Lezbejka

Izvor: Wikipedia

Lezbejka ili lezbijka je žena koju estetski, seksualno i romantično privlače druge žene, i koja sa drugim ženama ostvaruje emocionalni, seksualni i partnerski odnos.

Kao koncept, identitet lezbejki počinje da se razvija u 20. veku. Premda ženska homoseksualnost postoji u svim društvima i periodima, relativno tek nedavno lezbejke u zapadnoj kulturi počinju da se definišu kao zasebna grupa ljudi. Krajem 19. veka seksolozi počinju da objavljuju svoje uvide u ljudsku seksualnost i seksualno ponašanje i počinju da posmatraju lezbejke kao poseban entitet. Kao rezultat toga, žene u Evropi i Severnoj Americi koje su postale svesne svog novog statusa počele su međusobno da se povezuju i formiraju socijalnu osnovu za izgradnju sopstvenog identiteta. Drugi talas feminizma tokom 1970-ih bio je važan period u ovom procesu. Istoričarke i istoričari od tada počinju da iznova sagledavaju odnose između žena u istoriji, preispitujući kriterijume po kojima se osoba može smatrati lezbejkom, odnosno odnos lezbejskim.

Ženska seksualnost je kroz istoriju uglavnom bila definisana i konstruisana od strane muškaraca, koji su ili odbijali da prihvate mogućnost lezbejstva ili su lezbejstvo prihvatali samo kao nužnost u slučaju nedostatka muškarca u vezi. Feminističke istoričarke primarnu motivaciju seksologa da opišu lezbejske prepoznaju u njihovom strahu od jačanja ženske samostalnosti, odnosno nezavisnosti od muškaraca. Žene koje su strogo propisane rodne uloge dovodile u pitanje smatrane su mentalno bolesnim. Razlike u načinu prikazivanja lezbejki sugeriše da je zapadno društvu bilo istovremeno intrigirano i ugroženo ženom koja preispituje tradicionalnu žensku ulogu, kao i fascinirano i zgroženo ženom koja stupa u romantične odnose sa drugom ženom. Dalji diskurs o ženskoj seksualnosti ispituje kako su lezbejke viđene od strane drugih, ali i kako same sebe doživljavaju; neke od žena koje stupaju u emotivno-seksualne odnose sa drugim ženama sebe ne identifikuju ni kao lezbejke niti kao biseksualke. S druge strane, žene koje sebe identifikuju kao lezbejke dele međusobno identitet sličan nacionalnom. Kao homoseksualne osobe, one dele iskustvo vezano za diskriminaciju i moguće odbacivanje od strane porodice, prijatelja i drugih. Kao žene, one se susreću sa problemima koje ih odvajaju od muškaraca. Političke prilike i društveni stavovi i dalje utiču na formiranje lezbejskih veza i porodica.

[uredi - уреди] Etimologija reči „lezbejka“

Reč lezbejka (lezbijka) je izvedena iz Lezbos (Λέσβος), imena grčkog ostrva u istočnom Egejskom moru na kome je pesnikinja Sapfo živela i vodila školu za devojke u VI veku pre nove ere. Mnoge od njenih pesama opisuju strast koju ona oseća prema svojim učenicama, koju su u antici nazivali „ginerastija“, analogno muškoj „pederastiji“.

U engleskom jeziku je takođe vrlo prisutan sleng izraz dyke, kojim se obično opisuje lezbejka sa tradicionalno muškim rodnim izražavanjem. Oba termina su prihvatljiva jedino ukoliko ih koristi osoba sa pozitivnim stavom prema LGBT osobama. Ne u potpunosti adekvatan prevod na srpskohrvatski jezik bio bi "lezbača".

„Butch/femme“ identiteti su ključni deo lezbejske istorije, ali takođe i paradigme koje se prihvataju tokom razvoja.

[uredi - уреди] Lezbejka ili lezbijka

Srpskohrvatski jezik poznaje, mada ne priznaje, oba oblika. U rečnicima i enciklopedijama nalazi se samo oblik lezbijka i pridevi izvedeni iz ovog oblika imenice (jednako uz objašnjenje da je lezbijka „ženska osoba nenormalnih seksualnih sklonosti“^[1] ili slična). Ženski i lezbejski pokret od osnivanja se protivi definisanju ženske odnosno lezbejske egzistencije od strane akademske javnosti, bez uključivanja žena u taj proces. Mnoge rane feministkinje tvrde da ženski identitet ne postoji, upravo iz razloga što je cela ženska egzistencija (uključujući i njeno prisustvo u jeziku) u rukama muškaraca. Jednako važi za "lezbejku", koju su definisali heteroseksualni muškarci.^[2]). Od početka delovanja ženskog lezbejskog pokreta naglašavana je važnost toga da lezbejke same sebe imenuju i da same odrede i izgrade svoje identitete. (Vidi članak: Feministička korekcija jezika)

U procesu stvaranja lezbejskog pokreta i zajednice na Balkanu lezbejke su morale da se suoče sa istim problemima sa kojima su se (iz)borile lezbejke u SAD ili Zapadnoj Evropi. Jedan od njih bio je afirmacija vlastitog identieta i izgradnja vidljivosti, što je nužno išlo putem jezičke komunikacije. Lezbijke u Hrvatskoj i Bosni su uspele da afirmišu termin „lezbijka“, prihvatajući ga i prevodeći ga u neutralan kontekst. Lezbejska zajednica u Srbiji, međutim, nije usvojila oblik „lezbijka“, već je afirmisan oblik „lezbejka“.

