Operacija Weiss

Izvor: Wikipedia
Slučaj Bijelo
Segment Drugog svijetskog rata
7th SS Division on Neretva 1943.jpg
Oklopni delovi 7. SS divizije u Hercegovini, aprila 1943.
Datum siječanj - travanj 1943.
Lokacija Bihaćka Republika
(delovi BiH i Hrvatske)
Rezultat neuspeh osovinskog plana;
protivofanziva partizana;
težak poraz italijana i četnika.
Teritorijalne
promjene
partizani izgubili deo slobodne teritorije na severozapadu, ali oslobodili na jugoistoku Jugoslavije
Zaraćene strane
Flag of German Reich (1933–1935).svg Njemačka
Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg Italija
Flag of Independent State of Croatia.svg Nezavisna Država Hrvatska
Chetniks Flag.svg Četnici
Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg Partizani
Komandanti i vođe
Treći rajh Alexander Löhr
Kraljevina Italija (1861–1946) Mario Roatta
Nezavisna Država Hrvatska Rafael Boban
Draža Mihailović[1]
Zaharije Ostojić
Dobroslav Jevđević
Pavle Đurišić
Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg Josip Broz Tito
Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg Koča Popović
Angažirane jedinice
Treći rajh 717. divizija
Treći rajh 718. divizija
Treći rajh 7. SS divizija
Treći rajh 369. "vražja" divizija
5. ustaški zdrug
Dinarska divizija
Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg Divizija Murge
Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg 1. proleterska divizija
Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg 2. proleterska divizija
Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg 3. udarna divizija
Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg 7. banijska divizija
Snage
150.000 vojnika
(12.000-15.000 četnika),
12 zrakoplovnih eksadrila
oko 18,000 vojnika
Žrtve i gubici
Nemački gubici: 583 poginula, 1642 ranjena, 145 nestalih[2];teški gubici Talijana i četnika. 8000 poginulih


2000 zarobljenih

tisuće ubijanih i raseljenih civila od strane neprijatelja

Operacija Vajs (njemački: Fall Weiss - slučaj Bijelo), poznata kao Zimska ofanziva i Četvrta neprijateljska ofenziva, je bila združena osovinska operacija protiv partizanske države u Jugoslaviji (tzv. Bihaćke republike), u toku Drugog svjetskog rata.

Ofenziva je trajala od 20. siječnja[3][4] do kraja ožujka[5] 1943. godine. Velika nemačko-italijanska operacija je pokrenuta sa namerom okruženja i uništenja Bihaćke republike i glavnine ustaničkih snaga u Jugoslaviji. Sile osovine su okupile devet divizija, šest njemačkih, tri talijanske, te dvije hrvatske divizije i velik broj četničkih i ustaških formacija. Procjenjuje se da je preko 150 000 osovinskih vojnika napalo znato malobrojnije partizanske snage, uz koje su bili i ranjenici. Glavni osovinski pravci napada bili su usmereni na Liku, Kordun, Baniju i Bosansku Krajinu.

Najpoznatija bitka četvrte neprijateljske ofanzive je Bitka na Neretvi, kojom su partizani potpuno preokrenuli tok ove operacije. Tokom februara oni su naneli teške gubitke Italijanima u dolini Neretve, nakon čega su početkom marta izvršili proboj iz osovinskog obruča, rasturivši četničke snage.

Iako su nemačke, ustaške, italijanske i četničke snage delovale koordinisano, bitka je okončana pobedom NOVJ, koja je uspela da ostvari suštinu svog ofanzivnog plana, i pritom sačuva Centralnu bolnicu. Nemci su postigli delimičan uspeh, privremenim posedanjem teritorije i komunikacija, i suštinski neuspeh, jer nisu uspeli da razbiju NOVJ. Najveći gubitnici bili su Italijani, koji su pretrpeli teške gubitke i bili prinuđeni da prepuste odbranu mostarske oblasti Nemcima, i posebno četnici, čija je najveća dotadašnja koncentracija razbijena od strane NOVJ.

Do kraja ožujka sile Osovine su ubile oko osam tisuće partizana, zarobivši još oko dvije tisuće.[traži se izvor] Unatoč teškim gubitcima, partizani su sačuvali znatne snage, osigurali sigurnost svom zapovjedništvu i bolnici, te nastavili sa borbama.

Nakon operacije Belo, usledila je operacija Crno (Schwarz), poznata kao peta neprijateljska ofenziva. Operacije "Bijelo" i "Crno" posle nje, bile su prelomne u drugom svetskom ratu u Jugoslaviji. Silom prilika na ratištu, Nemci su bili prinuđeni da počnu tretirati protivnika kao organizovanu operativnu celinu, odnosno vojsku.[6]

Pozadina[uredi - уреди]

Glavni članak: Bihaćka republika

Na istočnom i na afričkom frontu armije Nemačke i Italije pretrpele su teške poraze kod Staljingrada i El Alemejna. U Zapadnoj Africi (Alžir i Maroko) iskrcale su se sveže i dobro opremljene američke i britanske armije. Očito i s vojničkog gledišta ratna se sreća okrenula i inicijativa je u rukama Saveznika. Nemački zapovednici strahuju da bi se Savezničke armije mogle iskrcati na Balkanskom poluostrvu i time otvoriti novi front itekako potreban armijama Sovjetskog Saveza koje su kod Staljingrada zaustavile nemačke armije, ali sada im treba pomoć američkih i britanskih armija koje pod hitno moraju otvoriti novi front u Evropi.

