Operacija Weiss

Izvor: Wikipedia
Operacija Weiss
Segment Drugog svijetskog rata
Operacija Weiss I.jpg
Prva faza operacije Weiss i protivofanziva NOVJ.
Datum siječanj - travanj 1943.
Lokacija Bihaćka Republika / NDH
(današnja BiH i Hrvatska)
Rezultat neuspeh osovinskog plana;
opstanak partizana;
težak poraz četnika.
Teritorijalne
promjene
partizani izgubili svoju i počeli zauzimati četničku teritoriju
Zaraćene strane
Flag of German Reich (1935–1945).svg Njemačka
Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg Italija
Flag of Independent State of Croatia.svg Ustaše
Chetniks Flag.svg Četnici
Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg Partizani
Komandanti i vođe
Treći rajh Alexander Löhr
Kraljevina Italija (1861–1946) Mario Roatta
Draža Mihailović[1]
Zaharije Ostojić
Dobroslav Jevđević
Pavle Đurišić
Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg Josip Broz Tito
Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg Koča Popović
Angažirane jedinice
Treći rajh 717. divizija
Treći rajh 718. divizija
Treći rajh 7. SS divizija
Treći rajh 369. "vražja" divizija
5. ustaški zdrug
Dinarska divizija
Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg Divizija Murge
Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg 1. proleterska divizija
Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg 2. proleterska divizija
Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg 3. udarna divizija
Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg 7. banijska divizija
Snage
150.000 vojnika
(12.000-15.000 četnika),
12 zrakoplovnih eksadrila
oko 18,000 vojnika
Žrtve i gubici
Nemački gubici: 583 poginula, 1642 ranjena, 145 nestalih[2];teški gubici Talijana i četnika. 8000 poginulih


2000 zarobljenih

tisuće ubijanih i raseljenih civila od strane neprijatelja

Operacija Slučaj Bijelo (njemački: Fall Weiss), poznata kao Četvrta neprijateljska ofenziva, je bila združena osovinska operaciju protiv partizana na teritoriji okupirane Jugoslavije (u NDH), tokom Drugog svjetskog rata.

Ofenziva je trajala od 20. siječnja[3][4] do kraja ožujka[5] 1943. godine. Glavne operacije odvijale su se na teritoriji od reke Kupe preko Neretve pa sve do Drine. Najpoznatija bitka četvrte neprijateljske ofanzive je bila Bitka na Neretvi, kojom su partizani izvršili proboj iz neprijateljskog obruča marta 1943. godine, rasturivši četničke snage.

Nijemci su htjeli zauzeti Bihaćku republiku, uništiti glavninu partizanskih snaga i Vrhovni štab NOVJ. Sile osovine su okupile devet divizija, šest njemačkih, tri talijanske, te dvije hrvatske divizije i velik broj četničkih i ustaških formacija. Procjenjuje se da je preko 150 000 osovinskih vojnika napalo znato malobrojnije partizanske snage, uz koje su bili i ranjenici.

Operacija se provodila u sljedećim koracima:

  • Operacija Weiss I je započela 20. siječnja 1943. napadom na područja koja su držali partizani u zapadnoj Bosni i dijelovima središnje Hrvatske.
  • Operacija Weiss II je uslijedila i započeo 25. veljače borbama u zapadnoj i jugozapadnoj Bosni, a partizani su se počeli povlačiti prema jugoistoku, čak i do Neretve.
  • Operacija Weiss III je otpočela u ožujku i ciljao na područja sjeverne Hercegovine, ali su opkoljeni partizani uspijeli probiti obruč na sjeveru Crne Gore, tako da treći stupanj nije uspješno izvršen.

Iako su nemačke, ustaške, italijanske i četničke snage delovale koordinisano, bitka je okončana pobedom NOVJ, koja je uspela da ostvari suštinu svog ofanzivnog plana, i pritom sačuva Centralnu bolnicu. Nemci su postigli delimičan uspeh, posedanjem teritorije i komunikacija severozapadno od Neretve, i delimičan neuspeh, jer nisu uspeli da razbiju NOVJ. Najveći gubitnici bili su Italijani, koji su pretrpeli teške gubitke i bili prinuđeni da prepuste odbranu mostarske oblasti Nemcima, i posebno četnici, čija je najveća dotadašnja koncentracija razbijena od strane NOVJ.

Do kraja ožujka sile Osovine su ubile oko osam tisuće partizana, zarobivši još oko dvije tisuće. Unatoč teškim gubitcima, partizani su sačuvali znatne snage, osigurali sigurnost svom zapovjedništvu i bolnici, te nastavili sa borbama. Prelaskom u istočnu Bosnu i Hercegovinu partizani su potpuno onesposobili četnike, tako da nakon Bitke na Neretvi četnici više ne predstavljaju nikakvu silu i skoro su potpuno izbrisani zapadno od Drine.

Iduća velika ofenziva je Bitka na Sutjesci, dio Pete neprijateljske ofenzive, od Nijemaca nazvana "Operacija Crno" (Schwarz). Operacije "Bijelo" i "Crno" posle nje, bile su prelomne u nemačkom planiranju. Silom prilika na ratištu, Nemci su bili prinuđeni da počnu tretirati protivnika kao organizovanu operativnu celinu, odnosno vojsku.[6]

Pozadina[uredi - уреди]

Na sovjetsko-nemačkom i na afričkom frontu armije Nemačke i Italije pretrpele su teške poraze kod Staljingrada i El Alemejna. U Zapadnoj Africi (Alžir i Maroko) iskrcale su se sveže i dobro opremljene američke i britanske armije. Očito i s vojničkog gledišta ratna se sreća okrenula i inicijativa je u rukama Saveznika. Nemački zapovednici strahuju da bi se Savezničke armije mogle iskrcati na Balkanskom poluostrvu i time otvoriti novi front itekako potreban armijama Sovjetskog Saveza koje su kod Staljingrada zaustavile nemačke armije, ali sada im treba pomoć američkih i britanskih armija koje pod hitno moraju otvoriti novi front u Evropi. Zbog svega spomenutog, a kako je baš na Balkanskom poluostrvu snažan otpor partizanskih odreda koji su zauzeli veliki deo teritorija, tu pod hitno nemačke armije moraju nešto učiniti i osigurati 'mekani trbuh' na kojim im preti opasnost po celu pozadinu svih trupa. Tako će tokom sledećih šest meseci preduzeti operaciju nazvanu (nem. Fall Weiß) ili u istoriji još zapamćenu i kao 'Zimska ofanziva'.