U hrvatskoj zajednici reč lezbijka je osnova za izvođenje prideva: „lezbijski kontinuum“, „lezbijka egistencija“, „lezbijsko savjetovalište“. Isto tako, lezbejke u Srbiji prideve izvode iz reči „lezbejka“.

U Srbiji se, takođe, može čuti i oblik "lezbijka", ali samo od strane homofobičnih grupa ili u medijima, kada se upotrebljava u negativnom kontekstu.

Labris, grupa za lezbejska ljudska prava, u svojoj Čitanci, objavljenoj za potrebe projekata "Edukacija ženskih nevladinih organizacija" i "Edukacija medija, omladinskih i nevladinih organizacija za ljudska prava o lezbejskim ljudskim pravima", daje posebno poglavlje o jeziku i terminologiji, u kome se koristi, a u jednom od tekstova se direktno opravdava i zagovara, upotreba oblika "lezbejka"^[3].

SEE-Q mreža, koja okuplja organizacije iz Bosne i Hercegovine, Hrvatske, Kosova, Makedonije, Slovenije i Srbije, priznaje i koristi oba termina^[4].

[uredi - уреди] Istorija

Dalje: Lezbejska istorija, Pregled LGBT istorije

[uredi - уреди] Antička Grčka i Rim

Glavni članak: LGBT istorija antičke Grčke

Sapfo čita jednu od svojih pesama grupi svojih učenica.
ca. 440–430 p.n.e.

Osim najpoznatije lezbejke antike, pesnikinje Sapfo sa Lezbosa, malo je sačuvanih izvora o homoseksualnim iskustvima žena, iako postoji puno beležaka o homoseksualnoj praksi muškaraca. Ima pretpostavki da su u antici razvijali slični odnosi između žena i devojaka kakvi su postojali između muškaraca i dečaka. Aristofan u Platonovoj Gozbi pominje žene koje vole žene, ali koristi termin terpesthai ("usmerene"), a ne eros, koji je korišćen za odnose između muškaraca, kao i između muškaraca i žena.

Istoričarka Nancy Rabinowitz smatra da su slike na grčkim vazama koje prikazuju žene sa rukama obavijenim oko struka drugih žena ili spuštenim na ramena drugih žena, zapravo, predstave romantičnih osećanja^[5] Veći deo svakodnevnog života žena u antičkoj Grčkoj danas je nepoznat, posebno deo koji se tiče njihove seksualnosti. Premda su muškarci sklapali pederastične veze izvan braka, nema dokaza da je ženama bilo dozvoljeno ili da su bile podsticane na slične odnose. Žene koje su oslikane na grčkim vazama često su erotizovane u scenama kupanja, međusobnog dodirivanja, sa dildoima prikazanim u samoj sceni ili oko nje; te scene često podsećaju na one koje prikazuju heteroseksualne ili pederastične parove. Međutim, ostaje nepoznato da li je erotika u tim scenama namenjena posmatraču ili verno odslikava život.

U Rimu su muškarci jednako definisali žensku seksualnost. Savremeni istoričari smatraju da su rimski muškarci posmatrali na lezbejstvo sa neprijateljstvom. Marcijal, na primer, smatra da žene koje vole žene imaju preterano veliki klitoris, kojim penetriraju žene, a ponekad i muškarce^[6]. Prema mišljenju Jamesa Butrice, lezbejstvo ne samo da je ugrožavalo sliku rimskog muškarca o sebi kao o jedinom davaocu seksualnog zadovoljstva, nego i mnogo dublje, bazičnu rimsku kulturu koja je dominantno muška. Ne postoje pisani tragovi o konkretnim ženama koje su imale seksualne odnose sa drugim ženama iz ovog perioda^[6].

[uredi - уреди] Početak konstruisanja lezbejskog identiteta

Prvi lezbejski časopis, Die Freundin, (1928.) - izlazio u Berlinu od 1924. do 1933. godine

Za neke žene je shvatanje da učestvuju u ponašanju ili u vezama koje ih kategorišu kao lezbejke bio razlog za negiranje i skrivanje. Druge žene su, međutim, prihvatile svoju različitost i počele da razmišljaju o novom identitetu koji ih je odvajao od drugih, heteroseksaulnih žena i od gej muškaraca^[7]. Tako je, na primer, američka bogatašica, Natalie Clifford Barney držala salon u Parizu u kome su se okupljale poznate ličnosti iz sveta umetnosti i gde su lezbejske teme često bile u fokusu^[7]. Među članicama salona koji se okupljao jednom nedeljno od 1890-ih do 1930-ih bile su slikarka Romaine Brooks, sa kojom je Natalie održavala ljubavnu vezu, spisateljice Colette, Djuna Barnes, Gertrude Stein, koja je i sama okupljala poznate ličnosti u svom stanu, Radclyffe Hall i mnoge druge. Istovremeno, Berlin se razvija u kulturni centar LGBT osoba, gde se organizuje i počinje da izlazi i prvi lezbejski časopis Die Freundin (1924-1933). Međutim, dalji razvoj lezbejske kulture u Berlinu biva sprečen dolaskom nacista na vlast.

