Svjetlost

Izvor: Wikipedia
Disperzija zraka bele svetlosti u trouglastoj prizmi. Dolazi do razdvajanja dužih talasnih dužina (crveno) i kraćih talasnih dužina (plavo).

Svetlost je deo spektra elektromagnetnog zračenja iz opsega talasnih dužina vidljivih golim okom. Nekad se kaže i vidljiva svetlost što bi bio pleonazam da se termin svetlost ne koristi i u širem smislu da označi elektromagnetno zračenje bilo koje talasne dužine (recimo ultaljubičasti zraci, koje čovek ne vidi golim okom, a koji izazivaju fluorescenciju raznih materijala, često se nazivaju crnim svetlom).[1] Vidljiva svetlost se obično definiše kao radijacija u opsegu talasnih dužina od 400 nanometara (nm), ili 400×10−9 m, do 700 nanometara – između infracrvene (sa dugačkim talasnim dužinama) u ultraljubičaste (sa kratkim talasnim dužinama).[2][3] Često se infracrveni i ultraljubičasti opseg takođe nazivaju svetlom.

Spectrum4websiteEval.png
ljubičasta 380–450 nm
plava 450–495 nm
zelena 495–570 nm
žuta 570–590 nm
narandžasta 590–620 nm
crvena 620–750 nm

Glavni izvor svetlosti na Zemlji je Sunce. Sunčeva svetlost pruža energiju koju zelene biljke koriste da formiraju šećere uglavnom u obliku skroba, koji otpušta energiju u živa bića koja ga konzumiraju. Proces fotosinteze pruža virtualno svu energiju koju koriste živa bića. Istorijski, još jedan važan izvor svetlosti za ljude je bila vatra, od antičkih logorskih vatri do modernih kerozinskih lampi. Sa razvojem električnog svetla i elektroenergetskih sistema, električno osvetljenje je skoro potpuno zamenilo svetlost vatre. Neke vrste životinja generišu sopstvenu svetlost, što se naziva bioluminiscencijom. Na primer, svitci koriste svetlost da lociraju parnjake, i vampirski skvidovi je koriste da se sakriju od plena.

Primarna svojstva vidljivog svetla su intenzitet, pravac propagacije, spektar frekvencija ili talasnih dužina, i polarizacija. Njena brzina u vakuumu, 299,792,458 metra u sekundi, je jedna od fundamentalnih konstanti prirode. Za vidljivu svetlost, kao i sve tipovi elektromagnetne radijacije (EMR), je eksperimentalno utvrđeno da se uvek kreću tom brzinom u vakuumu.

U fizici se termin svetlost ponekad odnosi na elektromagnetnu radijaciju bilo koje talasne dužine, nezavisno od toga da li je vidljiva.[4][5] U tom smislu, gama zraci, X-zraci, mikrotalasi i radio talasi su takođe svetlost. Poput svih tipova svetlosti, vidljiva svetlost se emituje i apsorbuje u veoma malim „paketima“ zvanim fotoni, i manifestuje svojstva talasa i čestica. To svojstvo se naziva talasno–korpuskularna dualnost. Izučavanje svetlosti, poznato kao optika, je značajna istraživačka oblast moderne fizike.

Svjetlost - elektromagnetno zračenje[uredi - уреди]

Elektromagnetno zračenje možemo predstaviti kao roj čestica koje se nazivaju fotoni. Svaki foton nosi određenu količinu energije. Cjelokupni raspon zračenja koje nastaje u svemiru nazivamo elektromagnetni spektar.

Vrste elektromagnetnog zračenja[uredi - уреди]

Vrste elektromagnetnog zračenja:

Elektromagnetna zračenja međusobno se razlikuju jedino frekvencijom. Svjetlost nastaje kada se električni naboji kreću u elektromagnetnom polju. Atom emituje svjetlost kada je neki od njegovih elektrona potaknut dodatnom energijom izvana. Zračenje pobuđenih elektrona predstavljamo talasom. Svjetlost manje energije ima manju frekvenciju, ali veću talasnu dužinu, a ona s više energije ima veću frekvenciju ali manju talasnu dužinu.

Talasna dužina = brzina svjetlosti / frekvencija

Brzina svetlosti[uredi - уреди]

Glavni članak: Brzina svetlosti
Crtežem je prikazano vrijeme širenja svjetlosti od Zemlje (lijevo) do Mjeseca (desno) koje traje 1,255 sekundi.

