Torontalska županija

Iz Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Torontalska županija
Comitatus Torontaliensis
Torontál vármegye
Komitat Torontal
Comitatul Torontal


(nedostaje slika zastave) Grb
Zastava Grb
Torontal.png
Položaj Torontalske županije u bivšoj Ugarskoj
Geografija
Kontinent Evropa
Regija Srednja Evropa
Zemlja 1. Kraljevina Ugarska
2. Habzburška monarhija - Habzburška Ugarska
3.  Austrijsko carstvo - Habzburška Ugarska
4.  Austrougarska - Ugarski deo Monarhije
5.  Kraljevina Srbija - Banat, Bačka i Baranja
6. Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca - Banat, Bačka i Baranja
Prestonica Veliki Bečkerek (Zrenjanin)
Površina 10.016 -{km²}-
Stanovništvo 615.151 (1910)
gustina: 61,4 stan./km²
Društvo
Zvanični jezici latinski, nemački, kasnije mađarski, srpski, govorni jezici: srpski, rumunski
Religija pravoslavlje, katolicizam
Vladavina
Titula vladara župan
Osnivanje 14. vek / 18. vek
Prestanak 16. vek / 1919. godina
Status Bivša županija
Događaji
Prethodnici i naslednici
Prethodile su: Nasledile su:
Flag of the Habsburg Monarchy.svg Tamiški Banat (Habzburška monarhija) Torontalsko-tamiška županija (Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca - Banat, Bačka i Baranja) Flag of Yugoslavia (1918–1941).svg
Portal:Istorija
Torontalska županija 1370. godine.
Torontal county map.jpg

Torontalska županija (lat. Comitatus Torontaliensis, mađ. Torontál vármegye, nem. Komitat Torontal, rum. Comitatul Torontal) je bila županija, odnosno upravna jedinica srednjovekovne Kraljevine Ugarske (14-16. vek), habzburške Kraljevine Ugarske (između 18. i 20. veka), a potom i pokrajine Banat, Bačka i Baranja u Kraljevstvu Srba, Hrvata i Slovenaca (1918-1919. godine). Upravno sedište županije bio je Veliki Bečkerek (danas Zrenjanin).

Nekadašnji prostor ove županije danas je podeljen između Srbije (veći, zapadni deo), Rumunije (manji, istočni deo) i Mađarske (sasvim mali deo na krajnjem severu).

Površina županije bila je 10.016 -{km²}-, a u vreme zadnjeg popisa pre njenog rasformiranja (1910. godine) Torontalska županija je imala 615.151 stanovnika (gustina 61,4 st./km²).

Prirodne odlike[uredi - уреди | uredi izvor]

U vreme Austrougarske uprave, Torontalska županija se nalazila na jugu Habzburške Ugarske i bila je pogranična ka Kraljevini Srbiji.

Prostor županije pripadao je oblasti Banata i obuhvatao je njegove zapadne krajeve. Na severu granica okruga je bila reka Moriš, na zapadu, Tisa, a na jugozapadu i jugu Dunav. Istočne granice okruga mahom nisu bile vezane za prirodne činioce (reke, planine, itd.).

Celokupno područje nekadašnje županije bilo je ravničarsko tle južne Panonije. Vodotoci su bili ravničarski (Dunav, Tamiš, Begej, Moriš), spori i često sa močvarnim okruženjem.

Istorija[uredi - уреди | uredi izvor]

Prostor Banata ušao je istorijske beleške u antičko doba. U ranom srednjem veku za ovaj prostor vodile su se borbe između Vizantije i njenih severnih suseda (Huna, Gepida, Avara, Bugara, i kasnije Ugara). Krajem srednjeg veka ovo je bio pogranični prostor između Ugarske i srpskih država (Sremske kraljevine, Kraljevine Raške, Srpskog carstva, itd). Ugarska je ovde u 14-15. veku obrazovala županiju pod današnjim nazivom. Potom je nešto manje od dva veka (16-18. vek) ovaj prostor bio u okviru Otomanskog carstva. Osmanlije su ukinule dotadašnju županiju i uspostavile Temišvarski pašaluk na ovom prostoru.

Habzburško carstvo preotelo je Banat od Osmanlija 1718. godine, a ovaj prostor tada postaje deo Tamiškog Banata, zasebne habzburške pokrajine. Ova pokrajina se ukida 1778. godine i njeni severni delovi se uključuju u sastav Habzburške Ugarske, dok južni delovi ostaju u sastavu Vojne granice. Tada se ponovo uspostavlja Torontalska županija. Tokom 18. veka pored starosedalačkih Srba i Rumuna doseljeni su i Nemci, Mađari, Ukrajinci i Slovaci. Posebno su u značajnom broju naseljeni Nemci.

Tokom Revolucije iz 1848/49. godine, ovaj prostor ulazi u sastav Srpske Vojvodine. Posle revolucije na ovom prostoru postojalo je Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat, koje je bilo kratkog veka (1849—1860.). Tokom ovog perioda, županija nije postojala, jer je vojvodstvo bilo podeljeno na okruge. Posle 1860. godine ovo područje je priključeno Habzburškoj Kraljevini Ugarskoj, a Torontalska županija je ponovo obrazovana. Ukidanjem jednog dela vojne granice, 1873. godine, ovo područje se takođe uključuje u Torontalsku županiju.