Godine 1928. Radclyffe Hall, britanska spisateljica aristokratskog porekla, objavljuje čuveni roman The Well of Loneliness. Radnja romana se vrti oko Stephen Gordon, koja se identifikuje kao invertit, posle čitanja Krafft-Ebbingove Psychopathia Sexualis, i živi u homoseksualnom okruženju u Parizu. Namera romana jeste bila da pozove na toleranciju prema ljudima koji su takvi kakvi jesu po rođenju. Međutim, roman je imao veoma veliki i loš publicitet u generalnoj javnosti, što je išlo čak i do organizovanja suđenja u Londonu zbog opscenosti. Među lezbejskom populacijom roman je, međutim, imao veoma jak uticaj i dugo se navodio kao najznačajnije delo lezbejske književnosti.

Gladys Bentley, blues pevačica, koja je u početku svoje karijere bila otvorena po pitanju svog lezbejstva.^[8]

Dvadesete godine prošlog veka označile su početak stvaranja lezbejskog identiteta i u SAD. Društveno eksperimentisanje, posebno na polju seksualnosti obeležavalo je ovaj period. Veliki gradovi, koji su davali velike mogućnosti za bogat noćni život, bili su veoma popularni i žene su počele da traže seksualne avanture. Biseksualnost je postala "šik", posebno u prvim američkim gej kvartovima^[9]. Među njima, najpoznatiji je bio Harlem, koji je uglavnom afro-američki deo New Yorka. Jazz i blues pevačice, poput Ma Rainey, Bessie Smith, Erhel Waters i Gladys Bentley nastupaju u noćnim klubovima, pevajući često o vezama sa ženama. Među posetiteljkama su i poznate ličnosti kao što su Tellulah Bankhead, Beatrice Lillie i Joan Crawford^[9]. Lezbejke i gejevi počinju da primećuju sličnosti između svog manjinskog položaja i položaja Afro-Amerikanaca sa kojima se susreću^[9]. Među stanovnicima Harlema lezbejske veze su bile poznate i tolerisane, mada ne i otvoreno prihvaćene. Ipak, većina žena je bila udata za muškarce, ali su održavale veze sa drugim ženama. Biseksualnost je bila bolje prihvaćena nego lezbejstvo^[7].

Na drugom kraju grada, u Greenwich Village-u, LGBT zajednica je takođe počela da se razvija, mada je kurs bio drugačiji. Tamo su se okupljali uglavnom boemi, intelektualci, koji su odbacivali viktorijanski moral. Među homoseksualnim osobama dominirali su muškarci, mada su ličnosti kao Edna St. Vincent Millay i Mabel Dodge takođe posećivale Village. Žene u SAD su po prvi put u Harlemu i Villegeu mogle da posećuju salune, a da ne budu ocenjene kao prostitutke. To je bio početak stvaranja javnog prostora za žene, koje su time mogle slobodno da se socijalizuju.

[uredi - уреди] Velika kriza

Primarna komponenta koja je bila nužna lezbejkama kako bi otvoreno živele kao lezbejke bila je ekonomska nezavisnost, koja je praktično nestala u 1930-im, sa nastupanjem Velike ekonomske krize. Mnoge žene su se morale udati, što su često činile sa gej muškarcima, kako bi oboje imali "paravan" u tom braku. Siromaštvo je donelo dodatnu netrpeljivost. Društveni stavovi su doprineli tome da se u velikim gradovima formiraju usko povezana, mala društva, koja su se obično vezivala za barove, izolujući se, istovremeno od drugih žena. Homoseksualnost je bila društveno zabranjena i žene su retko govorile o svom lezbejstvu, čak i međusobno. Frojdistička psihoanalitička teorija je bila veoma uticajna među lekarskim krugovima, koji su na lezbejstvo gledali kao na neurozu koja obuzima nezrele žene. Istovremeno, homoseksualna subkultura, koja je bila razvijena u Nemačkog, posebno u Berlinu, naglo nestaje, dolaskom nacista na vlast.