Brzina svetlosti u vakuumu je tačno 299,792,458 m/s (aproksimativno 186.282 milja u sekundi). Fiksna vrednost brzine svetlosti u SI jedinicama proizilazi iz činjenice da je metar definisan na osnovu brzine svetlosti. Sve forme elektromagnetne radijacije se kreću istom brzinom u vakuumu.

Više fizičara je pokušalo da izmeri brzinu svetlosti kroz istoriju. Galileo je pokušao da to uradi u sedamnaestom veku. Danski fizičar Ole Rømer je izveo jedan rani eksperiment merenja brzine svetlosti 1676. godine. Koristeći teleskop, Rømer je posmatrao kretanje Jupitera i jednog od njegovih satelita, Io. Uočivši odstupanja u uočenom periodu Iove orbite, on je izračunao da je svetlosti potrebno oko 22 minuta da pređe dijametar Zemljine orbite.[6] Međutim, veličina orbite nije bila poznata u to vreme. Da je Rømer znao dijametar Zemljine orbite, iz njegovog proračuna bi proizašlo da je brzina svetlosti 227.000.000 m/s.

Ipolit Fizo je 1849. godine izveo jedno preciznije merenje brzine svetlosti. Fizo je usmerio zrak svetlosti u ogledalo udaljeno nekoliko kilometara. Rotirajući Zupčanik je postavljen na putu svetlosnog zraka koji se kretao od njegovog izvora do ogledala i nazad. Fizo je utvrdio da pri određenoj brzini rotacije, zrak prolazi kroz jedan otvor na zučaniku na svom put ka ogledalu i kroz sledeći otvor na povratku. Polazeći od rastojanja do ogledala, broja zuba na zupčaniku, i brzine rotacije, Fizeau je mogao da izračuna brzinu svetlosti kao 313.000.000 m/s.

Leon Fuko je 1862. godine izvršio eksperiment u kome su korišćena rotirajuća ogledala i došao je do vrednosti od 298.000.000 m/s. Albert Abraham Majkelson je sprovodio eksperimente određivanja brzina svetlosti od 1877 do svoje smrti 1931. On je rafinirao Fukove metode 1926. godine koristeći poboljšana rotirajuća ogledala da bi izmerio vreme koje je neophodno da svetlost napravi povratno putovanje od Mount Wilson do Mount San Antonio u Kaliforniji. Precizna merenja su proizvela vrednost brzine od 299.796,000 m/s.[7]

Efektivna brzina svetlosti u raznim transparentnim supstancama koje sadrže običnu materiju, je manja od brzine u vakuumu. Na primer brzina svetlosti u vodi je oko 3/4 brzine u vakuumu.

Dva nezavisna tima fizičara su dovela svetlost u „kompletan zastoj“ propuštajući je kroz Bose–Ajnštajnov kondenzat elementa rubidijuma, jedan tim je bio sa Harvarda i Roulandovog instituta za nauku u Kambridžu, Masačusets, a drugi sa Harvard–Smitsonijanskog centra za astrofiziku, takođe u Kembridžu.[8] Međutim, popularni opis „zaustavljene“ svetlosti u tim eksperimentima se odnosi samo na zastavljanje svetlosti u pobuđenim stanjima atoma, i njeno reemitovanje nakon arbitrarnog vremenskog razmaka, nakon stimulacije drugim laserskim pulsom. Tokom vremena u kome je svetlost bila „zaustavljena“, ona je prestala da bude svetlost.

Optika[uredi - уреди]

Glavni članak: Optika

Izučavanje svetlosti i interakcija svetlosti i materije se naziva optika. Posmatranje i proučavanje optičkih fenomena kao što su duge i aurora borealis nude mnoštvo nagoveštaja o prirodi svetlosti.

Refrakcija[uredi - уреди]

Glavni članak: Refrakcija
Primer refraktovanog svetla. Cevčica izgleda povijena usled refrakcije svetlosti na prelazu iz vazduha u tečnost.

Refrakcja je savijanje svetlosnih zraka pri prolazu kroz površinu između jednog trasparentnog materijala u drugi. To je opisano Snelovim zakonom:

n_1\sin\theta_1 = n_2\sin\theta_2\ .

gde je \theta_1 ugao između zraka i normale na površinu u prvom medijumu, \theta_2 je ugao između zraka i normale na površinu u drugom medijumu, a n1 i n2 su indeksi refrakcije, n = 1 u vakuumu i n > 1 u transparentnoj supstanci.