Opšti nemački plan operacija[uredi - уреди]

Operacija Weiss I i protivofanziva NOVJ, od 20 januara do 25 februara 1943.
Most na Neretvi srušen u bitci.

Nemački i italijanski okupator je odlučio da konačno uništi ustanak u okupiranoj Jugoslaviji. Hitler u pismu Musoliniju kaže da mu je »rasprostranjenost Titovih pobunjeničkih organizacija« postala »predmetom preneraženja i briga«.[7] Hitler je naredio Vrhovnoj komandi Jugoistoka da u zimskim operacijama razbije »Titovu državu« na prostoru između Karlovca, Ogulina, Gospića, Knina, Sanskog Mosta i Gline. U tu svrhu vrhovna nemačka i italijanska komanda stvaraju jedinstveni plan za izvođenje zajedničkih operacija u pretstojećoj ofanzivi.

Plan Zimske operacije su izradili nemački zapovednik Jugoistoka general Aleksandar Ler i zapovednik italijanske 2. armije general Mario Roatta. Njemci su u ofenzivne trupe uključivali one četničke jedinice koje su imale potpisane ugovore s NDH.[8] Između generala je došlo do razmimoilaženja, jer je italijanski general tražio da se u operacije uključe i ostali četnici, a nemački je to odbijao. Na kraju su se ipak dogovorili i 3. januara 1943. u Rimu je usvojen i konačno dogovoren Plan Zimskih operacija, a detalji su razrađeni 9. januara 1943. u Zagrebu, gde je dogovoren i početak operacije 'Vajs' za 20. januara 1943.

Operacija 'Vajs' trebala se odvijati u tri faze:

  1. prva faza kodno nazvana 'Vajs – 1' nem. Weiß–1 u kojoj je trebalo uništiti jedinice partizanskih 1. hrvatskog (6. lička divizija, 7. banijska divizija i 8. kordunaška divizija) i 1. bosanskog (4. krajiška i 5. krajiška divizija) korpusa, te partizanske divizije Glavne operativne grupe (1. proleterska i 2. proleterska divizija, te 3. udarna divizija). Uništenje ovih partizanskih divizija trebalo je biti na području između Karlovca, Ogulina, Gospića, Knina, Bosanskog Petrovca, Sanskog Mosta i Gline.
  2. druga faza kodno nazvana 'Vajs – 2' nem. Weiß–2 u kojoj je trebalo nastaviti bojno delovati na uništenju partizanskih odreda na području Bosanski Petrovac, Bosansko Grahovo, Livno, Jajce, Ključ i tako partizanskim odredima potpuno onemogućiti pristupe tajnim skladištima i partizanskim bolnicama koje su se nalazile na tim područjima.
  3. treća faza kodno nazvana 'Vajs – 3' nem. Weiß–3 u kojoj je trebalo provesti 'čišćenje' područja od preostalih partizanskih jedinica koje bi eventualno izbegle uništenju u prethodnim operacijama. U toj trećoj fazi nemački zapovjednici planirali su i potpuno razoružati četničke odrede, jer po uništenju partizana oni više ne igraju nikakvu značajnu ulogu.

General Roatta je, poslije dogovora u Rimu i Zagrebu, 15. januara izdao naređenje o uključivanju četnika u operaciju »Weiss« u kojem naglašava:

Wikicitati „»Ne sme (naglašavam: ne sme) se dogoditi da spomenute formacije [četnici], za vreme i posle operacije, dođu u dodir sa nemačkim i hrvatskim trupama...«[9]
()

Nemci nisu hteli četnike u operaciji, i zahtevali su od Italijana da ih razoružaju, ali generalu Roati su bili potrebni:

Naša komanda za Jugoistok predlaže, da se u pogledu četnika, malo sačeka, jer je general Roata emocionalno jako vezan za četnike i tek kada dođe na njegovo mesto neki drugi general, može da se očekuje odlučnija akcija Italijana protiv četnika.[10]

Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 27. januara 1943.

Njemačko-talijanske pripreme za operaciju »Weiss« vođene su s toliko tajnosti da o tome nije procurila ni jedna vijest. Kad su već sve operativne zapovijesti bile potpisane, Vrhovni štab NOVJ javlja 1. proleterskoj diviziji da ofenziva »vjerovatno neće tako skoro početi«, pozivajući se na obavještajne izvještaje iz Zagreba.[11]

Angažirane snage[uredi - уреди]

Prozor nakon bombardiranja u toku IV ofenzive.
Šesta lička divizija prelazi Kupreško polje prema Šujici za vreme IV ofanzive.

U to vreme na području nekadašnje Jugoslavije nalazilo se oko 700.000 njemačkih i italijanskih vojnika, te ustaša, domobranskih vojnika i četnika. Za samo sprovođenje operacije 'Vajs' predviđeno je 90 000 vojnika. Jedinice planom predviđene za sudjelovanje u operaciji su:

1) nemačke:

ukupno oko 50 000 vojnika. Podršku iz vazduha pružati će im 150 nemačkih aviona.