[uredi - уреди] Drugi svetski rat

Početak Drugog svetskog rata doneo je ogromne promene u životima ljudi, posebno zbog mobilizacije miliona muškaraca. Žene su bile primane u američku vojsku, ali za razliku od muškaraca, koji su proveravani u vezi sa homoseksualnošću, nije bilo nikakvih metoda za identifikovanje lezbejki. Uprkos uobičajenim stavovima o tradicionalnoj ulozi žena u 1930-im, nezavisne i maskuline žene su direktno regrutovane u vojsku tokom 1940-ih. Neke žene su dolazile do regrutnih stanica u muškoj odeći i, pošto bi odgovorile negativno na pitanje da li su ikada bile zaljubljene u drugu ženu, bile bi odmah regrutovane^[10]. Seksualni odnosi su bili zabranjeni i tzv. plavo otpuštanje bilo je zagarantovano svakoj koja bi bila identifikovana kao lezbejka. Žene su se, međutim, međusobno pronalazile, formirale su svoje male grupe, družile se u kantini i počele su da koriste poseban govor. Istoričar Allan Bérubé je dokumentovao da su gejevi i lezbejke u vojsci svesno ili nesvesno odbijali da se identifikuju kao homoseksualne osobe i nikada nisu govorili o seksualnoj orijentaciji drugih^[10].

Žene koje nisu regrutovane, ili nisu želele da se prijave u vojsku, bile su agresivno pozivane da preuzmu poslove u fabrikama koji su ostali upražnjeni posle mobilizacije muškaraca, kako bi se održavala produktivnost. Povećana mobilnost, sofisticiranost i nezavisnost žena za vreme i posle rata omogućila je mnogim ženama da žive bez muževa, što je gotovo bilo nemoguće u drugačijim socijalnim i ekonomskim prilikama, i što je dalje oblikovalo sredinu za jačanje lezbejki.

[uredi - уреди] Posleratne godine

Po završetku rata u SAD se javila nacionalna opsesija da se stvari što pre vrate na stanje kakvo je bilo pre rata^[11]. Takvo raspoloženje, povezano sa masovnom paranojom protiv komunizma i jakim uticajem psihoanalize u medicinskim krugovima, stvorilo je 1950-ih godina lošu društvenu klimu za homoseksualne osobe. Homoseksualne osobe su smatrane slabim i podložnim ucenama, pa je vlada počela da "čisti" svoje redove, ulažući i napore da sazna pojedinosti iz privatnih života svojih radnika i radnica^[12]. Tada su počele zabrane okupljanja LGBT osoba i hapšenja u barovima i klubovima; a lokalne vlade donose i zakone o zabrani cross-dressinga za muškarce i žene. Godine 1952. Američka psihijatrijska asocijacija uvrštava homoseksualnost u Dijagnostički i statistički priručnik (DSM), kao patološki emocionalni poremećaj^[12]. Stav da je homoseksualnost bolest koja se može izlečiti bila je veoma raširena u javnosti i u medicinskim krugovima, pa čak i među samim lezbejkama.

Osim u medicinskim i psihijatrijskim knjigama, bilo je veoma malo dostupnih informacija o homoseksualnosti. Zajednica se okupljala u barovima koji su često bili meta policije, a ljudi koji bi prilikom policijskih racija bili uhapšeni, osvanuli bi u novinama. U takvoj klimi, osam žena u San Francisku počinje da se okuplja u svojim stanovima 1955. godine, kako bi se družile. Kada su rešile da im to postane stalna aktivnost, postale su prva lezbejska organizacija u SAD, poznata pod imenom Daugthers of Bilitis (DOB – Čerke Bilitis). DOB je počeo da objavljuje časopis The Ladder 1956. godine. Na unutrašnjoj strani korica nalazila se njihova misija. Prva je bila "Edukacija drugačijih"; i časopis je nastojao da pruži informacije o homoseksualnosti – posebno povezane sa ženama, kao i o poznatim lezbejkama u istoriji. Međutim, 1956. reč "lezbejka" je imala toliko negativno značenje da su u DOB-u odlučile da umesto nje koriste reč "drugačija" (variant)^[13]. Uskoro je DOB počeo da organizuje ogranke u Čikagu, Njujorku i Los Anđelesu, a The Ladder su slale na stotine, kasnije hiljade, adresa članica DOB-a. Britanske lezbejske su sledile primer iz SAD i 1964. su počele da objavljuju Arena Three, koji je imao sličnu misiju.

Odražavajući kategorije seksualnosti koje su bile strogo postavljene u društvu, lezbejke su razvije izuzetno rigidne rodne uloge među ženama, posebno popularne u radničkoj klasi u SAD i Kanadi. Iako su mnoge lokalne vlasti zabranjivale cross-dressing, neke žene su se odlazile u klubove u muškoj odeći, predstavljajući se kao butchice. Druge, koje su podražavale tradicionalno žensko ponašanje i oblačile odeću koja se smatrala tradicionalno ženskom uzimale su ulogu femmeica. Butch i femme model je bio toliko dominantan u lezbejskoj subkulturi kakva je postojala u barovima, da žene koje nisu želele da se uklope bile bi, jednostavno, ignorisane. Takođe, bilo je neprihvatljivo za butchice da stupaju u ljubavne veze sa drugim butchicama. Isto je važilo i za femme žene. Butch/femme podela, premda izuzetno jaka u radničkoj klasi, nije bila dopadljiva bogatijim lezbejkama, koje su je smatrale vulgarnom. Mnoge lezbejke iz bogatih porodica su se udale, kako bi ispunile porodičnu obavezu, dok su druge napuštale SAD i odlazile u Evropu. Tokom posleratnog perioda butch/femme kultura počinje da se pojavljuje i u evropski državama, mada nikad nije bila jednako jako ukorenjena.