Kada snop svetlosti prolazi kroz granicu između vakuuma i drugog medijuma, ili između dva različita medijuma, talasna dužina svetlosti se menja, dok frekvencija ostaje ista. Ako zrak svetlosti nije ortogonalan na granicu, promena talasne dužine dovodi do promene pravca zraka. Ta promena pravca je poznata kao refrakcija.

Refraktivno svojstvo sočiva se često koristi za manipulisanje svetlosti da bi se promenila prividna veličina slike. Lupe, naočare, kontaktna sočiva, mikroskopi i refraktivni teleskopi su primeri primena takvih manipulacija.

Boje[uredi - уреди]

Ljudsko oko reaguje samo na vrlo ograničeni raspon talasanih dužina, na vidljivu svjetlost. Međutim, ono odlično raspoznaje i vrlo male razlike unutar tog raspona. Te male razlike nazivamo boje. Boje su dakle male frekvencijske razlike u području vidljive svjetlosti. Najkraću talasnu dužinu imaju ljubičasta i plava svjetlost, a najdužu crvena svjetlost.

Vidljiv deo elektromagnetnog spektra je talasnih dužina od 380 do 780 nm (nanometara), odnosno frekvencije (učestanosti) od 4×1014 Hz do 7,9×1014 Hz. Svetlost istovremeno ispoljava osobine talasa i čestica. Svetlosna čestica, kvant, je foton.

Osnovne karakteristike svetlosti, shvaćene kao talasa, su:

Talasna dužina svetlosti se dovodi u vezu sa njenom frekvencijom preko konstante njene brzine:

c = \lambda \cdot f

Pri čemu su:

c Brzina svetlosti, konstanta Univerzuma - 299820 km / s
\lambda Talasna dužina, osnovna jedinica - metar (m )
f Frekvencija, osnovna jedinica - herc (Hz, s-1 )

Spektar vidljivog zračenja čine:

Bijela svjetlost sastavljena je od kontinuiranog niza svih boja vidljivog spektra. U praksi pod bojom nekog tijela možemo smatrati boju koje tijelo reflektuje kada je osvjetljeno bijelom svjetlošću, tj. tijelo će biti obojeno nekom bojom ako mu površina apsorbuje bijelu svjetlost samo na određenom talasnom području. Boja dakle zavisi od frekvencije reflektiranog zračenja. Bijela površina je ona koja u jednakoj mjeri reflektuje sva talasna područja bijele svjetlosti. Crna površina je ona koja u potpunosti apsorbuje bijelu svjetlost. Siva površina u jednakoj mjeri reflektuje sva valna područja bijele svjetlosti, ali ih i djelomično apsorbuje.

Apsoprcija svjetlosti i boje[uredi - уреди]

Vegetacija apsorbira crvenu i plavu svjetlost, a reflektuje zelenu, pa nam zato biljke izgledaju zeleno. Stvar koja upija plavo, a reflektuje crveno izgleda nam crvena; ona koja upija crvenu svjetlost, a reflektuje plavu je plava; koja podjednako reflektuje svjetlost u svim bojama je bijela ili crna ili siva. Npr. ruža je crvena zato što se sve boje osim crvene upijaju unutar ruže, a samo se crvena boja reflektuje. Crno i bijelo su u osnovi isto, a razlika je samo u količini reflektovane svjetlosti, a ne u njihovoj boji.

Sve boje koje vidimo na Zemlji su samo pitanje koje se talasne dužine sunčeve svjetlosti najbolje reflektuju.

Kraće se talasne dužine učinkovitije šire po zraku nego duže talasne dužine. Nebo je plavo zato jer se kratke talasne dužine (plava svjetlost) najradije šire.

Podjela boja[uredi - уреди]

Bijela, crna i siva su ahromatske boje, a sve ostale boje su hromatske.

Osnovne karakteristike hromatskih boja:

  • ton (pojam vezan za ime boje npr. crvena, zelena)
  • svjetlina (zavisi od intenziteta zračenja)
  • zasićenost (zavisi od čistoće boje)

Mi vidimo vidljivu svjetlost iz dva razloga. Prvi je taj što je zrak proziran na vidljivu svjetlost, za razliku od drugih tvari pa tako svjetlost prolazi kroz atmosferu do nas. Drugi razlog je taj što Sunce isijava najviše energije upravo u vidljivom dijelu spektra. Vrlo vruća zvijezda emituje većinu svjetlosti u ultraljubičastom području. Vrlo hladna zvijezda većinu emituje u infracrvenom. Sunce, po mnogome prosječna zvijezda emituje većinu energije u vidljivom dijelu spektra.

Fiziološka osetljivost[uredi - уреди]

Talasna dužina (nm) Vidljivost V(\lambda)
400 0,0004
420 0,004
440 0,023
460 0,06
480 0,139
500 0,323
520 0,71
540 0,954
560 0,995
580 0,87
600 0,631
620 0,381
640 0,175
660 0,061
680 0,017
700 0,004

Čovek i životinje imaju različit biološki sastav oka, tako nije svima neka boja podjednako vidljiva. Zato se za jačinu svetlosti pored fizičke jedinice vat (Watt) upotrebljava još fiziološka jedinica lumen (lm). Znači ako je neka svetlost jačine npr. 1 lumen, onda ima čovek isti osećaj vidljivosti pa bilo koje boje ta svetlost bila. Ali u fizičkom smislu, za nas nije isto ako je neka svetlost jačine 1 vat, jer imamo osećaj, da je to svetlo jačine jednog vata ako je zelene boje dosta jače nego crvene ili plave. Vidljivost boja prikazuje donja tabela :

Na osnovu prikazanih podataka može se primetiti, da je najjača boja na \lambda= 540-555 nm, a to je talasna dužina za žuto-zelenu boju. To je razlog, zašto se za signalna svetla (semafori, vozila) koriste zelena, žuta i crvena svetla, na koja je naše oko najosetljivije.

Crna boja nije boja već odsustvo boje. Ljudski mozak ne prima nikakav signal prilikom gledanja u crnu boju.

Prema aditivnom principu sve boje su kombanacije engl. RGB - red, green, blue, znači da je moguće svaku boju napraviti kombinujući crvenu, plavu i zelenu. Bela je prisustvo svih boja a crna je odsustvo svih boja. Primer, kako se od tri boje dobijaju najrazličitije boje je mastilo štampača u boji. Na ovom principu rade i CRT monitori računara ili klasični TV uređaji.

Izvori svjetlosti[uredi - уреди]

Glavni članak: Svjetlosni izvori

Svjetlosni izvori su tijela koja stvaraju svjetlost. Razlikujemo prirodne (npr.zvijezde) i umjetne (npr. sijalice ili svijeće) svjetlosne izvore. Svjetlost se od izvora na sve strane rasprostire pravolinijski. Pravci po kojima se rasprostire svjetlost nazivaju se svjetlosne zrake. Dio prostora iza nekog tijela nasuprot svjetlosnom izvoru u koji ne dolazi neposredna svjetlost izvora naziva se sjena. Odbijanje svjetlosti naziva se refleksija, a lom svjetlosti refrakcija. Razlaganje bijele svjetlosti u boje naziva se disperzija.

Postoji mnoštvo tipova izvora svetlosti. Najčešći svetlosni izvori su termalni: telo na datoj temperaturi emituje karakteristični spektrar radijacije crnog tela. Jednostavni termalni izvor je sunčeva svetlost, što je radijacija koju emituje hromosfera Sunca na oko 6.000 Kelvina. Ona je najveća u vidljivom regionu elektromagnetnog spektra u pogledu talasnih dužina[9] i oko 44% energije sunčeve svetlosti koja doseže do površine Zemlje je vidljivo.[10] Još jedan primer su sijalice, koje emituju samo oko 10% svoje energije u obliku vidljive svetlosti, dok je ostalo infracrveno. Istorijski često korišćeni termalni izvor svetla su bile užarene čvrste čestice u plamenu, mada one isto tako emituju najveći deo svoje radijacije u infracrvenom opsegu, i samo malu frakciju u vidljivom spektru. Najizraženiji deo spektra crnog tela je dubokoj infracrvenoj oblasti, sa talasnom dužinom od oko 10 mikrometara, za relativno hladne objekte kao što su ljudska bića. Sa povećanjem temperature, pik se pomera ka kraćim talasnim dužinama, proizvodeći prvo crveni sjaj, zatim beli, i konačno plavo-belu boju sa pomeranjem pika izvan vidnog dela spekctra ka ultraviolentnom. Te boje se mogu videti kad se metal zagreva dok ne postane crven ili beo. Plavo-bela termalna emisija se retko sreće, izuzev u zvezdama (često uočena čisto plava boja u plamenu gasa ili zavarivačkoj baklji je zapravo proizvod molekularne emisije, specifično CH radikali emituju u opsegu talasnih dužina oko 425 nm, i to se ne sreće u zvezdama ili čistoj termalnoj radijaciji.

Atomi emituju i apsorbuju svetlost sa karakterističnim energijama. Time se proizvode "emisione linije" u spektru svakog atoma. Emisija može da bude spontana, kao u svetlećim diodama, lampama sa električnim pražnjenjem (kao što su neonske lampe i neonski znaci, živine sijalice, etc.), i plamenovima (svetlost iz samog vrućeg gasa, na primer, natrijum u gasnom plamenu emituje karakterističnu žutu svetlost). Emisija isto tako može da bude stimulisana, kao što je to slučaj u laserima ili mikrotalasnim mazerima.

Deceleracija slobodnih naelektrisanih čestica, kao što su elektroni, može da proizvede vidljivu radijaciju: ciklotronska radijacija, sinhrotronska radijacija, i radijacija zakočnog zračenja su primeri toga. Čestice koje se kreću kroz medijum brže od brzine svetlosti u tom medijumu mogu da proizvedu vidljivu Čerenkovljevu radijaciju.

Pojedine hemikalije proizvode vidljivu radijaciju putem hemoluminiscencije. U živim bićima, taj proces se naziva bioluminiscencija. Na primer, svici proizvode svetlost tim putem, i brodovi kretanjem kroz vodu mogu da poremete plankton koji proizvodi sjajan trag.

Pojedine supstance proizvode svetlost kad se ozrače radijacijom veće energije. Taj proces je poznat kao fluorescencija. Neke supstance emituju svetlost polako nakon ekscitacije radijacijom. To je poznato kao fosforescencija.

Fosforescentni materijali se isto tako mogu pobuditi bombardovanjem subatomskim česticama. Katodoluminiscencija je jedan od primera. Taj mehanizam se koristi u katodnim cevima televizijskih aparata i računarskih monitora.

Nekoliko drugih mehanizama može da proizvede svetlost:

Kad se koncept svetlosti proširi tako da obuhvata fotone veoma visoke energije (gama zrake), dodatni mehanizmi generisanja svetlosti su:

Geometrijska optika[uredi - уреди]

Svjetlost se od izvora na sve strane rasprostire pravocrtno. Pravci po kojima se rasprostire svjetlost nazivaju se zrake svjetlosti. Dio prostora iza nekog tijela nasuprot izvoru svjetlosti u koji svjetlost izvora ne dopire neposredno, naziva se sjena. Odbijanje svjetlosti naziva se refleksija, a lom svjetlosti refrakcija. Razlaganje bijele svjetlosti u boje, naziva se disperzija.

Dopplerov efekt[uredi - уреди]

Dopplerov efekt je promjena posmatrane talasne dužine talasa zbog međusobnog približavanja ili udaljavanja izvora talasa i posmatrača. Talasne dužine linija povećavaju se (pomiču prema crvenom području spektra) kada se izvor udaljava, a smanjuju se (pomiču prema plavom području spektra) kada se izvor približava posmatraču.

Doprinos Ruđera Boškovića tumačenju svjetlosti[uredi - уреди]

Bošković je smatrao da «svjetlost može biti kao neko fino istakanje i kao neka para koju izbacuje žestoka vatrena fermentacija». Tvrdio je da je struktura svjetlosnih čestica, iako su male mase, složena i da se zrake različitih boja međusobno razlikuju.

Kako bi objasnio zašto se na prelasku iz jednog optičkog sredstva u drugo dio svjetlosnog snopa reflektira a dio prelama, pretpostavio je da je svjetlosna čestica složena od mnoštva čestica nižeg reda povezanih elastičnim silama. Ako u trenutku emisije čestice koje čine svjetlosnu česticu dobiju različite početne brzine sporije će čestice usporavati brže a brže će ubrzavati sporije pa će se svjetlosna čestica rastezati i stezati. Ovisno je li svjetlosna čestica rastegnuta ili stegnuta u trenutku kad dolazi do granične površine između dva optička sredstva ona će se odbiti ili proći.

Boškovićevi opisi zagrijavanja tvari s pomoću svjetlosti zvuče moderno: «Sunčeve zrake podavaju vrlo neznatnim česticama tijela gibanje iz kojeg ... nastaje toplina…»

Osmislio je (ali nije proveo) pokus kojim je s pomoću dva teleskopa od kojih je jedan napunjen vodom namjeravao utvrditi je li svjetlost čestične ili valne prirode. [11]

Svetlosni pritisak[uredi - уреди]

Glavni članak: Radijacioni pritisak

Svetlost vrši fizički pritisak na objekte na svom putu. Ovaj fenomen se može izvesti iz Maksvelovih jednačina, mada se može jednostavnije objasniti korpuskularnom prirodom svetlosti: fotoni se sudaraju sa materijom i prenose svoj momenat. Pritisak svetlosti je jednak snazi svetlosnog zraka podeljenoj sa c, brzinom svetlosti.  Usled velike magnitude brzine c, efekat pritiska svetlosti je zanemarljiv u kontekstcu svakodnevnih objekata.  Na primer, laserski pointer snage jednog milivata vrši silu od oko 3,3 piko njutna na osvetljeni objekat; stoga je u principu moguće podignuti novčič od jedne US cente pomoću laserskih pointera, ali je za to neophodno upotrebiti oko 30 milijardi pointera snage 1 mW.[12]  Za razliku od toga, u aplikacijama na nanometarskoj skali, kao što su nanoelektromehanički sistemi (NEMS), efekat pritiska svetla može da bude značajan, i stoga se istražuje moguća eksploatacija pritiska svetlosti kao pogonske sile NEMS mehanizama i fizičkih prekidača nanometarske veličine u integrisanim kolima.[13]

Na većim razmerama, pritisak svetlosti može da uzrokuje ubrzavanje obrtanja asteroida,[14] putem delovanja na njihove iregularne oblike poput lopatica na vetrenjači.  Mogućnost pravljenja solarnih jedara koja bi ubrzavala svemirske brodove se takođe istražuje.[15][16]

Mada je kretanje Kruksovog radiometra originalno pripisivano pritisku svetlosti, ta interpretacija nije korektna; karakteristična Kruksova rotacija je posledica nepotpunog vakuuma.[17] S druge strane, kod Nikolsovog radiometra gde je je blago pomeranje uzrokovano momentom (mada je to nedovoljno za potpunu rotaciju uz prevladavanje sile trenja) je direktna posledica pritiska svetlosti.[18]

Vidite još[uredi - уреди]

Izvori[uredi - уреди]

  1. International Commission on Illumination (1987). International Lighting Vocabulary. Number 17.4. CIE, 4th edition. ISBN 978-3-900734-07-7.
    By the International Lighting Vocabulary, the definition of light is: “Any radiation capable of causing a visual sensation directly.”
  2. Pal, G. K.; Pal, Pravati (2001). "chapter 52". Textbook of Practical Physiology (1st izd.). Chennai: Orient Blackswan. str. 387. ISBN 978-81-250-2021-9. http://books.google.com/books?id=CcJvIiesqp8C&pg=PA387. pristupljeno 11 October 2013. "The human eye has the ability to respond to all the wavelengths of light from 400-700 nm. This is called the visible part of the spectrum." 
  3. Buser, Pierre A.; Imbert, Michel (1992). Vision. MIT Press. str. 50. ISBN 978-0-262-02336-8. http://books.google.com/books?id=NSZvt8Ld2-8C&pg=PA50. pristupljeno 11 October 2013. "Light is a special class of radiant energy embracing wavelengths between 400 and 700 nm (or mμ), or 4000 to 7000 Å." 
  4. Gregory Hallock Smith (2006). Camera lenses: from box camera to digital. SPIE Press. str. 4. ISBN 978-0-8194-6093-6. http://books.google.com/?id=6mb0C0cFCEYC&pg=PA4. 
  5. Narinder Kumar (2008). Comprehensive Physics XII. Laxmi Publications. str. 1416. ISBN 978-81-7008-592-8. http://books.google.com/?id=IryMtwHHngIC&pg=PA1416. 
  6. "Scientific Method, Statistical Method and the Speed of Light". Statistical Science 15 (3): 254–278. 2000. 
  7. Michelson,, A. A. (January 1927). "Measurements of the velocity of light between Mount Wilson and Mount San Antonio". Astrophysical Journal 65: 1. Bibcode:1927ApJ....65....1M. doi:10.1086/143021. Retrieved 12 March 2014. 
  8. Harvard News Office (2001-01-24). "Harvard Gazette: Researchers now able to stop, restart light". News.harvard.edu. http://www.news.harvard.edu/gazette/2001/01.24/01-stoplight.html. pristupljeno 2011-11-08. 
  9. http://thulescientific.com/LYNCH%20&%20Soffer%20OPN%201999.pdf
  10. "Reference Solar Spectral Irradiance: Air Mass 1.5". http://rredc.nrel.gov/solar/spectra/am1.5/. pristupljeno 2009-11-12. 
  11. Goran Pichler, Svjetlost, Leksikon Ruđera Boškovića str. 129-131 ISBN 978-953-268-020-1
  12. Tang, Hong (1 October 2009). "May The Force of Light Be With You". IEEE Spectrum 46 (10): 46–51. doi:10.1109/MSPEC.2009.5268000. 
  13. See, for example, nano-opto-mechanical systems research at Yale University.
  14. Kathy A. (2004-02-05). "Asteroids Get Spun By the Sun". Discover Magazine. http://discovermagazine.com/2004/feb/asteroids-get-spun-by-the-sun/. 
  15. "Solar Sails Could Send Spacecraft 'Sailing' Through Space". NASA. 2004-08-31. http://www.nasa.gov/vision/universe/roboticexplorers/solar_sails.html. 
  16. "NASA team successfully deploys two solar sail systems". NASA. 2004-08-09. http://www.nasa.gov/centers/marshall/news/news/releases/2004/04-208.html. 
  17. P. Lebedev, Untersuchungen über die Druckkräfte des Lichtes, Ann. Phys. 6, 433 (1901).
  18. Nichols, E.F; Hull, G.F. (1903). "The Pressure due to Radiation". The Astrophysical Journal 17 (5): 315–351. Bibcode:1903ApJ....17..315N. doi:10.1086/141035. 

Literatura[uredi - уреди]

  • Albert Einstein: Über einen die Erzeugung und Verwandlung des Lichtes betreffenden heuristischen Gesichtspunkt. In: Annalen der Physik. 1905, S. 132–148. Mit diesem Beitrag begründete Einstein den Welle-Teilchen-Dualismus des Lichts.
  • Rolf Heilmann: Licht. Die faszinierende Geschichte eines Phänomens, Herbig, München 2013, ISBN 978-3-7766-2711-4.
  • Klaus Hentschel: Einstein und die Lichtquantenhypothese. In: Naturwissenschaftliche Rundschau. 58, 6, 2005, ISSN 0028-1050, S. 311–319.
  • Thomas Walther, Herbert Walther: Was ist Licht? Von der klassischen Optik zu Quantenoptik. Beck, München 1999, ISBN 3-406-44722-8.
  • Sidney Perkowitz: Eine kurze Geschichte des Lichts. Die Erforschung eines Mysteriums. Deutscher Taschenbuch Verlag, München 1998, ISBN 3-423-33020-1.
  • George H. Rieke: Detection of Light – From the Ultraviolet to the Submillimeter. Cambridge Univ. Press, Cambridge 2003, ISBN 0-521-81636-X.
  • Wolfgang Schivelbusch: Lichtblicke: Zur Geschichte der künstlichen Helligkeit im 19. Jahrhundert. Fischer Taschenbuch, Frankfurt am Main 2004, ISBN 978-3-596-16180-5.
  • Atkins, Peter; de Paula, Julio (2002). Physical Chemistry. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-879285-9. 
  • Skoog, Douglas A.; Holler, F. James; Nieman, Timothy A. (2001). "Introducción a los métodos espectrométricos". Principios de Análisis instrumental. 5ª Edición. Madrid: McGraw-Hill. ISBN 84-481-2775-7. 
  • Tipler, Paul Allen (1994). Física. 3ª Edición. Barcelona: Reverté. ISBN 84-291-4366-1. 
  • Burke, John Robert (1999). Física: la naturaleza de las cosas. México DF: International Thomson Editores. ISBN 968-7529-37-7. 

Vanjske veze[uredi - уреди]