2) italijanske:

ukupno oko 25 000 vojnika,

3) ustaše:

  • oko 10 000 ustaša i domobranskih vojnika

4) četnici: Mihailović je odredio za učestvovanje u ovim operacijama sledeće četničke jedinice:[12]

Mihailovićeve jedinice se nisu skupile u punom broju. Njihov broj se procenjuje na oko 12 000 do 15 000.[13]

5) partizani:

  • 1. hrvatski korpus (6. lička, 7. banijska i 8. kordunaška divizija) s oko 16 000 vojnika,
  • 1. bosanski korpus (4. i 5. krajiška divizija) s oko 11 500 vojnika i
  • Glavna operativna grupa (1. i 2. proleterska, te 3. udarna divizija) s oko 14 500 vojnika,

ukupno oko 42 000 vojnika.

Partizanske snage mogle su računati i na 4. slavonsku diviziju koja je mogla prijeći Savu i udariti po protivniku, ili pak mu ometati nabavku i diverzijama nanositi gubitke i vezati na sebe određen broj jedinica.

Ofanziva NOVJ[uredi - уреди]

Plan Vrhovnog štaba NOVJ za proboj preko Neretve kroz italijansku odbranu.

Prema ranijoj zamisli, s obzirom da je uporan i uspešan otpor Prvog hrvatskog i Prvog bosanskog korpusa omogućio neophodno vreme i slobodu akcije, Vrhovni Štab NOV i POJ je na sastanku sa komandantima divizija u Tomislavgradu 8. februara izdao naređenje i specifikovao zadatke:

Operacija je otpočela vrlo uspešno. Druga i Treća divizija su od 15. do 22. februara ovladale utvrđenjima, Prozor, Drežnica, Rama i Jablanica, odbivši ispad Italijana iz Mostara i razbivši glavninu divizije "Murđe". Međutim, 22. februara počela je operacija Vajs II. Vrhovni štab upotrebio je Sedmu banijsku diviziju i Sedmu krajišku brigadu za zaštitu operativnog područja sa zapada. Deveta dalmatinska divizija našla se na pravcu italijansko-četničkog nastupanja sa jugozapada. Time su i ove formacije priključene Glavnoj operativnoj grupi.

Plan Vajs II[uredi - уреди]

Nemački plan Vajs II je predviđao da će talijanska odbrana na Neretvi i Dinari izdržati, te će četiri nemačke divizije opkoliti i uništiti snage NOVJ u oblasti Livna.

Vrhovni komandant Jugoistok javlja da će operacija "Vajs 1", što se nemačke strane tiče, biti okončana između 10. i 15. februara 1943. S obzirom na snagu neprijateljskih napada biće potrebno odmah, bez dugog predaha, započeti sa operacijom "Vajs 2" i "Vajs 3", tako da i one budu završene krajem marta. Operaciju "Vajs 2" vodiće Nemci, a operacijom "Vajs 3" komandovaće Italijani, koji istovremeno nameravaju da sprovedu akciju razoružavanja četnika, na čemu je posebna insistirala nemačka strana.[10]

Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 28. januara 1943.

Nakon okončanja operacije Vajs I, koja je završena 15. februara pročešljavanjem planine Grmeč i posedanjem okolnih uporišta, Nemcima je trebalo neko vreme za sređivanje i popunu snaga, da bi otpočeli sledeću fazu, Vajs II. U ovoj fazi bilo je planirano čišćenje područja prema zapadu do Neretve. To je trebalo da bude izvedeno dvema borbenim grupama:

Prema planu, dve borbene grupe trebalo je da zahvate snage NOVJ na pravcima svog nastupanja, da ih razbijaju i potiskuju, te da ih koncentričnim nastupanjem okruže i unište u oblasti Livna.

Izmena plana[uredi - уреди]

Na zahtev Italijana nemački štab podelio je Severnu borbenu grupu u dva dela. Jedan je nastupio od Bugojna prema Prozoru, a drugi od Sarajeva prema Konjicu.

Italijanski general Roata usprotivio se nemačkom predlogu da Italijani razoružaju četnike, koji imaju oko 19.000 boraca.[10]

Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 4. februara 1943.

Hrvatska: Kod Mostara, u predelu gde su nalazišta boksita, stanje se pogoršalo, jer su komunisti zauzeli - 9. februara 1943. - Imotski i Posušje. Italijanska divizija "Murge" odbila je da Hrvatima pruži podršku. Nalazište boksita, zapadno od Mostara, pokrivaju 10 odsto nemačkih potreba i četvrtinu hrvatskih.[10]

Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 13. februara 1943.

Međutim, uspesi NOVJ uneli su izmene u ovaj plan. Na ponovljene italijanske zahteve za pomoć i iz sopstvenih razloga, iz sastava Severne grupe, ojačavanjem dodatnim snagama NDH, formirali su borbenu grupu koja je iz Donjeg Vakufa vozom prebačena u Sarajevo, odakle je trebalo da se probije u Konjic. Neopreznošću delova Prve proleterske divizije, jedan deo ove grupe probio se 22. februara u Konjic, a sa glavninom je do 26. februara vođena borba na prevojima južno od Sarajeva.

Glavnina Severne grupe, umesto prema Livnu, usmerena je prema Gornjem Vakufu i Prozoru. Usled zaoštravanja situacije, Severna grupa počela je nastupanje i na svom glavnom pravcu tri dana ranije, 22. februara, a Južna grupa počela je prema planu, 25. februara. Nakon borbi sa 5. i 10. krajiškom divizijom, Južna grupa probila se preko Glamoča i 5. marta zauzela Livno. Italijansko-četničke snage su 4. marta zauzele Imotski.

Međutim, Severna grupa naišla je na probleme. Ni nakon iscrpljujućih desetodnevnih borbi ova borbena grupa nije uspela da zauzme Prozor. Njen drugi deo našao se pod napadom snaga NOVJ u Konjicu.