[uredi - уреди] Stonewall i drugi talas feminizma

Društvena rigidnost 1950-ih i ranih 1960-ih doživela je otpor u društvenom pokretu Afro-Amerikanaca, siromašnih, žena i LGBT osoba. Od pomenutih grupa, poslednje dve, odnosno feministički i LGBT pokret su se međusobno povezali posle nemira u Nujorku, 1969. godine, poznatih kao Stonewallska revolucija^[14].Usledilo je podizanje svesti kod LGBT i feminističkih aktivistkinja i aktivista, koje je dovelo do dalje transformacije koncepta lezbejstva.

Seksualna revolucija 1970-ih uvela je razlike između identiteta i seksualnoj ponašanja žena. Mnoge žene su iskoristile novu društvenu slobodu za sticanje novog iskustva. Žene, koje su se ranije identifikovale kao heteroseksualne, imale su sada seksualne odnose sa drugim ženama, mada su mnoge zadržale heteroseksualni identititet. Međutim, sa napredovanjem drugog talasa feminizma pojavljuje se lezbejka kao politički identitet koji opisuje društvenu filozofiju među ženama i koji često zanemaruje seksualnu želju kao ključnu karakteristiku. Godine 1970. lezbejke, među kojima su Karla Jay, Rita Mae Brown, Lois Hart, Barbara Love i druge, koje su pripadale Gay Liberation Frontu i National Organization of Women (NOW) reagovale su izjavu predsednice NOW-a, Betty Friedan, koja je izrazila bojazan da bi lezbejke mogle da ugroze ženski pokret i nazvala ih "ružičasta napast" (lavender menace). Obučene u ružičaste majice sa natpisom ružičasta napast one su prekinule Drugi kongres NOW-a zahtevajući da se lezbejska prava shvate kao ženska prava, na šta su naišle na podršku ostalih učesnica. Manifest koji su tom prilikom pročitale, Ženski identifikovana žena, između ostalog je objavljivao: "Lezbejka je bes svih žena kondenzovan do tačke eksplodiranja." "Ružičasta napast" i kasnije publikovana "Ženski identifikovana žena" bile su prelomne tačke u feminističkom pokretu i začetak lezbejskog feminizma. NOW je na narednoj konferenciji usvojio rezoluciju koja priznaje lezbejstvo i lezbejska prava kao "legitimnu temu feminizma"^[15]. Lezbejski feminizam nije bio politička filozofija samo lezbejki. Lezbejska feministkinja je bila svaka žena, koja zahteva nezavisnost od muškarca kao od opresora. Nezavisnost su neke tražile u ekonomskom i fizičkom separatisanju od muško-centrične kulture.

Godine 1980. Adrienne Rich, "jedna od najčitanijih i najuticajnijih pesnikinja druge polovine [20.] veka"^[16] proširila je političko značenje lezbejke uvodeći pojam lezbejskog kontinuuma zasnovanog na "ženski-identifikovanom iskustvu"^[17]. Svi odnosi između žena, smatra Rich, imaju neki lezbejski element, bez ozbira na to da li one imaju lezbejski identitet: primeri su odnos majke i ćerke, saradnica na poslu, žene koje neguju druge žene itd. Odnos kakav žene međusobno imaju međusobno ih povezuje kroz vreme i kulture i Rich smatra da je heteroseksualnost stanje na koje muškarci prisiljavaju žene. Nekoliko godina ranije, osnivačice DOB-a, Del Martin i Phyllis Lyon su na sličan način smatrale da seksualni odnos nije ključna tačka u određivanju šta je lezbejka, nudeći definiciju: "žena čiji primarni erotski, psihološki, emocionalni i socijalni interes je na osobi istog pola, čak i kada taj interes nije otvoreno iskazan"^[18].

Iako je lezbejski feminizam imao jak uticaj na promenu stava o lezbejkama, nisu se sve lezbejke njemu priklonile. Lezbejski feminizam je bio uglavnom pokret mladih univerzitetski obrazovanih žena. Mnoge starije lezbejke, koje su živele kao lezbejke još u konzervativnije vreme, smatrale su da je bolje držati se svog načina borbe sa homofobičnom sredinom. Ovaj period je označio i razdvajanje gej i lezbejskog pokreta. Mnoge lezbejske feministkinje smatrale su da je neprihvatljivo raditi zajedno sa gej muškarcima zbog njihovog šovinizma.