Zbog svega spomenutog, a kako je baš na Balkanskom poluostrvu snažan otpor partizanskih odreda koji su zauzeli veliki deo teritorija, tu pod hitno nemačke armije moraju nešto učiniti i osigurati 'mekani trbuh' na kojim im preti opasnost po celu pozadinu svih trupa.

Hitlerova direktiva[uredi - уреди]

Hitler je tokom jeseni 1942. doneo odluku o čišćenju jadranskog zaleđa. On u pismu Musoliniju kaže da mu je »rasprostranjenost Titovih pobunjeničkih organizacija« postala »predmetom preneraženja i briga«.[7] Pokazalo se da su posadne divizije i trupe NDH nedovoljne da uspostave nadmoć nad partizanima, pa su komandantu trupa u Hrvatskoj dodeljene još tri divizije. Odluka je imala dva osnovna motiva:

  • U jadranskom zaleđu partizani su kontrolisali prostranu povezanu oblast nazvanu Bihaćka republika, koja se prostirala od Karlovca do Prozora u dužinu, i od Sanskog Mosta do Knina u širinu, koju su Nemci nazvali „Titoland“, na kojoj su funkcionisale njihove institucije i na kojoj je organizovana vojska, NOVJ, koja je osovinskim snagama nanosila ozbiljne štete.
  • U kontekstu po Osovinu nepovoljnog razvoja rata u severnoj Africi, Hitler je ozbiljno računao sa mogućnošću savezničkog iskrcavanja na Balkanu, što je predstavljalo razlog za gušenje svih elemenata otpora. Ovo se odnosilo, kako na partizane, tako i na Mihailovićeve četnike, koji su uglavnom imali sporazume sa italijanskim okupacionim vlastima, ali su ocenjeni kao potencijalna opasnost u slučaju savezničkog iskrcavanja.

Hitler je naredio Vrhovnoj komandi Jugoistoka da konačno uništi ustanak u okupiranoj Jugoslaviji i u zimskim operacijama razbije »Titovu državu« na prostoru između Karlovca, Ogulina, Gospića, Knina, Sanskog Mosta i Gline. Hitler je takođe insistirao na razoružanju četnika u završnoj fazi operacije, iako su Italijanima pružali ogromnu pomoć u borbi protiv ustanka. Ovo je dogovorio na sastanku sa najvišim italijanskim rukovodstvom 18. decembra 1942 i u tom duhu je izdao odgovarajuća naređenja generalu Leru, komandantu Armijske grupe „E“ i komandantu Jugoistoka.

Plan operacije Vajs[uredi - уреди]

Glavni članak: Operacija Weiss I
Prva faza operacije Weiss i protivofanziva NOVJ.

Plan Zimske operacije su izradili nemački zapovednik Jugoistoka general Aleksandar Ler i zapovednik italijanske 2. armije general Mario Roatta. Njemci su u ofenzivne trupe uključivali samo one četničke jedinice koje su imale potpisane ugovore s NDH.[8] Između osovinskih generala je došlo do razmimoilaženja, jer je italijanski general tražio da se u operacije uključe i ostali četnici, a nemački je to odbijao. Na kraju su se ipak dogovorili i 3. januara 1943. u Rimu je usvojen i konačno dogovoren plan Zimskih operacija, a detalji su razrađeni 9. januara 1943. u Zagrebu, gde je dogovoren i početak operacije 'Vajs' za 20. januara 1943.

Prema ovom planu, operacije je trebalo da se sukcesivno izvedu u tri faze:

  1. Vajs I, operacija usmerena protiv partizanske slobodne teritoriji u Hrvatskoj južno od Save i zapadnoj Bosni;
  2. Vajs II, operacija usmerena protiv partizanske slobodne teritoriji od Drvara do Neretve;
  3. Vajs III, operacija razoružavanja četnika istočno od Neretve.

12. januara nemački general Rudolf Lüters je izdao zapovest za izvođenje operacije:

U zajedničkom dejstvu sa 5. italijanskim korpusom razbiti partizansku državu u prostoru Karlovac - Ogulin - Gospić - Knin - Bosanski Petrovac, istrebiti bande uključujući i sve ostale neposlušne elemente koji ugrožavaju sigurnost upravljanja u toj oblasti...[9]

Zapovest generala Litersa od 12. januara 1943.

Italijanski general Mario Roatta je, poslije dogovora u Rimu i Zagrebu, 15. januara izdao naređenje o uključivanju četnika u operaciju »Weiss« u kojem naglašava:

Wikicitati „»Ne sme (naglašavam: ne sme) se dogoditi da spomenute formacije [četnici], za vreme i posle operacije, dođu u dodir sa nemačkim i hrvatskim trupama...«[10]
()

Nemci nisu hteli četnike u operaciji, i zahtevali su od Italijana da ih razoružaju, ali generalu Roati su bili potrebni:

Naša komanda za Jugoistok predlaže, da se u pogledu četnika, malo sačeka, jer je general Roata emocionalno jako vezan za četnike i tek kada dođe na njegovo mesto neki drugi general, može da se očekuje odlučnija akcija Italijana protiv četnika.[11]

Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 27. januara 1943.