Posle Prvog svetskog rata ovde je obrazovana kratkotrajna tvorevina, Banatska republika, a potom ovaj prostor ulazi u sastav Banata Bačke i Baranje, pokrajine u sastavu Kraljevine Srbije i Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Torontalska županija je bila jedna od administrativnih jedinica Banata, Bačke i Baranje 1918-1919. godine. Dogovorom između Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca i Kraljevine Rumunije utvrđena je linija razgraničenja, kojom je prostor nekadašnje županije podeljen na veći, danas srpski deo (jugozapadna i središnja trećina) i manji, rumunski deo (severoistočna trećina). Od delova Banata koji su tada ostali u sastavu Kraljevstva SHS formirana je nova Torontalsko-tamiška županija. 1921. godine, prema odredbama Trijanonskog sporazuma, novouspostavljenoj nezavisnoj Mađarskoj predat je deo Banata uz grad Segedin, tj. nekoliko sela na krajnjem severu nekadašnje županije.

U međuratnom razdoblju naziv Torontal se i dalje očuvao u okviru mađarske županije Čanad-Arad-Torontal, dok je u okviru Rumunije postojao Tamiško-Torontalski okrug (1919—1950.).

Deo županije koji je nakon Prvog svetskog rata pripao Kraljevini SHS danas je u sastavu Srbije. Veći deo ovog područja pripada AP Vojvodini, dok je manji deo u sastavu Grada Beograda.

Mapa županija u Bačkoj, Banatu i Sremu 1881—1882. godine
 Istorija Vojvodine

Flag of Vojvodina.svg

 Antičko doba
 Panonija
 Donja Panonija
 Panonija Sekunda
 Panonska dijeceza
 Prefektura Ilirik
 Srednji vek
 Kraljevina Gepida
 Vizantijska Panonija
 Kuverova oblast u Sremu
 Zemlje župana Buta-ula i Bujle
 Vojvodstvo Salana
 Vojvodstvo Glada
 Vojvodstvo Ahtuma
 Vojvodstvo Sermona
 Tema Sirmijum
 Sremska kraljevina Stefana Dragutina
 Gornji Srem Ugrina Čaka
 16. vek
 Srpsko carstvo Jovana Nenada
 Sremsko Vojvodstvo Radoslava Čelnika 
 Osmanski period
 Temišvarski vilajet
 Sremski sandžak
 Segedinski sandžak
 Banatski ustanak
 Lugoški i karansebeški Banat
 Habzburški period
 Vojna krajina
 Tamiški Banat
 Potiski krunski dištrikt
 Velikokikindski privilegovani dištrikt
 Srpska Vojvodina
 Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat
 Bačko-bodroška županija
 Sremska županija
 Torontalska županija
 Tamiška županija
 20. vek
 Banatska Republika
 Banat, Bačka i Baranja
 Srpsko-mađarska republika Baranja-Baja
 Dunavska banovina
 Banat u Drugom svetskom ratu
 Narodnooslobodilačka borba
 SAP Vojvodina
 Autonomna Pokrajina Vojvodina
Ova kutijica: pogledaj  razgovor  uredi

Stanovništvo[uredi - уреди | uredi izvor]

Po poslednjem austrougarskom popisu iz 1910. godine na području županije živelo je 615.151 stanovnika.

Stanovništvo prema maternjem jeziku (Popis 1910.):

Etnički razmeštaj: Iako je manje-više na području cele županije bilo mešovitih naselja, ipak se mogu uočiti određeni obrasci naseljavanja. Većinski Srbi mahom su naseljavali južni i središnji deo županije, a bilo ih je dosta i u gradovima. Nemci i Mađari su uglavnom bili naseljeni u gradovima i većim selima. Mađara je bilo širom županije, s tim što ih je bilo više u severnom delu. Rumunsko stanovništvo je bilo vezano za sela u jugoistočnom delu županije.

Upravna podela[uredi - уреди | uredi izvor]

Početkom 20. veka, upravna podela Torontalske županije bila je sledeća:

Kotari
Kotar Sedište
Alibunarski srez Alibunar
Banločki srez Banlok
Velikobečkerečki srez Veliki Bečkerek
Velikokikindski srez Velika Kikinda
Velikosemikluški srez Veliki Semikluš
Žomboljski srez Žombolj
Kovačički srez Kovačica
Modoški srez Modoš (danas Jaša Tomić)
Novobečejski srez Novi Bečej
Novokneževački srez Novi Kneževac
Pančevački srez Pančevo
Pardanjski srez Pardanj (danas Međa)
Perjamoški srez Perjamoš
Čenejski srez Čenej
Slobodni kraljevski gradovi
Pančevo
Gradovi - srezovi
Veliki Bečkerek
Velika Kikinda

Vidi još[uredi - уреди | uredi izvor]

Vidi ostale bivše županije na tlu današnje Vojvodine:

Spoljašnje veze[uredi - уреди | uredi izvor]