Plan i ofanziva JVuO[uredi - уреди]

Četnici i Nemci u Hercegovini 1943.
Nakon poraza u dolini Neretve, Italijani su odlučili da svoje snage ojačaju četnicima. Crnogorske četnike prebacili su vozovima iz Nikšića u Mostar, a Baćovićevu grupu u Split, odakle su počeli koncentrično nastupanje.
Datoteka:Jevdevic i Talijani.jpg
Hercegovački vojvoda Dobroslav Jevđević u prisustvu italijanskih oficira, poziva četnike u borbu protiv partizana, februara 1943.
Italijani i četnici u Jablanici 1943.
Wikicitati „Operacija koju sada pripremam prema zaostaloj Sovjetskoj Republici biće kombinovana. U njoj ima da sudeluju Dinarci zajedno sa Hercegovcima, snage od Otočca, snage sa planine Manjače i Borja i crnogorske snage koje ću uputiti u napad preko Prozora opet prema Glamoču.[14]
(Mihailovićeva depeša od 13. decembra 1942.)

Pod italijanskom komandom ima 19.000 četnika grupisanih u bande. Od ovih:

— 3000 duž železničke pruge Ogulin—Vrhovine,

— 8000 između Gračaca i Knina,

— 8000 u Hercegovini.[15]

Izveštaj italijanskog generala Roatte nemačkom generalu Lohru od 3. januara 1943.

Mihailović i njegov štab pravili su krajem 1942. planove za uništenje NOVJ uz pomoć Italijana. U skladu sa tim planom odred hercegovačkih četnika pod komandom Petra Baćovića Italijani su prebacili u Knin. Mihailović 31. decembra 1942. godine javlja da pripreme za operaciju dobro napreduju, čeka se još samo odobrenje okupatora za prebacivanje crnogorskih četnika u NDH:

Wikicitati Bajo je već prikupio 1200 ljudi. Pavle je već prikupio 3000 ljudi. Bajovi su u Ostrogu a Pavlovi u Kolašinu. Tetkići [Talijani] kažu da 2. januara pada odluka. Dozvoljavaju za sad pokrete do Nikšića.[16]
(Mihailovićeva depeša od 31. decembra 1942.)

Opšti okvir za ovu operaciju Mihailović je u obliku Direktive br. 1 od 2. januara 1943. uputio svojim komandantima.[17]

"Naša je namera da iz obuhvatnog položaja koga imaju naše snage izvrše koncentričan napad na komuniste na označenoj prostoriji, komunisti unište i time oslobode ovu srpsku teritoriju komunističkog terora."[18]

Mihailovićeva direktiva komandantima korpusa za borbu protiv NOVJ na slobodnoj teritoriji zapadne Bosne, Like i Korduna od 2. januara 1943.

Operacijama iz Hercegovine trebalo je da rukovodi Istureno odeljenje Štaba Vrhovne komande pod rukovodstvom majora Ostojića. Pod njegovom komandom koncentrisale bi se snage četnika iz Sandžaka, Crne Gore, istočne Bosne i delovi iz istočne Hercegovine. Prema planu, ove snage bi nastupale pravcem iz doline Neretve preko Prozora na zapad, dok bi snage Baćovića i Đujića, te ostali zapadnobosanski i lički četnici, koncentrično sa svojih pozicija napali partizansku slobodnu teritoriju.

"Pošto smo očistili Srbiju, Crnu Goru i Hercegovinu, došli smo Vam u pomoć da razbijemo žalosne ostatke komunističke međunarodne, zlikovačke bande Tita, Moše Pijade, Levi Vajnerta i drugih plaćenih jevreja." [19]

Četnički proglas narodu Bosne, Like i Dalmacije od 10. februara 1943.

Ovaj plan su omeli Nemci i vlasti NDH, na čije su insistiranje Italijani obustavili dovođenje četnika iz Crne Gore i Sandžaka na teritoriju NDH. Ali, kad je nastupila kriza italijanskog 6. korpusa, nakon teških poraza na Prozoru i kod Drežnice, Italijani su s jedne strane pozvali u pomoć Nemce, a s druge su crnogorske četnike vozovima iz Nikšića prebacili u Mostar. Formacija Lukačevića sastavljena od sandžačkih i istočnobosanskih četnika koncentrisala se u oblasti gornjeg toka Neretve pešačkim maršem.

Baćovićevu grupaciju od oko 3.000 hercegovačkih četnika, prethodno transportovanu u Knin, Italijani su prebacili vozovima u Split. Ova grupa krenula je u nastupanje iz Splita preko Solina i biokovskog zaleđa prema Imotskom[20]. Crnogorski četnici ojačani italijanskim artiljerijskim i logističkim delovima, krenuli su u nastupanje iz Mostara uz Neretvu 19. februara. Lukačević je uspostavio kontakt sa italijanskom, a 22. februara i sa nemačkom komandom u Konjicu. Ovi pokreti četnika, delom samostalni, delom uz pomoć Italijana, velikim delom su se uklapali u Mihailovićevu koncepciju. Tako se stvorila slika jedne koncentrične operacije JVuO u okviru jedne zajedničke operacije opkoljavanja partizana na prostoru ProzorJablanica.

Operacijama je rukovodio lično Mihailović, čije se sedište do 23. marta 1943. nalazilo u Kalinoviku.