Njemačko-talijanske pripreme za operaciju »Weiss« vođene su s toliko tajnosti da o tome nije procurila ni jedna vijest. Kad su već sve operativne zapovijesti bile potpisane, Vrhovni štab NOVJ javlja 1. proleterskoj diviziji da ofenziva »vjerovatno neće tako skoro početi«, pozivajući se na obavještajne izvještaje iz Zagreba.[12]

Plan i ofanziva JVuO[uredi - уреди]

Hercegovački vojvoda Dobroslav Jevđević u prisustvu italijanskih oficira, poziva četnike u borbu protiv partizana, februara 1943.
Italijani i četnici u Jablanici 1943.

General Dragoljub Mihailović i njegov štab pravili su krajem 1942. planove za uništenje NOVJ i osvajanje oslobođene partizanske teritorije uz pomoć Italijana:

Wikicitati „Operacija koju sada pripremam prema zaostaloj Sovjetskoj Republici biće kombinovana. U njoj ima da sudeluju Dinarci zajedno sa Hercegovcima, snage od Otočca, snage sa planine Manjače i Borja i crnogorske snage koje ću uputiti u napad preko Prozora opet prema Glamoču.[13]
(Mihailovićeva depeša od 13. decembra 1942.)

U skladu sa opštim planom operacije, Italijani su železnicom transportovali grupaciju od oko 3.000 hercegovačkih četnika pod komandom Petra Baćovića u Knin. General Mihailović 31. decembra 1942. godine javlja svojim komandantima da pripreme za operaciju dobro napreduju, čeka se još samo odobrenje okupatora za prebacivanje crnogorskih četnika, pod komandom Baja Stanišića i Pavla Đurišića, u NDH:

Wikicitati Bajo je već prikupio 1200 ljudi. Pavle je već prikupio 3000 ljudi. Bajovi su u Ostrogu a Pavlovi u Kolašinu. Tetkići [Talijani] kažu da 2. januara pada odluka. Dozvoljavaju za sad pokrete do Nikšića.[14]
(Mihailovićeva depeša od 31. decembra 1942.)

2. januara 1943. general Mihailović je izdao direktivu za četničko učešće u operaciji Vajs:

"Naša je namera da iz obuhvatnog položaja koga imaju naše snage izvrše koncentričan napad na komuniste na označenoj prostoriji, komunisti unište i time oslobode ovu srpsku teritoriju komunističkog terora."[15][16]

Mihailovićeva direktiva komandantima korpusa za borbu protiv NOVJ na slobodnoj teritoriji zapadne Bosne, Like i Korduna od 2. januara 1943.

Četnici su tokom ove operacije bili direktno potčinjeni italijanskoj komandi:

Pod italijanskom komandom ima 19.000 četnika grupisanih u bande. Od ovih:

— 3000 duž železničke pruge Ogulin—Vrhovine,

— 8000 između Gračaca i Knina,

— 8000 u Hercegovini.[17]

Izveštaj italijanskog generala Roatte nemačkom generalu Lohru od 3. januara 1943.

Operacijama iz Hercegovine trebalo je da rukovodi Istureno odeljenje Štaba Vrhovne komande pod rukovodstvom majora Ostojića. Pod njegovom komandom koncentrisale bi se snage četnika iz Sandžaka, Crne Gore, istočne Bosne i delovi iz istočne Hercegovine. Prema planu, ove snage bi nastupale pravcem iz doline Neretve preko Prozora na zapad, dok bi snage Baćovića i Đujića, te ostali zapadnobosanski i lički četnici, koncentrično sa svojih pozicija napali partizansku slobodnu teritoriju.

"Pošto smo očistili Srbiju, Crnu Goru i Hercegovinu, došli smo Vam u pomoć da razbijemo žalosne ostatke komunističke međunarodne, zlikovačke bande Tita, Moše Pijade, Levi Vajnerta i drugih plaćenih jevreja." [18]

Četnički proglas narodu Bosne, Like i Dalmacije od 10. februara 1943.

Ovaj plan su omeli Nemci i vlasti NDH, na čije su insistiranje Italijani obustavili transport četnika iz Crne Gore na teritoriju NDH. Ali, kad je nastupila kriza italijanskog 6. korpusa, nakon teških poraza u dolini Neretve, Italijani su s jedne strane pozvali u pomoć Nemce, a s druge su crnogorske četnike vozovima iz Nikšića prebacili u Mostar. Formacija Lukačevića sastavljena od sandžačkih i istočnobosanskih četnika koncentrisala se u oblasti gornjeg toka Neretve pešačkim maršem.