[uredi - уреди] Prava i politika

Zakonsko uređenje istopolnih osnosa u svetu

██ Nema podataka Homoseksualnost legalna ██ Istopolni brak ██ Istopolna partnerstva ██ Zajednice nisu priznate ██ Istopolni brak sklopljen drugde se priznaje

Homoseksualnost nelagalna ██ Minimalna kazna ██ Visoka kazna ██ Doživotna kazna ██ Kazna smrću

Glavni članak: Prava LGBT osoba

Glavni članak: Istopolni brak

Glavni članak: Usvajanje dece od strane istopolnih parova

U istoriji Zapada lezbejke su često tretirane drugačije od gejeva. Eksplicitnih zabrana i kažnjavanja seksualnih odnosa između dve žene bilo je znatno manje nego zabrana seksualnih odnosa između muškaraca. Kao i u mnogim drugim državama, tako ni u SFRJ i državama koje su iz nje nastale, lezbejski odnosi nikada nisu bili predmet Krivičnog zakona, iako su muško-muški odnosi podlegali kazni.

Danas se, međutim, lezbejstvo zakonski tretira na isti način kao i muška homoseksualnost u velikoj većini država. Zakonske odredbe koje se tiču lezbejskih odnosa variraju od države do države u rasponu od smrtne kazne do priznavanja istopolnih brakova i prava na roditeljstvo.

Što se tiče Evrope, nijedna država ne zabranjuje istopolne odnose između žena i većina država zakonski štiti lezbejke od raznih vidova diskriminacije. Lezbejski brakovi su omogućeni u pet evropskih država: Holandija (2001), Belgija (2003), Španija (2005), Norveška (2008) i Švedska (2009). Van Evrope, istopolni brakovi su omogućeni još i u Kanadi (2005), Južnoj Africi (2006) i nekoliko država SAD. Pored brakova, mnoge evropske države priznaju neke oblike registrovanih i neregistrovanih istopolnih zajednica, koje garantuju, u zavisnosti od države, sva ili samo neka prava koja su garantovana brakom.

Pored pitanja priznavanja prava na brak, jedno od aktuelnih političkih pitanja u svetu jeste pravo na roditeljstvo, odnosno usvajanje dece od strane istopolnih parova. U Evropi desetak država , poput Belgije, Ujedinjenog Kraljevstva, Holandije, Islanda, Nemačke, Francuske itd., omogućuju lezbejskim parovima u braku ili registrovanoj zajednici da usvoje dete. Još jedno od gorućih pitanja vezanih za lezbejska prava jeste pristup veštačkoj oplodnji. Većina država omogućava veštačku oplodnju samo heteroseksualnim parovima. Ipak, neke države ili nemaju takve uredbe, pa i one žene koje nisu u braku mogu otići na takav tretman, ili imaju direktne uredbe koje omogućuju lezbejskim parovima da dobiju dete putem veštačke oplodnje. Države u kojima lezbejke mogu dobiti dete na ovaj način su: Danska, Holandija, Ujedinjeno Kraljevstvo, Rusija, Irska, Švedska, Španija i Finska^[19].

[uredi - уреди] Lezbejke u politici

Jóhanna Sigurðardóttir, premijerka Islanda, prva lezbejska na neke čelu države.

Od poslednjih godina 20. veka nadalje, omogućeno ženskom emancipacijom i jačanjem pozitivnog društvenog stava prema LGBT osobama u demokratskim društvima, lezbejke su počele aktivnije da učestvuju u političkom životu i da zauzimaju značajne funkcije unutar političkih stranaka, lokalnih i državnih organa i vlade.

Nekoliko lezbejki drži ministarske pozicije u vladama svojih država, kao na primer: Penny Wong u Australiji i Gerda Verburg u Holandiji, koje su postale ministarke 2007. godine i Angela Eagle, koja je ministarka u vladi Ujedinjenog Kraljevstva od 2009.

Najznačajniji primer je, verovatno, Jóhanna Sigurðardóttir, koja je posle višegodišnjeg učešća u vladi na poziciji ministarke socijalnih pitanja, 2009. godine izabrana za premijerku Islanda, čime je postala prva lezbejka, ujedno i prva LGBT osoba, na čelu neke moderne države^[20].

[uredi - уреди] Seksualnost

Gustave Courbet, Spavanje

Seksualni odnosi među ženama mogu da budu jednako raznovrsni kao između heteroseksualaca ili između gej muškaraca. Neke žene u istopolnim odnosima se n izjašnjavaju kao lezbejke, već kao biseksualke. Kao i kod svim međuljudskih odnosa, seksualna ekspresija zavisi od karaktera veze. Kao i bilo kod drugi (bez obzira na seksualnu orijentaciju) lezbejke mogu da budu promiskuitetne ili posvećene vezi, stidljive ili ponosne. Skorašnje društene promene omogućile su da lezbejke slobodnije izražavaju svoju seksualnost, što je doprinelo novim studijama na polju ženske seksualnosti.

[uredi - уреди] Kultura

Kroz istoriju mnoge lezbejke su bile vrlo poznate ličnosti u oblasti umetnosti i kulture. (Vidi: Spisak gejeva, lezbejki i biseksualnih osoba.)

Pre početka XX veka i pojave prvih seksoloških ispitivanja, ženska homoseksualnost je bila gotovo nevidiljiva u poređenju sa muškom, koja je bila predmet zakonskih zabrana zbog čega se o njoj više pisalo. Ipak sa objavljivanjem radova seksologa kao što su Karl Hajnrih Ulriks, Rihard fon Kraft-Ebing, Hevelok Elis, Edvard Karpinter i Magnus Hiršfeld ideja ženske homoseksualnosti postala je poznatija.