U ovoj ofanzivi sve četničke jedinice primale su od Italijana oružje, municiju i hranu, a jedinice Blaža Đukanovića i platu.[12] Tokom borbi je dolazilo do bliskog sadajstva četnika i italijanskih snaga. Tako 28. marta Mihailović javlja Ostojiću da partizane ponovo poduhvati talijanskom artiljerijom: "Ako izađu na grebene dobro ih poduhvatiti sa Italijanima. Juče su dobro pomogli." [21] Kada su partizani pritisli, 7. aprila Mihailović preko svog načelnika operativnog odeljenja Ostojića, traži hitnu pomoć italijanskih trupa: "Preduzmite na svaki način da Italijani što pre pošalju na desnu obalu Dragočevske reke bar jednu četu..."[13][22] Otvorena saradnja četničkih vođa sa okupatorima prilikom Četvrte ofanzive imala je negativnog uticaja na moral boraca u četničkim jedinicama.[13]

Bitka za Konjic[uredi - уреди]

Wikicitati

„Italijani i Nemci ništa ne rade, a da mene ne pitaju. Juče sam im formalno izdavao naređenja za posedanje položaja oko Konjica.[13]

(četnički potpukovnik Vojislav Lukačević)

Kad je Treća divizija NOVJ izbila pred Konjic, suočila se sa značajno drugačijom situacijom od predviđene. Propustom Prve divizije, italijanski garnizon je ojačan jednim bataljonom Nemaca, jednim domobrana i četom ustaša. S druge strane, u oblast je pristigla četnička grupacija od oko 3.000 boraca pod komandom Lukačevića, i takođe uspostavila vezu sa garnizonom. međutim, za ostvarenje plana Vrhovnog štaba zauzimanje Konjica bilo je od odlučujućeg značaja, tako da je napad ipak izveden. Prema planu napada, 5. crnogorska određena je za napad po desnoj strani Neretve, dok je 10. hercegovačka trebalo da pređe Neretvu, i izvede napad sa juga i istoka. Napad je počeo 22. februara uveče.

Uništena neprijateljska kolona kamiona na Neretvi 16. februara, 1943.
Borci 2. proleterske divizije u osvojenom italijanskom uporištu kod Jablanice 23. 2. 1943.

Napad je okončan neuspehom usled velike premoći posade Konjica. Uprkos velikom zalaganju, 5. crnogorska zaustavljena je u svom napadu od brojčano i tehnički jačeg utvrđenog neprijatelja. 10. hercegovačka pri svom pokušaju izbijanja na polazne položaje za napad, umesto sa manjim grupama lokalnih četnika koje su očekivane, suočila se sa veoma krupnim četničkim snagama. Izgubila je energiju na raščišćavanje i odbijanje četnika na širokom području, tako da se njeno dejstvo na Konjic slabo osetilo.

Druga divizija rešila je svoj deo posla prema Mostaru već 16. februara, pa je delom snaga asistirala Trećoj kod 22. februara kod Jablanice. Nakon likvidacije Jablanice, njena Četvrta proleterska brigada stavljena je na raspolaganje Trećoj diviziji za napad na Konjic. Uz podršku Tenkovske čete Vrhovnog štaba, koja je takođe stavljena na raspolaganje za ovu svrhu, napad je obnovljen 24. februara, a najžešće borbe bile su tokom noći 25/26. februara. Međutim, kombinovana odbrana Konjica izdržala je i taj napad. Tadašnji komandant Jugoistoka Aleksandar Lernem. Alexander Löhr napisao je kasnije u svojim sećanjima:

Wikicitati 117. lovačka divizija, koja je prodirala od Ivan Sedla ka severozapadu, vodila je od početka teške borbe, pa je na kraju odbijena i odbačena. Jedan njen deo morao je da se spasava u Konjicu, koji je bio utvrđen i posednut od Italijana i četnika. Ovo mesto su partizani okružili i tako je došlo do toga da su se ovde, pod pritiskom događaja, borili na istom frontu Nemci i četnici - doduše odvojeni jedni od drugih italijanskim jedinicama.[23]
()

Vrhovni štab nastojao je dalje da ojača snage za ovu odlučujuću bitku. Dok su dve brigade Prve proleterske divizije odbijale napade Nemaca iz Sarajeva prema Konjicu, treća - 3. krajiška, bila je angažovana u odbrani Prozora. Ona je dobila je naređenje da se 25. februara ujutro izvuče iz kontakta sa neprijateljem i odmaršuje na Konjic. Međutim, samo što je njen marš počeo, došlo je do preokreta: druga predviđena divizija za napad na Prozor, 717, konačno je prikupljena, i tog jutra krenula je u nastupanje, vršeći bočni prodor prema Prozoru, i prema Šćitu, gde je bila smeštena Centralna bolnica. Stoga je naređenje Trećoj krajiškoj opozvano, i ona je hitno vraćena u borbu protiv 717. divizije.

Na taj način je situacija snaga NOVJ postala kritična. Tri brigade prikupljene za napad na Konjic, nisu bile dovoljne da reše taj zadatak, a ostale snage bile su vezane u teškim odbrambenim borbama sa nadmoćnim neprijateljem, koji je nastupao iz Sarajeva, Mostara i Gornjeg Vakufa koncentrično prema Jablanici. U toj fazi Vrhovni štab doneo je odluku da odustane od napada na Konjic i sve snage koncentriše za protivnapad u suprotnom smeru, prema severozapadu.

Sastanak u Rimu[uredi - уреди]

U Rimu nemačka delegacija, na čelu sa ministrom spoljnih poslova Trećeg Rajha, vodila razgovore sa Italijanima. Primio ih je i Duče. Prisutan je bio i general-pukovnik Ambrozio. Nemačka strana je naglasila, nakon što se završi operacija protiv komunista ("Vajs 2" i "Vajs 3"), da se krene protiv četničkog pokreta i da se zajedničkim nemačko-italijanskim snagama čitav Mihailovićev pokret uništi. U vezi ovog predloga, Duče je dao svoju punu podršku.[10]

Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 26. februara 1943.

U Rimu nastavljeni nemačko-italijanski razgovori i to sa italijanskim generalom Ambrozijom i Kostelanom. Iz razgovora je postalo jasno da Italijani nisu spremni da u potpunosti podrže akciju protiv četnika, premda su juče, u prisutnosti Musolinija, obećali. General Ambrozio je kazao, da za sada nemaju dovoljno snage da razoružaju četnike.[10]

Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 27. februara 1943.

Uništenje četnika jednako je tako važno kao i uništenje komunista. Četničko pitanje postalo je, u međuvremenu, naročito hitno, jer su se nemačke vojne jedinice u okolini Mostara po prvi put sukobile sa četničkim jedinicama koje su došle iz Crne Gore. Četnici Crne Gore i Hercegovine vode kod Italijana snažnu propagandu protiv Nemaca i Hrvata.[10]

Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 28. februara 1943.

Protivudar kod Gornjeg Vakufa[uredi - уреди]

Nakon neuspeha u napadu na Konjic, Vrhovni štab donosi odluku o rušenju mosta na Neretvi i udaru u suprotnom smeru, prema Gornjem Vakufu, od 3. do 5. februara.
Datoteka:Mrtvi italijani neretva 1943.jpg
Poginuli pripadnici italijanske divizije "Murđe" u dolini Rame, februara 1943.
Uništeni italijanski kamion u reci Rami.

U ovom kritičnom trenutku, Tito je doneo odluku o promeni težišta dejstava. Naredio je da se minira most u Jablanici, da se na Neretvi zadrže samo zaštitnice, a da glavnina snaga usiljenim maršem krene nazad, prema Gornjem Vakufu. Između Gornjeg Vakufa i Prozora nastupala je borbena grupa sastavljena od nemačke 717. divizije, dva bataljona 718. divizije i ustaškog 5. stajaćeg djelatnog zdruga. Na ove snage trebalo je da izvede protivnapad 9 brigada NOVJ, da ih potisne prema Bugojnu, i na taj način olakša operativnu situaciju grupacije NOVJ.

Protivnapad kod Gornjeg Vakufa zamišljen je kao operacija opkoljavanja: dve brigade Prve proleterske divizije trebalo je da na desnom krilu usiljenim maršem zaobiđu nemačke krilne položaje i da se po dubini sa severa spuste prema cesti Gornji Vakuf - Bugojno, dok je 7. divizija sa Trećom krajiškom brigadom trebalo da nastupa prema tom putu sa južne strane. Na središnje nemačko-ustaške snage napadale su dve brigade Druge divizije i Prva dalmatinska.

Usled različite polazne udaljenosti, napad nije počeo jednovremeno. Jedinice su se uključivale po delovima, kako su pristizale. Tokom 3. i 4. marta pritisak na nemačko-ustaške snage je rastao, tako da su one 4. marta počele da se povlače. Opkoljavanje međutim nije uspelo - severni i južni bočni napadni klinovi ostali su međusobno udaljeni oko 7 kilometara. Tokom napada borci Druge proleterske brigade zarobili su majora Artura Štrekera (nem. Arthur Strecker), komandanta 3. bataljona 738. puka. Imajući u rukama 25 nemačkih vojnika, među kojima i jednog majora, oko 100 vojnika NDH i oko 600 Italijana, Vrhovni štab odlučio je da inicira razmenu zarobljenika. Razgovori predstavnika dveju strana koji su usledili poznati su kao Martovski pregovori. Ovaj događaj je posle rata različito tumačen i široko komentarisan.

Borbena dejstva nastavila su se nezavisno od ovih razgovora. Tokom 4. marta četnici Petra Baćovića ušli su u Imotski potisnuvši 4. dalmatinsku brigadu, a 5. marta izviđački bataljon 369. legionarske divizije ušao je u Livno. To je predstavljalo dodatno ugrožavanje pozicije grupacije NOVJ sa juga i jugozapada. Dok su se nemačke snage kod Gornjeg Vakufa povlačile u Bugojno, Tito je već 4. marta naredio još jedan zaokret za 180 stepeni, te usiljeni marš jedinica i bolnice nazad na Neretvu, u cilju njenog forsiranja.

Ovo oštro manevrisanje kojem je Tito pribegao u dva navrata, takođe je predmet različitih tumačenja. Prema jednom koje je sugerisao Tito u svom TV-intervjuu 1973. povodom četrdesete godišnjice bitke na Neretvi, to je bio jedinstven plan u kome je rušenje mosta na Neretvi trebalo da obmane neprijatelja u pogledu smera proboja. Protivudar kod Gornjeg Vakufa, osim što je služio istom cilju, trebalo je da odbijanjem neposredne omogući potrebno vreme i prostor za manevar. Kritike i alternativna tumačenja zasnivaju se na neizvesnosti da li se moglo znati da će, nakon rušenja mosta, prelazak Neretve kod Jablanice uopšte biti moguć. Sećanje Ljuba Vučkovića, tada komandanta Druge dalmatinske, potkrepljujeprvu verziju.

Wikicitati „U štab brigade, koji je bio u selu Slatini, 4. marta oko podne je stigao kurir motociklist s naređenjem da se komandant brigade hitno javi u Vrhovni štab... Dok sam izlagao situaciju na frontu brigade, dok sam pričao o neprijatelju, njegovoj jačini i o našim položajima drug Tito me je upitao da li je neprijatelj ponovo u Jablanici. Kada sam mu odgovorio potvrdno, on je rekao da to nijesmo smjeli dozvoliti. Rekao sam da zadatak brigade nije bio da brani Jablanicu već pravce koji vode iz Jablanice prema dolini Rame, ali da će, ako je to potrebno, Jablanica već u toku noći ponovo biti u našim rukama. Na to je drug Tito kratko odgovorio: »Da, biće potrebno«. Podrobno me je, zatim, upoznao sa situacijom prema Gornjem Vakufu, koja se iz časa u čas mijenjala u našu korist. Očekivalo se da će se Nijemci, potpuno razbijeni, već u toku noći povući prema Gornjem Vakufu... Zatim je izdao usmeno naređenje o predstojećem radu Druge dalmatinske. Drug Tito je postavio brigadi ovaj zadatak: »U što kraćem vremenu ponovo osloboditi Jablanicu i pripremiti se za forsiranje Neretve. Neretvu forsirati na sektoru od Rame do Donje Jablanice, na mjestu koje sami odaberemo. Forsiranje izvršiti gaženjem ili čamcima, ili preko srušenog mosta u Jablanici, kako štab brigade ocijeni da je najsigurnije. Priprema da bude što kraća, jer je zadatak neophodno potrebno izvršiti u toku naredna dva dana«.[24]
()

