Trst dan pre Saveznika.

Ovaj članak vezan uz historiju je u začetku. Uključite se i pomozite Wikipediji proširujući ovaj članak!

Vanjski linkovi

• Savez antifašističkih boraca Hrvatske
• Office of Strategic Services - Balkan Operational Group
• THE GERMAN CAMPAIGNS IN THE BALKANS (SPRING 1941)
• The German Campaigns in The Balkans Spring 1941
• Web site for the movie 'Partizanska Eskadrila'
• Wehrmacht Anti-Partisan Operations Badge

U Wikimedijinom spremniku nalazi se još materijala vezanih uz temu:

Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije