Stanisław Leszczyński

Iz Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Stanisław Leszczyński
Portrait of Stanisław I Leszczyński.jpg
Portret Stanisława Leszczyńskog (Jean-Baptiste van Loo)
Kralj Poljsko-Litvanske Unije
Vladavina 12. jul 1704. - 8. jul 1709. (Prvi mandat)
Krunidba 4. oktobar 1705.
Prethodnik August II Jaki
Nasljednik August II Jaki
Kralj Poljsko-Litvanske Unije
Vladavina 12. septembar 1733. - 26. januar 1736.
Krunidba 4. oktobar 1705.
Prethodnik August II Jaki
Nasljednik August III
Vojvoda Lotaringije
Vladavina 9. jul 1737. - 23. februar 1766.
Prethodnik Franz I Stephan
Nasljednik -
Supruga Katarina Opalinska
Djeca Anna Leszczyńska, Maria Leszczyńska
Dinastija Leszczyński
Otac Rafał Leszczyński
Majka Anna Leszczyńska (Jabłonowska)
Rođenje 20. oktobar 1677.
Lavov, Poljsko-Litvanska Unija
Smrt 23. februar 1766.
Lunéville, Kraljevina Francuska
Pokop Wawelska katedrala

Stanisław Leszczyński (Lavov, 20. oktobar 1677. - Lunéville, 23. februar 1766.) bio je kralj Poljsko-Litvanske Unije koji je vladao u turbulentna vremena u dva navrata od 1704. do 1709. i od 1733. do 1736.[1]

Biografija[uredi - уреди | uredi izvor]

Rođen je sin poznańskog vojvode Rafala i Ane Jabłonowske. Bio je poznat kao otac Marije Leszczyńske, francuske kraljice. U vrijeme interregnuma nakon smrti Jana III. Sobieskog, bio je član izbornog sejma i peharnik na dvoru, što je u ono vrijeme bio visok položaj.[1]

Prvi mandat[uredi - уреди | uredi izvor]

Prije Velikog sjevernog rata - 1699. postao je poznański vojvoda, jedan od vođa velikopoljske opozicije protiv Augusta II i inicijator Varšavske konfederacije 1704. Zahvaljujući pritiscima švedskog kralja Karla XII izabran je za kralja - Poljsko-Litvanske Unije 2. jula 1704. Nakon tog ga je 4. oktobra 1705. u varšavskoj crkvi sv. Jana okrunio nadbiskup iz Lavova, usprkos papinoj zabrani.[1] U novembru 1705. je sklopio savez sa Švedskom i pristao na vazalni odnos prema švedskom monarhu.[1]

Zahvaljujući prisilnoj abdikaciji Augusta II u Altranstädtu Stanisław Leszczyński je stekao međunarodno priznanje svog kraljevstva.

Nakon poraza švedskog kralja u Bitci kod Poltave 1709., morao je napustiti zemlju, pa je pobjegao u Tursku, a odatle - na poziv Karla XII u Švedsku. Nakon tog je sljedeće dvije godine lutao Evropom, ponajviše po zemljama Svetog Rimskog Carstva.[1]

Povratak na tron[uredi - уреди | uredi izvor]

Vjenčanje njegove kćeri Marije sa francuskim kraljem Louisom XIV ojačalo je šanse Stanisława Leszczyńskog, da se nakon što je umro August II, uz podršku francuske ponovno vrati na tron.[1]

U Varšavu se vratio početkom septembra 1733., a već je 12. septembra izabran za kralja i isti dan okrunjen. Sve se to događalo uoči intervencije ruske i saksonske vojske. Stanisław se pred tom ofenzivom sklonio u Gdańsk, koji se nakon višemjesečne opsade predao u maju 1734. Nakon tog je pobjegao u Königsberg i pokušao dobiti podršku od Kraljevine Pruske. Njima je predložio plan stvaranja švedsko-pruskog saveza, po njemu su je između ostalog Pruska kao kompenzaciju, trebala dobiti od Poljske - Warmiju.[1]

Stanisław je i inače često svoj vlastiti interes stavljao iznad interesa Poljsko-Litvanske Unije, pa je nudio teritorije samo da se vrati na tron. U tom mu nije pomoglo niti osnivanje vojne organizacije Dzikowske Konfederacije 1734. a niti kasniji Rat za poljsko naslijeđe.

Nakon poraza morao je abdicirati i otići u Kraljevinu Francusku, gdje je dobio na doživotno uživanje domenu Lorenu. U Francuskoj se pokazao kao dobar domaćin, mecena nauke i umjetnosti, i pouzdan podanik dvora i kralja. Uredno je prikupljao porez, provodio regrutacije i radio sve ostalo u interesu Francuske, što je izazvalo nezadovoljstvo među stanovnicima vojvodstva. Oni su međutim mislili da je za takvu politiku kriva lokalna administracija i predstavnici francuskog monarha, a ne Stanisław Leszczyński.[1]

Umro je 23. februara 1766. u Lunévilleu.[1]

Ostavština[uredi - уреди | uredi izvor]

Stanisław Leszczyński bio je autor reformističkog političkog traktata - Izbori garancija slobode (Głos wolny wolność ubezpieczający) 1743. U njemu je na bazi trenutnog stanja, iznio plan reforme političkog sistema Poljsko-Litvanske Unije. On je bio kompromis između neophodnih reformi i tradicionalne dominacije plemstva. Predložio je smanjenje kraljevskih prerogativa na račun sejma, održavanje izbora za kralja, uz zabranu strancima da se kandidiraju i ograničenje prava vojvodama u sejmu na liberum veto, koji su oni dotad često koristili i tako blokirali donošenje odluka. Predložio je i da se dvorski ministri biraju u sejmu na mandat od 6 godina, povećanje redovne vojske, reformu porez]]nog sistema radi osiguranja stalnih državnih prihoda, više sloboda za kmetove i njihovu pravnu zaštitu.

Iskazao se i kao autor filozofskih i moralističkih eseja.[1]

Izvori[uredi - уреди | uredi izvor]

Vanjske veze[uredi - уреди | uredi izvor]