Operacijama je rukovodio lično Mihailović, čije se sedište do 23. marta 1943. nalazilo u Kalinoviku. U ovoj ofanzivi sve četničke jedinice primale su od Italijana oružje, municiju i hranu, a jedinice Blaža Đukanovića i platu.[19] Otvorena saradnja četničkih vođa sa okupatorima prilikom Četvrte ofanzive imala je negativnog uticaja na moral boraca u četničkim jedinicama.[20][21]

Angažirane snage[uredi - уреди]

Šesta lička divizija prelazi Kupreško polje prema Šujici za vreme IV ofanzive.

U to vreme na području nekadašnje Jugoslavije nalazilo se oko 700.000 njemačkih i italijanskih vojnika, te ustaša, domobranskih vojnika i četnika. Za samo sprovođenje operacije 'Vajs' predviđeno je 90 000 vojnika. Jedinice planom predviđene za sudjelovanje u operaciji su:

1) nemačke:

ukupno oko 50 000 vojnika. Podršku iz vazduha pružati će im 150 nemačkih aviona.

2) italijanske:

ukupno oko 25 000 vojnika,

3) ustaše:

  • oko 10 000 ustaša i domobranskih vojnika

4) četnici: Mihailović je odredio za učestvovanje u ovim operacijama sledeće četničke jedinice:[19]

Mihailovićeve jedinice se nisu skupile u punom broju. Njihov broj se procenjuje na oko 12 000 do 15 000.[20]

5) partizani:

  • 1. hrvatski korpus (6. lička, 7. banijska i 8. kordunaška divizija) s oko 16 000 vojnika,
  • 1. bosanski korpus (4. i 5. krajiška divizija) s oko 11 500 vojnika i
  • Glavna operativna grupa (1. i 2. proleterska, te 3. udarna divizija) s oko 14 500 vojnika,

ukupno oko 42 000 vojnika.

Partizanske snage mogle su računati i na 4. slavonsku diviziju koja je mogla prijeći Savu i udariti po protivniku, ili pak mu ometati nabavku i diverzijama nanositi gubitke i vezati na sebe određen broj jedinica.

Tok operacije[uredi - уреди]

Osovinski prodor i pad Bihaća[uredi - уреди]

Glavni članak: Operacija Weiss I
Ulazak nemačkih trupa u Bihać 29. januara 1943.

20. januara 1943. rano ujutro sve predviđene osovinske jedinice prešle su u napad na svim sektorima, sa izuzetkom italijanske divizije „Re“ koja krenula 22. januara. Napad 717. divizije je predstavljao istočni krak manevra kojim je trebalo preseći partizansku teritoriju na pola. 717. divizija trebalo je drugog dana napada da se u oblasti Vrtoča sastane sa prednjim delovima 7. SS divizije. Za tu svrhu diviziji su, kao pojačanje, stavljeni na raspolaganje Drugi gorski ustaško-domobranski zdrug (brigada) i 202. oklopni bataljon sa 50 tenkova. 7. SS divizija otpočela je napad iz oblasti Karlovca 20. januara u 4 sata ujutro u četiri kolone jačine ojačanog pešadijskog bataljona. Nakon prelaska mosta na Korani, njena desna kolona nastupajući u pravcu Krnjaka naišla je na dva bataljona Kordunaškog NOP odreda, koji su uspeli da je zadrže do 10 sati pre podne.

Partizani nisu imali ni približno tačne podatke o vremenu početka ni veličini neprijateljske ofanzive. Stoga su se u prvim satima operacije osovinske kolone u napredovanju susretale samo s patrolama i manjim delovima, koji su prihvatali borbu sa isključivim ciljem da uspore napredovanje napadača i da omoguće koncentraciju snaga za odbranu. Izuzetak su bile Banija i Lika, gde su 7. odnosno 6. divizija bile u borbenom dodiru sa neprijateljskim ofanzivnim grupacijama još u fazi njihove koncentracije.

Osovinska dejstva na teritoriji Like počela su 20. januara s južne strane Like, sa linije GračacMedak u pravcu Bruvna i Udbine. Napad je izvršilo oko 300 četnika, koji su uspeli da iznenade levo krilo 1. ličke brigade, upadnu u selo Glogovo i popale ga. Posle izvršene pripreme jedinica 1. brigade, napad četnika je odbijen. Na odseku 9. brigade, od Lovinca, napadale su dve bojne ustaša i tri bataljona Italijana sa četnicima. Puk divizije „Sasari“ nastupio je iz Gračaca 21. januara ujutro, ali je 1. brigada tokom dana uspešno odbila ovaj napad i odbacila napadača na početne položaje.

369. legionarska divizija je krenula u opšti napad sa osnovice KostajnicaPetrinja i GlinaTopusko, ostvarivši znatnu koncentraciju snaga na relativno malom prostoru. Ipak, 7. banijska divizija je u velikoj meri paralisala osovinsko napredovanje.

Narednih dana došlo je do koncentracije snaga i do eskalacije borbenih dejstava. Na strani Osovine ispoljio se i napad italijanske divizije „Lombardija“ na desnom krilu 7. SS divizije, a na strani NOVJ u odbrani su angažovane 5., 6., 14. i 15. hrvatska brigada, 1. bataljon 4. brigade i Kordunaški NOP odred. Jedinice NOVJ su posedale taktički dominirajuće položaje i branile ih, intervenišući po potrebi na ugroženim pravcima. Nemci su napredovali sistematski, napadima u više kolona tražeći slabu tačku protivnika i zabacujući se u njegovu pozadinu.