Nemačka grupacija odbačena kod Gornjeg Vakufa, sredila se u očekivanju nastavka napada NOVJ. Kako napad nije usledio, nastupanje prema Prozoru i Jablanici obnovljeno je 8. marta.

Martovski pregovori[uredi - уреди]

Bitka na Neretvi[uredi - уреди]

Glavni članak: Bitka na Neretvi
Borci II proleterske brigade prelaze preko porušenog mosta na Neretvi, početkom marta 1943. godine.
Wikicitati „Naredio sam prebacivanje svih snaga sa desne na levu obalu Neretve.... Nadam se u Boga da ćemo sprečiti dublji prodor i spasti Hercegovinu ... Ti preduzmi hitno da Nemci posednu i brane desnu obalu Neretve od Konjica do sela Katića i da neprekidno bombarduju njihove položaje.[13]

Na osnovu poslednjih vesti, na prostoru gornje Neretve Nemci su takođe stupili u kontakt sa četnicima i ostavili im patrone i ručne granate.[10]

Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 9. marta 1943.

Bitka za ranjenike[uredi - уреди]

Prenošenje ranjenika u dolini Neretve za vreme Četvrte neprijateljske ofanzive.

Odnosi Italijana i Nemaca[uredi - уреди]

Oklopni delovi 7. SS divizije u Hercegovini, aprila 1943.

Već 2. marta 1943, italijanski VI korpus kontaktirao je nemačku 718. diviziju i tražio garanciju "da nemačke trupe neće preći liniju od Konjica do Rame." Divizija je odgovorila da je već imaju naređenje da "ne pređu južno od te linije."[25] Komandant nemačkih trupa u Hrvatskoj reportirao je u skraćenom izveštaju za prve dve nedelje marta, da je operacija "Vajs" zaključena i da "gonjenje neprijatelja južno i istočno od Neretve nije moguće zbog političkih obaveza prema Italijanima."[26]

Nemci su, ipak, prešli Neretvu na nekoliko mesta kako bi nastavili gonjenje partizana. Bilo je nekoliko oštrih sukoba, poput onog oko sela Bijela (juzno od Konjica) 20-21. marta 1943, gde Nemci izgubili jedan tenk usled partizanske vatre.[27] Italijani nisu mogli učiniti mnogo povodom toga na području Konjica, jer nisu imali trupe tamo. Na jugu je, međutim, situacija bila drugačija. Dana 17. marta 1943, u Grabovici, Italijani nisu dozvolili 369. pješadijskoj diviziji da pređe reku da napreduje ka Gornjoj Grabovici.[28]

Ratni zločini[uredi - уреди]

U ovoj ofanzivi okupatorske i kvislinške jedinice izvršile su paljenje i pustošenje čitavih krajeva i masovno istrebljenje civilnog stanovništva, koje se sa narodnom vojskom povlačilo ispred neprijatelja.[12]

Gubici[uredi - уреди]

Okončan je prvi deo operacije "Vajs". Naši ukupni gubici: 13 oficira i 322 vojnika, dok se 101 vodi kao nestali. Neprijateljski gubici: 6521 ubijena i 2010 zarobljeno.[10]

Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 18. februara 1943.

Posledice[uredi - уреди]

Nakon što su pomogli Nemcima u slamanju partizanske slobodne teritorije, četnici su dobili lokalnu vlast u zapadnoj Bosni. Nemci su 6. marta 1943. godine pozvali na konferenciju u Banja Luku sve četničke komandante i to: Radića, Tešanovića, Drenovića, Marčetića, Mišića. Rezultat sastanka bio je pismeni sporazum sklopljen, u kome, pored ostalog, stoji:

Wikicitati

„Četničko vođstvo izričito naglašava nemačkoj vojnoj sili svoju lojalnost i obavezuje se da neće ni u kom slučaju raditi protiv nemačkih i hrvatskih interesa.

Četnička komanda će sve osobe, koje Nemačka komanda traži da se izruče, predati Nemačkoj komandi u Banjoj Luci.

Četničko vođstvo se obavezuje da će pojedine četnike i četničke jedinice koje se nalaze izvan ugovorom označenih granica, u toku od 8 dana, povući iza ugovorenih linija.[29]
()

Posleratno suđenje[uredi - уреди]

Glavni članak: Beogradski proces

O učešću četnika u četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi je bilo reči na beogradskom procesu 1946. godine četničkom vođi generalu Mihailoviću. Mihailović se branio da nije učestvovao u ofanzivi okupatora, nego je odredio svoje snage nezavisno od neprijateljskog plana.[13] Takođe se branio samovoljom potčinjenih.