Kada je ženska homoseksualnost postala vidljivija, bila je opisana kao bolest ili poremećaj. U „Tri eseja o teoriji seksualnosti“ (1905.) Frojd objašnjava žensku homoseksualnost kao „inverziju“ i daje karakteristiku „ženskih inverta“ da poseduju muške osobine. Frojd je naznačio ideju „trećeg pola“, koju je popularizovao Hiršfeld. Iako Frojd priznaje da nikada nije ispitivao na taj način „poremećenog“ pacijenta, ipak naglašava da su u pitanju psihološki, pre nego biološki uzroci takvog ponašanja.

Frojdova tumačenja lezbejsktvasu odbačena od strane savremene nauke i većine savremenih psihijatara.

Crnim trouglom su se obeležavale "društveno neprihvatljive" žene u konc-logorima. Lezbejke su bile uključene u ovu grupu. Iz tog razloga lezbejke su Crni trougao prihvatile kao simbol borbe protivrepresije, slično kao što je Ružičasti trougao prihvaćen od gejeva.

Još od 1890-ih Pesme Bilitis su uticale na razvoj lezbejske kulture i naziv je poslužio za imenovanje prve lezbejske organizacije u SAD - Daughters of Bilitis.

Od 1980-ih lezbejke su znatno povećale vidljivost u mainstream kulturi: u muzici (Melissa Etheridge, K.D. Lang i Indigo Girls), u sportu (Martina Navratilova), u stripovima (Alison Bechdel i Diane DiMassa). Skorije, lezbejski homoerotizam je procvetao u umetničkoj fotografiji i književnosti autorki kao što su Pat Califia, Jeanette Winterson i Sarah Waters. Postoji i sve veći broj filmova koji se bave lezbejskom tematikom, kao što su Desert Hearts, Go Fish, Watermelon Woman, Oranges Are Not The Only Fruit, Everything Relative i Better than Chocolate (Vidi Spisak LGBT filmova.) Klasični romani se ponovo izdaju.

[uredi - уреди] Prikazivanja u medijima

Prikazivanje lezbejki u književnosti, na filmu i televiziji često oblikuje savremene stavove o ženskoj seksualnosti. Većina medijskih prikaza lezbejki napravili su muškarci^[21]. Ženske izdavačke kuće nisu pojavile sve do 1970-ih, filmovi o lezbejkama, koje su pravile žene, pojavili su se tek 1980-ih, dok su se na televiziji lezbejski likovi napisani od strane žena pojavili tek u poslednjih desetak godina. Rezultat toga je da je homoseksualnost - posebno kada se radi o ženama - isključena putem tzv. simbolične anihilacije. Kada su prikazi lezbejki počeli da se pojavljuju, njihovi likovi su bili često jednodimenzionalni, uprošćeni i stereotipni^[21].

[uredi - уреди] Film

Vidi dalje: Abecedni i hronološki spisak filmova sa LGBT tematikom.

Lezbejstvo, ili njegov nagoveštaj, pojavljuje se rano na filmu. Žene koje su dovodile u pitanje žensku rodnu ulogu bile su više tolerisane nego muškarci koji su preispitivali mušku. Glumice se pojavljuju u muškoj odeći već od 1914. godine (A Florida Enchantment, Edith Storey); u filmu Morocco (1930.) Marlene Dietrich u jednoj sceni poljubi drugu ženu, dok se Katherine Hepburn pojavljuje kao muškarac u filmu Christopher Strong (1933.) i ponovo u filmu Sylvia Scarlett (1936.) Otvorena lezbejska seksualnost prvi put se pojavljuje 1929. godine u filmu Pandora's Box između Louise Brooks i Alice Roberts. Međutim, sa pojavom Haysovog koda, 1930. godine većina referenci na homoseksualnost je cenzurisana. Nemački filmovi su prikazivali homoseksualnost i bili su distribuirani po Evropi, ali, na primer, film Mädchen in Uniform (1931.) nije prikazivan u SAD, zbog direktnog opisivanja ljubavi adolescentinje prema nastavnici.