Odlučujući napad Nemci su pokrenuli 26. januara u 22 sata. Jedinice NOVJ su pružile slab otpor, i Nemci su uspeli da prodru u Rakovicu i Drežnik Grad. Ovim je bila kompromitovana odbrana na levoj strani reke Une, i partizani su, vodeći zaštitne borbe, otpočeli evakuaciju Banije i Korduna. U noći 28./29. januara poslednje su se povukle preko mosta u Bihaću jedinice 7. banijske divizije, onesposobivši zatim mostove na Uni. Sa jedinicama se povukao i zbeg od oko 15.000 civila.

Jedinice 7. SS divizije tokom 29. januara sastale su se u Ličkom Petrovom Selu sa kolonom italijanske divizije „Re“ i nastavile prema Bihaću, u koji su ušle istog dana u 16:30. Tako je 7. SS divizija rešila prvi deo operacijskog zadatka, potrošivši za to, umesto planiranog jednog, deset dana.

Mnogi četnički borci su mobilisani u osovinsku operaciju sa pričom da idu u borbu protiv ustaša i NDH, a kada su videli da ih vode protiv partizana, moral je drastično pao.[22] 7. februara major Petar Baćović izveštava generala Mihailovića da i dalje sa Italijanima napada partizane u Krajini, da njegovi ljudi traže da se vrate kući, da su neki četnici prešli partizanima, i da četnici ne mogu držati ništa od teritorije koju su oteli partizanima, izvan italijanske žice:

Wikicitati „Prekosutra preduzimam sledeću operaciju: sa 2000 ljudi i italijanskom artiljerijom napadam pravac Strmica —Tiškovac — Srb, gde je gro komunističkih snaga... Dobio sam za vojsku veš i šatorska krila, šest bacača, 2 topa i municiju. Naši ljudi traže da se vrate kući... Đujićevih 130 ljudi sa bacačima i teškim oruđem otišlo je partizanima. Ponavljam, a to mi je i dužnost, da na teritoriji Dinarske oblasti nema ni jedno slobodno mesto, niti su ga dinarci u stanju držati, izvan talijanske žice.[23]

Kontraofanziva NOVJ ka Hercegovini[uredi - уреди]

Plan Vrhovnog štaba NOVJ za proboj preko Neretve kroz italijansku odbranu.

Prema ranijoj zamisli, s obzirom da je uporan i uspešan otpor Prvog hrvatskog i Prvog bosanskog korpusa omogućio neophodno vreme i slobodu akcije, Vrhovni Štab NOV i POJ je na sastanku sa komandantima divizija u Tomislavgradu 8. februara izdao naređenje i specifikovao zadatke:

Operacija je otpočela vrlo uspešno. Druga i Treća divizija su od 15. do 22. februara ovladale utvrđenjima, Prozor, Drežnica, Rama i Jablanica, odbivši ispad Italijana iz Mostara i razbivši glavninu divizije "Murđe". Međutim, 22. februara počela je operacija Vajs II. Vrhovni štab upotrebio je Sedmu banijsku diviziju i Sedmu krajišku brigadu za zaštitu operativnog područja sa zapada. Deveta dalmatinska divizija našla se na pravcu italijansko-četničkog nastupanja sa jugozapada. Time su i ove formacije priključene Glavnoj operativnoj grupi.

Izmena plana Vajs II[uredi - уреди]

Nemački plan Vajs II je predviđao da će talijanska odbrana na Neretvi i Dinari izdržati, te će četiri nemačke divizije opkoliti i uništiti snage NOVJ u oblasti Livna.

Vrhovni komandant Jugoistok javlja da će operacija "Vajs 1", što se nemačke strane tiče, biti okončana između 10. i 15. februara 1943. S obzirom na snagu neprijateljskih napada biće potrebno odmah, bez dugog predaha, započeti sa operacijom "Vajs 2" i "Vajs 3", tako da i one budu završene krajem marta. Operaciju "Vajs 2" vodiće Nemci, a operacijom "Vajs 3" komandovaće Italijani, koji istovremeno nameravaju da sprovedu akciju razoružavanja četnika, na čemu je posebna insistirala nemačka strana.[11]

Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 28. januara 1943.

Nakon okončanja operacije Vajs I, koja je završena 15. februara pročešljavanjem planine Grmeč i posedanjem okolnih uporišta, Nemcima je trebalo neko vreme za sređivanje i popunu snaga, da bi otpočeli sledeću fazu, Vajs II. U ovoj fazi bilo je planirano čišćenje područja prema zapadu do Neretve. To je trebalo da bude izvedeno dvema borbenim grupama:

Prema planu, dve borbene grupe trebalo je da zahvate snage NOVJ na pravcima svog nastupanja, da ih razbijaju i potiskuju, te da ih koncentričnim nastupanjem okruže i unište u oblasti Livna.

Jedan od trinaest tenkova koje su partizani zaplenili od Italijana na Neretvi.