Pretsednik: Objasnite sudu kako su se to u Konjicu stekle četničke snage pod komandom Lukačevića, italijanske i nemačke snage.
Optuženi: Tu su potpuno samovoljno i proizvoljno radili Lukačević i Ostojić.
Pretsednik: Prema tome su Lukačević i Ostojić upotrebili svoje snage zajedno sa nemačkim snagama protiv narodnooslobodilačkih snaga u Četvrtoj ofanzivi.
Optuženi: Izgleda da jesu.
Pretsednik: Od koga su dobijali municiju?
Optuženi: Od Italijana.[13]

U završnoj reči je ponovio: "U Četvrtoj ofanzivi nisam imao nikakve veze sa okupatorom."[30] Uprkos Mihailovićevoj odbrani, sudsko veće je utvrdilo drukčije činjenično stanje:

Utvrđeno je da je Mihailović rukovodio lično, i preko Ostojića i drugih komandanata, a preko Ostojića naročito operacijama četničkih snaga u kojima su od januara do polovine aprila 1943. zajedno sa Nemcima, Italijanima i ustašama učestvovale u četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi protiv jedinica Narodnooslobodilačke vojske i pomagale okupatoru da ponovo okupira od Narodnooslobodilačke vojske oslobođenu teritoriju.[12]

Presuda Dragoljubu Mihailoviću i ostalima

Reference[uredi - уреди]

  1. Tomasevich, Jozo (1975). War and Revolution in Yugoslavia, Volume I: Chetniks. San Francisco: Stanford University Press. str. 232–241. ISBN 0-8047-3615-4. 
    "The high point of Chetnik collaboration with the Axis powers was reached during the Battle of the Neretva in the winter of 1943, which was the final phase of Fall Weiss or, in Yugoslav terminology, the Fourth Enemy Offensive. (p.232)... In the final phase, the Battle of the Neretva River, the total number of Chetnik auxiliaries and other Chetnik formations closely working together with the Italians was between 12,000 and 15,000 men. (p.236)... Apparently to make sure that the crucial operation on the Neretva would be carried out successfully, and also to be present at the scene of the kill, Mihailović himself moved from Montenegro to Kalinovik where he joined Ostojić, who had up to this point been in command of operations in Herzegovina. On March 9 Mihailović wrote to Colonel Stanišić: 'I manage the whole operation through Branko [i.e. Branko Ostojić, Mihailović's Chief of Operations]. No action is ordered without my approval. Branko is keeeping me informed of even the smallest details. All his proposals are reviewed, studied, approved or corrected...' (p.241)
    Note 122: But at his trial Mihailović stated that 'there the operations were led by Ostojić, because I had no time to occupy myself with these matters, since I had really come to visit my troops and get acquainted with the real state of affairs.'"
  2. Izveštaj operativnog odeljenja Komande Jugoistoka od 22. marta 1943, Nacionalna arhiva Vašington, NAW, T311, Roll 175, frame 000563
  3. Milazzo (1975), p. 116
  4. Roberts (1973), p. 100
  5. Roberts (1973), p. 132
  6. Bitka na Neretvi
  7. Tajna pisma Hitler—Mussolini 1940-1943
  8. Jovo Popović, Marko Lolić, Branko Latas: Pop izdaje, Stvarnost, Zagreb, 1988.
  9. AVII, Fond IA, k. 3D/13.
  10. 10.0 10.1 10.2 10.3 10.4 10.5 10.6 10.7 10.8 Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta
  11. Josip Broz Tito, Sabrana djela, 13, 242.
  12. 12.0 12.1 12.2 12.3 Miodrag Zečević: DOKUMENTA SA SUĐENjA DRAŽI MIHAILOVIĆU, Beograd 2001: Presuda Dragoljubu Mihailoviću i ostalima
  13. 13.0 13.1 13.2 13.3 13.4 13.5 13.6 Miodrag Zečević: DOKUMENTA SA SUĐENjA DRAŽI MIHAILOVIĆU, Beograd 2001: Saslušanje optuženih
  14. Izvod iz knjige poslatih telegrama Štaba Draže Mihailovića od 6. do 13. decembra 1942. godine
  15. Zb. NOR, XIV/2, 1039.
  16. IZVOD IZ KNJIGE POSLATIH TELEGRAMA ŠTABA DRAŽE MIHAILOVIĆA OD 21. DO 31. DECEMBRA 1942. GODINE
  17. Direktiva Draže Mihailovića od 2. januara 1943. komandantima korpusa za borbu protiv jedinica NOV i POJ na slobodnoj teritoriji zapadne Bosne, Like i Korduna, Zbornik dokumenataka i podataka NOR-a, tom XIV (četnički dokumenti), knjiga 2, Vojnoistorijski institut, Beograd - dokument 1
  18. Branko Petranović: Srpski narod u ustanku
  19. http://www.znaci.net/00001/178_5.pdf Zbornik dokumenata, pt 14, vol. 2, doc. 31, p. 175.
  20. Izvod iz knjige primljenih depeša Štaba Draže Mihailovića u vremenu od 26. februara do 14. marta 1943. godine, Zbornik dokumenataka i podataka NOR-a, tom XIV (četnički dokumenti), knjiga 2, Vojnoistorijski institut, Beograd - dokument 85
  21. AVII, Ca, k. 18, reg. br. 4/6 (VK-X-23).
  22. http://www.znaci.net/00001/11_34.htm
  23. Zapisi Aleksandra Lera, časopis SRPSKO NASLEĐE, broj 7/1998
  24. Ljubo Vučković: DALMATINSKI PROLETERI, NA NERETVI, str. 71-72
  25. NAW, T-315, Roll 2271, 000283, 980.
  26. NAW, T-314, Roll 554,000368.
  27. NAW, T315, Roll 2271,000840-2.
  28. NAW, T315, Roll 2154,000431.
  29. http://www.znaci.net/00001/11_45.htm
  30. Miodrag Zečević: DOKUMENTA SA SUĐENjA DRAŽI MIHAILOVIĆU, Beograd 2001: Završna reč optuženog Dragoljuba Mihailovića

Literatura[uredi - уреди]

Vidi još[uredi - уреди]

Vanjske veze[uredi - уреди]