Upravo zbog Haysovog koda lezbejstvo je izbačeno iz mnogih filmova snimanih nakon 1930. godine, čak i u slučajevima kada su scenarija adaptirana tako da isključe lezbejske likove ili radnju koja postoji u originalnom izvoru. Predstava The Children's Hour Lilliane Hellman pretvorena je u priču o heteroseksualnom ljubavnom trouglu i preimenovana je u These Three. Biografski film Queen Christina iz 1933. sa Gretom Garbo u naslovnoj ulozi, prikrivao je mnoge spekulacije o ljubavnim aferama švedske kraljice sa ženama. Haysov kod je postao popustljiviji 1961. godine, a odmah naredne je William Wyler ponovo snimio film The Children's Hour sa Audrey Hepburn i Shirley MacLaine. Lezbejski, kao i gej likovi, najpre su prikazivani kao tragični sa obaveznim fatalnim krajem. Ukoliko nisu bili tragični, onda su prikazivani kao negativci i moralno iskrivljeni likovi, kao što su gazdarice bordela u ulogama Barbare Stanwyck u A Walk on the Wild Side (1962.) i Shelley Winters u The Balcony (1963). Lezbejke kao predatori su prikazane u filmovima kao što su Rebecca (1940), Caged (1950) i From Russia, With Love (1963). Pojavili su se filmovi sa lezbejskim vampikama, poput Dracula's Daughter (1936.), Blood and Roses (1960.) i The Hunger (1983.) Film Basic Instinct (1991) koji prikazuje biseksualnu ubicu, koju igra Sharon Stone bio je jedan od nekoliko filmova koji su izazvali proteste zbog prikazivanja LGBT osoba kao predatora.

Prvi hrvatski lezbejski film, Fine mrtve djevojke (Dalibor Matanić, 2002.)

Prvi film koji se bavio lezbejskom tematikom sa nekom dubinom bio je The Killing of Sister George iz 1968. godine. Film je snimljen u Gateways Club-u, poznatom lezbejskom klubu u Londonu, koji je postojao skoro pedeset godina. Personal Best (1982.) i Lianna (1983.) su prikazivali lezbejske veze sa više simpatija i uključivali su scene seksa, mada nijedan film ne prikazuje te veze kao srećne. Personal Best je bio kritikovan zbog klišea koji prikazuje lezbejstvo kao fazu posle koga se žena vraća muškarcu, kao i zbog pristupa lezbejskoj vezi sa "neprikrivenim voajerizmom"^[22]. Manje eksplicitne lezbejske teme pojavljuju se u filmovima Silkwood (1983.), The Color Purple (1985) i Fried Green Tomatoes (1991.), iako je lezbejstvo eksplicitno u originalnim materijalima po kojima su ovi filmovi snimljeni.

Nezavisni film je doneo nove spisateljice, rediteljke i priče. Desert Hearts se pojavio 1985. godine i imao je velikog uspeha kod publike. Film je režirala lezbejska rediteljka Donna Deitch, a film je zasnovan na romanu Desert of the Heart lezbejske spisateljice Jane Rule. Kasnih 1980-ih i početkom 1990-ih pojavio se niz filmova koji je ozbiljno tematizovao lezbejska i gej iskustva. Ova nova kinematografija dobila je naziv New Queer Cinema. Filmovi sa lezbejskom tematikom uključuju avangardnu ljubavnu komediju Go Fish (1994) autorke Rose Troche, prvi film o afro-američkoj lezbejki The Watermelon Woman autorke Cheryl Dunye, The Incredibly True Adventure of Two Girls in Love (1995), When Night is Falling (1995), Better Than Chocolate (1999), socijalnu satiru But I'm a Cheerleader (2001.). Preokret u filmovima koji prikazuju lezbejke kao predatore desio se sa filmovima Heavenly Creatures (1994.) Petera Jacksona, kao i sa Oscarom nagrađenim Monster (2003.), koji su dali likovima veću dubinu. Filmovi koji ispituju fluidni kontinuitet roda i seksualnosti žena su Chasing Amy (1997), Kissing Jessica Stein (2001) i Boy's Don't Cry (1999) ^[22].

[uredi - уреди] Vidi takođe

U Wikimedijinu spremniku se nalazi još materijala vezanih uz:

Lezbejka

Potraži lezbejka u
W(j)ečniku, slobodnom rečniku.

• Gej
• Crni trougao
• Butch i femme
• Feminizam
• LGBT simboli
• Labris
• Homoseksualnost
• Pregled LGBT istorije
• Spisak LGBT organizacija
• Spisak LGBT osoba
• Spisak LGBT filmova

[uredi - уреди] Časopisi

• The Ladder (od 1956, do 1972)
• Curve Magazine
• On Our Backs
• Diva

[uredi - уреди] Spoljne veze

• Labris – Organizacija za lezbejska ljudska prava, Beograd
• Kontra – Lezbejska grupa, Zagreb
• Deve – Lezbejski kulturni centar, Beograd
• ŠKUC LL
• CROL Hrvatski lezbejski portal
• Balconn Balkanska lezbejska konekcija
• g3 magazine – lezbejski i bi vodič (Engleski jezik)
• Kritika na „Lesbian Bed Death“ (termin kojim se opisuje smanjenje seksualne aktivnosti lezbejki iu dugim vezama) (Engleski jezik)
• Lezbejski parovi podižu tinejdžere jednako dobro kao i heteroseksualci (Engleski jezik)
• Nacionalni centar za lezbejska prava (Engleski jezik)
• World Pride 2006 Site višejezični sajt
• Besplatni testovi seksualnosti

[uredi - уреди] Prikazivanje u medijima

• AfterEllen.Com Lezbejke i bi-žene u medijima
• The Encyclopedia of Lesbian Movie Scenes Upozorenje: sadrži eksplicitni pornografsi sadržaj

[uredi - уреди] Reference