Italijanski general Roata usprotivio se nemačkom predlogu da Italijani razoružaju četnike, koji imaju oko 19.000 boraca.[11]

Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 4. februara 1943.

Hrvatska: Kod Mostara, u predelu gde su nalazišta boksita, stanje se pogoršalo, jer su komunisti zauzeli - 9. februara 1943. - Imotski i Posušje. Italijanska divizija "Murge" odbila je da Hrvatima pruži podršku. Nalazište boksita, zapadno od Mostara, pokrivaju 10 odsto nemačkih potreba i četvrtinu hrvatskih.[11]

Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 13. februara 1943.

Međutim, uspesi NOVJ uneli su izmene u osovinski plan. Na ponovljene italijanske zahteve za pomoć, Nemci su iz sastava Severne grupe, ojačavanjem dodatnim snagama NDH, formirali borbenu grupu koja je iz Donjeg Vakufa vozom prebačena u Sarajevo, odakle je trebalo da se probije u Konjic. Usled zaoštravanja situacije, Severna grupa počela je nastupanje i na svom glavnom pravcu tri dana ranije, 22. februara, a istog dana se jedan deo nemačke borbene grupe probio u Konjic. 23. februara nemačka komanda je konstatovala da su partizani osujetili njihov plan, predloživši da se izvođenje operacije Vajs obustavi i sve snage preusmere za Mostar:

Komanda generala Lütersa je predložila da se prekine akcija »Weiss« i da se djeluje sa svim snagama u korist zone Mostar zbog teškoća na koje se naišlo.[24]

Obavještenje italijanskog oficira za vezu pri Komandi njemačkih trupa u NDH od 23 fe­bruara 1943 god.

Glavnina Severne grupe, umesto prema Livnu, usmerena je prema Gornjem Vakufu i Prozoru. Nemačka Južna grupa počela je nastupanje prema planu, 25. februara. Nakon borbi sa 5. i 10. krajiškom divizijom, Južna grupa probila se preko Glamoča i 5. marta zauzela Livno. Italijansko-četničke snage su 4. marta zauzele Imotski.

Međutim, Severna grupa naišla je na probleme. Ni nakon iscrpljujućih desetodnevnih borbi ova borbena grupa nije uspela da zauzme Prozor. Njen drugi deo našao se pod napadom snaga NOVJ u Konjicu.

Bitka na Neretvi[uredi - уреди]

Glavni članak: Bitka na Neretvi
Borci II proleterske brigade prelaze preko porušenog mosta na Neretvi, početkom marta 1943. godine.
Prenošenje ranjenika u dolini Neretve za vreme Četvrte neprijateljske ofanzive.

Bitka na Neretvi, poznata i kao bitka za ranjenike, je zajednički naziv za seriju bitaka u dolini Neretve između jugoslovenskih partizana i sila Osovine tokom februara i marta 1943. godine. Partizani su ofanzivom u dolini Neretve tokom februara naneli teške gubitke Italijanima, nakon čega su početkom marta izvršili proboj iz osovinskog obruča, rasturivši četničke snage.

Narodnooslobodilačka vojska je povela ofanzivu u dolini Neretve kako bi osujetila nemačko-italijansku operaciju Weiss. U okviru bitke na Neretvi vođene su borbe za Prozor, Jablanicu, Konjic, Gornji Vakuf i druga mesta. Istovremeno, partizani su slali zaplenjeno naoružanje i municiju sa Neretve svojim snagama u Bosanskoj Krajini:

Držite se pod svaku cijenu kod Drvara. Municiju, topove i ostalo šaljemo odmah kamionom u Glamoč.[25]

Naređenje vrhovnog komandanta NOV i POJ druga Tita od 28 februara 1043 god Štabu Prvog bosanskog NOU korpusa za upornu odbranu Drvara

Nakon teških gubitaka na Neretvi, koje je posebno pretrpela divizija Murđe, italijanska komanda je pozvala četnike i Nemce u pomoć. Četnički vođa Mihailović je, uz pomoć Italijana, postavio "mišolovku" u kanjonu Neretve sa namerom da dokrajči partizane. Četničke snage su brojale oko 12.000 i zaposjele sve visove sa lijeve strane Neretve, tako da su partizani bili sa sviju strana opkoljeni u dolini rijeke. U gotovo beznadežnom položaju, partizani napadaju Nijemce kod Vakufa, Italijane kod Prozora, te Talijane, Nijemce, ustaše i četnike u kod Konjica, nakon čega prelaze reku.

Na osnovu poslednjih vesti, na prostoru gornje Neretve Nemci su takođe stupili u kontakt sa četnicima i ostavili im patrone i ručne granate.[11]

Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 9. marta 1943.

Unatoč teškim gubicima, partizani su sačuvali znatne snage, osigurali sigurnost Vrhovnom štabu, spasili svoje ranjenike, te nastavili sa borbama.

