Filozofija uma

Izvor: Wikipedia

Filozofija uma je grana filozofije, koju čine: filozofija psihologije, filozofska psihologija i takođe, dio metafizike, koji se bavi prirodom mentalnih fenomena i način na koji se isti uklapaju u kauzalnu strukturu stvarnosti. Filozofija psihologije, kao grana filozofije nauke, ispituje ono što kaže psihologija o prirodi psiholoških fenomena, ispituje određene dijelove teoretske psihologije, ispituje korištene modele, ponuđena objašnjenja i zakone na kojima se isti baziraju, i na kraju, ispituje na koji način se psihologija uklapa sa prirodnim i društvenim naukama. Filozofska psihologija, istražuje popularnu psihologiju, grupu koncepcija o onome “razumnom”, odnosno protonaučne koncepcije o mentalnim fenomenima. Ova istraživanja pokušavaju artikulisati i definisati koncepcije, koje se nalaze u popularnoj psihologiji, kao što su: konceptualizacija, memorija, percepcija, čulni nadražaji (osjećaji), svijest, vjerovanja, želja, intencije (namjere), razmišljanje, akcija i ostale mentalne fenomene.

Problem um-tijelo, centralni metafizički problem filozofije uma, je problem u kojem se razmatra, da li su mentalni fenomeni fizički fenomeni, i u suprotnom, kakav je njihov odnos sa fizičkim fenomenima. Drugi metafizički problemi filozofije uma su: problem slobode volje, problem ličnog identiteta i problem o tome, kako su mogući, ako jesu, iracionalni fenomeni, kao što je akrazija i samozavaravanje.

Dualizam um-tijelo (Kartezijanski dualizam)[uredi - уреди]

Dualizam um-tijelo je doktrina, po kojoj je duša poseban entitet u odnosu na tijelo, ideja čiji su začeci još u Platonovoj filozofiji. Problematika je prisutna tokom cijele istorije filozofije. Ipak, Dekart se smatra ocem problema u modernoj filozofiji.

  • Um je supstanca koja se ne rasprostranjuje u prostoru, iz kog razloga se razlikuje od bilo koje fizičke supstance.
  • Sama esencija jedne mentalne supstance je razmišljanje.

Ova dvostruka vizija je poznata pod imenom, Kartezijanski dualizam. Dekart je bio svjestan intimnog odnosa između uma i mozga. (Ne postoji, nijedan razlog a priori, koji bi nas naveo na razmišljanje, po kojem je um intimno vezan za mozak, sam Aristotel ih nije asocirao u svom filozofskom djelu.) Dekart je mislio (pogrešno), da se centralno mjesto te veze, nalazi u pinalnoj žljezdi. Po njemu, naš um nije naš mozak, um nema svoje mjesto u prostoru i kao takav, postoji poslije naše smrti, odnosno destrukcije našeg tijela (fizičke materije).

U Kartezijanskom dualizmu se postavlja sljedeće pitanje: „Šta je to što povezuje naš um sa našim mozgom?“ Dekart bi rekao: mentalna i moždana stanja su u konstantnoj interakciji.

Paralelizam[uredi - уреди]

Paralelizam je koncepcija po kojoj se fizički i mentalni domeni razvijaju paralelno, utoliko ukoliko se određeni vidovi mentalnih fenomena ko-dešavaju ujedno sa određenim vidovima fizičkih fenomena, ali ta ko-dešavanja ne preduslovljavaju postojanje kauzalne interakcije. U svim postojećim vidovima, paralelizam je direktna posljedica Božijeg stvaralaštva. Malenbranš i Lajbnic, između ostalih, su odbacivali mogućnosti psihofizičke kauzalne interakcije u bilo kom pravcu. Obojica su zagovarali precizno određene vidove paralelizma. Lajbnic je usvojio jedan vid paralelizma, poznat pod imenom preduspostavljena harmonija.

Epifenomenalizam[uredi - уреди]

Epifenomenalizam je doktrina, po kojoj fizička stanja, uzrokuju mentalna stanja, ali mentalna stanja ne uzrokuju ništa, odnosno nemaju kao posljedicu nikakvo fizičko stanje. Cjelokupna empirijska istraživanja, ukazuju da se dešavanja u jednom moždanom stanju, na početku, mogu objasniti kauzalno, tj., pozivajući se jedino na druga fizička stanja. Po epifenomenalizmu, postoji samo jedan pravac, odnosno psihofizička akcija od fizičkog prema mentalnom.

Materijalizam[uredi - уреди]

Hobs, savremenik Dekarta je odlučio da prihvati materijalizam, odnosno verziju monizma po kojoj je sve materija i fizikalno. Bilo koja od postojećih monističkih teorija susreće se sa dva bitna problema:

  • kako okarakterisati svoje osnovne entitete i
  • kako objasniti formiranje entiteta (od već postojećih), koji nisu osnovni.

Idealistička i monistička neutralna teorija, koje su postavljene do sada, uvijek su padale na ispitu, prilikom pokušaja objašnjenja jednog, ili oba problema. Većim dijelom, zbog povratka na scenu, atomske teorije materije i uspjeha kvantne mehanike oko objašnjenja hemije i uspjeha same hemije prilikom objašnjenja dobrog dijela biologije, mnogi filozofi, danas smatraju, da će materijalizam uspjeti u objašnjenjima, tamo gdje su idealizam i monizam pali u pokušajima.

Materijalizam centralnih stanja[uredi - уреди]

Ovaj vid materijalizma se razvio krajem 1960-tih i početkom 1970-tih godina. Njegov glavni predstavnik je bio David Malet Armstrong, australijski filozof uma i naučni metafizičar. Sa njegove tačke gledišta, mentalna stanja su kontingetno identična stanjima u mozgu ili centralnom nervnom sistemu, sa kapacitetom stvaranja određenog opsega ponašanja. Za razliku od logičkog konduktivizma, materijalizam centralnih stanja, zauzima stav po kojem, mentalna stanja predstavljaju stvarna unutrašnja stanja sa kauzalnim posljedicama. Ali, za razliku od kartezijanskog interakcionizma, smatra da, psihofizička interakcija nije ništa drugo, nego fizička kauzalna interakcija. Osim toga, za razliku od logičkog konduktivizma, materijalizam centralnih stanja ne uključuje mogućnost prevoda mentalnih oracija u fizičke oracije.

Neki od predstavnika ove pozicije, smatraju da um nije ništa drugo nego mozak, poistovječujući "nemateriju" sa fizičkom materijom. Ipak, svaka moždana promjena se ne može nazvati mentalnom promjenom.