I pored zamašne podrške fašističke Italije, četničke snage na Neretvi su potpuno razbijene. Partizani su osovinsko okruženje razbili na sektoru što su ga držali četnici, potukli ih u nizu uzastopnih bitaka i potisnuli u Sandžak i Crnu Goru.[26] Nakon ovoga počinje opadanje Mihailovićevog četničkog pokreta i gubitak savezničke podrške.[26]

Odnosi Italijana i Nemaca[uredi - уреди]

Već 2. marta 1943, italijanski VI korpus kontaktirao je nemačku 718. diviziju i tražio garanciju "da nemačke trupe neće preći liniju od Konjica do Rame." Divizija je odgovorila da je već imaju naređenje da "ne pređu južno od te linije."[27] Komandant nemačkih trupa u Hrvatskoj reportirao je u skraćenom izveštaju za prve dve nedelje marta, da je operacija "Vajs" zaključena i da "gonjenje neprijatelja južno i istočno od Neretve nije moguće zbog političkih obaveza prema Italijanima."[28]

Nemci su, ipak, prešli Neretvu na nekoliko mesta kako bi nastavili gonjenje partizana. Bilo je nekoliko oštrih sukoba, poput onog oko sela Bijela (juzno od Konjica) 20-21. marta 1943, gde Nemci izgubili jedan tenk usled partizanske vatre.[29] Italijani nisu mogli učiniti mnogo povodom toga na području Konjica, jer nisu imali trupe tamo. Na jugu je, međutim, situacija bila drugačija. Dana 17. marta 1943, u Grabovici, Italijani nisu dozvolili 369. pješadijskoj diviziji da pređe reku da napreduje ka Gornjoj Grabovici.[30]

Ratni zločini[uredi - уреди]

U ovoj ofanzivi okupatorske i kvislinške jedinice izvršile su paljenje i pustošenje čitavih krajeva i masovno istrebljenje civilnog stanovništva, koje se sa narodnom vojskom povlačilo ispred neprijatelja.[19]

Gubici[uredi - уреди]

Okončan je prvi deo operacije "Vajs". Naši ukupni gubici: 13 oficira i 322 vojnika, dok se 101 vodi kao nestali. Neprijateljski gubici: 6521 ubijena i 2010 zarobljeno.[11]

Ratni dnevnik Vrhovne komande Vermahta od 18. februara 1943.

Posledice[uredi - уреди]

Oslobođena partizanska teritorija u Jugoslaviji i Hitlerova tvrđava Evropa nakon operacije Vajs, maja 1943.

U suštini poslije svih ovih operacija, pokušaj da se otcijepi i uništi znatna masa neprijatelja nije uspio.[31]

IZVJEŠTAJ ITALIJANSKE KRALJEVSKE VOJNE MISIJE U HRVATSKOJ OD 22 FEBRUARA 1943 GOD. O REZULTATU IZVOĐENJA PRVE FAZE OPERACIJA »WEISS«

Nakon što su pomogli Nemcima u slamanju partizanske slobodne teritorije, četnici su dobili lokalnu vlast u zapadnoj Bosni. Nemci su 6. marta 1943. godine pozvali na konferenciju u Banja Luku sve četničke komandante i to: Radića, Tešanovića, Drenovića, Marčetića, Mišića. Rezultat sastanka bio je pismeni sporazum sklopljen, u kome, pored ostalog, stoji:

Wikicitati

„Četničko vođstvo izričito naglašava nemačkoj vojnoj sili svoju lojalnost i obavezuje se da neće ni u kom slučaju raditi protiv nemačkih i hrvatskih interesa.

Četnička komanda će sve osobe, koje Nemačka komanda traži da se izruče, predati Nemačkoj komandi u Banjoj Luci.

Četničko vođstvo se obavezuje da će pojedine četnike i četničke jedinice koje se nalaze izvan ugovorom označenih granica, u toku od 8 dana, povući iza ugovorenih linija.[32]
()

Posleratno suđenje Mihailoviću[uredi - уреди]

Glavni članak: Beogradski proces
Optuženi Dragoljub Mihailović pred Vrhovnim sudom u Beogradu 1946.

O učešću četnika u četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi je bilo reči na beogradskom procesu 1946. godine četničkom vođi generalu Mihailoviću. Mihailović se branio da nije učestvovao u ofanzivi okupatora, nego je odredio svoje snage nezavisno od neprijateljskog plana.[20] Takođe se branio samovoljom potčinjenih.

Pretsednik: Objasnite sudu kako su se to u Konjicu stekle četničke snage pod komandom Lukačevića, italijanske i nemačke snage.
Optuženi: Tu su potpuno samovoljno i proizvoljno radili Lukačević i Ostojić.
Pretsednik: Prema tome su Lukačević i Ostojić upotrebili svoje snage zajedno sa nemačkim snagama protiv narodnooslobodilačkih snaga u Četvrtoj ofanzivi.
Optuženi: Izgleda da jesu.
Pretsednik: Od koga su dobijali municiju?
Optuženi: Od Italijana.[20]

U završnoj reči je ponovio: "U Četvrtoj ofanzivi nisam imao nikakve veze sa okupatorom."[33] Uprkos Mihailovićevoj odbrani, sudsko veće je utvrdilo drukčije činjenično stanje:

Utvrđeno je da je Mihailović rukovodio lično, i preko Ostojića i drugih komandanata, a preko Ostojića naročito operacijama četničkih snaga u kojima su od januara do polovine aprila 1943. zajedno sa Nemcima, Italijanima i ustašama učestvovale u četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi protiv jedinica Narodnooslobodilačke vojske i pomagale okupatoru da ponovo okupira od Narodnooslobodilačke vojske oslobođenu teritoriju.[19]

Presuda Dragoljubu Mihailoviću i ostalima

Reference[uredi - уреди]

  1. Tomasevich, Jozo (1975). War and Revolution in Yugoslavia, Volume I: Chetniks. San Francisco: Stanford University Press. str. 232–241. ISBN 0-8047-3615-4. 
    "The high point of Chetnik collaboration with the Axis powers was reached during the Battle of the Neretva in the winter of 1943, which was the final phase of Fall Weiss or, in Yugoslav terminology, the Fourth Enemy Offensive. (p.232)... In the final phase, the Battle of the Neretva River, the total number of Chetnik auxiliaries and other Chetnik formations closely working together with the Italians was between 12,000 and 15,000 men. (p.236)... Apparently to make sure that the crucial operation on the Neretva would be carried out successfully, and also to be present at the scene of the kill, Mihailović himself moved from Montenegro to Kalinovik where he joined Ostojić, who had up to this point been in command of operations in Herzegovina. On March 9 Mihailović wrote to Colonel Stanišić: 'I manage the whole operation through Branko [i.e. Branko Ostojić, Mihailović's Chief of Operations]. No action is ordered without my approval. Branko is keeeping me informed of even the smallest details. All his proposals are reviewed, studied, approved or corrected...' (p.241)
    Note 122: But at his trial Mihailović stated that 'there the operations were led by Ostojić, because I had no time to occupy myself with these matters, since I had really come to visit my troops and get acquainted with the real state of affairs.'"
  2. Izveštaj operativnog odeljenja Komande Jugoistoka od 22. marta 1943, Nacionalna arhiva Vašington, NAW, T311, Roll 175, frame 000563
  3. Milazzo (1975), p. 116
  4. Roberts (1973), p. 100
  5. Roberts (1973), p. 132
  6. Bitka na Neretvi
  7. Tajna pisma Hitler—Mussolini 1940-1943
  8. Jovo Popović, Marko Lolić, Branko Latas: Pop izdaje, Stvarnost, Zagreb, 1988.
  9. Operativna zapovest za operaciju Vajs, Nacionalna arhiva Vašington, T315, rolna 2154, frejm 551
  10. AVII, Fond IA, k. 3D/13.
  11. 11.0 11.1 11.2 11.3 11.4 11.5 Nikola Živković, Srbi u Ratnom dnevniku Vrhovne komande Vermahta
  12. Josip Broz Tito, Sabrana djela, 13, 242.
  13. Izvod iz knjige poslatih telegrama Štaba Draže Mihailovića od 6. do 13. decembra 1942. godine
  14. IZVOD IZ KNJIGE POSLATIH TELEGRAMA ŠTABA DRAŽE MIHAILOVIĆA OD 21. DO 31. DECEMBRA 1942. GODINE
  15. Branko Petranović: Srpski narod u ustanku
  16. Direktiva Draže Mihailovića od 2. januara 1943. komandantima korpusa za borbu protiv jedinica NOV i POJ na slobodnoj teritoriji zapadne Bosne, Like i Korduna, Zbornik dokumenataka i podataka NOR-a, tom XIV (četnički dokumenti), knjiga 2, Vojnoistorijski institut, Beograd - dokument 1
  17. Zb. NOR, XIV/2, 1039.
  18. http://www.znaci.net/00001/178_5.pdf Zbornik dokumenata, pt 14, vol. 2, doc. 31, p. 175.
  19. 19.0 19.1 19.2 19.3 Miodrag Zečević: DOKUMENTA SA SUĐENjA DRAŽI MIHAILOVIĆU, Beograd 2001: Presuda Dragoljubu Mihailoviću i ostalima
  20. 20.0 20.1 20.2 20.3 Miodrag Zečević: DOKUMENTA SA SUĐENjA DRAŽI MIHAILOVIĆU, Beograd 2001: Saslušanje optuženih
  21. http://www.znaci.net/00001/11_34.htm
  22. Nikola Milovanović: DRAŽA MIHAILOVIĆ, poglavlje NOVI PORAZ
  23. Zbornik NOR, XIV/1, dok. 48.
  24. Zbornik NOR 4/10, dok. 281
  25. Zbornik NOR 2/8, dok. 93.
  26. 26.0 26.1 http://znaci.net/00001/40_60.htm
  27. NAW, T-315, Roll 2271, 000283, 980.
  28. NAW, T-314, Roll 554,000368.
  29. NAW, T315, Roll 2271,000840-2.
  30. NAW, T315, Roll 2154,000431.
  31. Zbornik NOR 4/10, dok. 270.
  32. http://www.znaci.net/00001/11_45.htm
  33. Miodrag Zečević: DOKUMENTA SA SUĐENjA DRAŽI MIHAILOVIĆU, Beograd 2001: Završna reč optuženog Dragoljuba Mihailovića

Literatura[uredi - уреди]

Vidi još[uredi - уреди]

Vanjske veze[uredi - уреди]