Ajatolah

Izvor: Wikipedia
Kaligrafski ispis ajatolah ((fa))

Ajatolah (perz. آيتالله, ajatulah, ajetolah ili ajatalah; iz arap. آية الله, āyatu allah; dosl. Božji znak)[1] je počasna titula za istaknutog teološkog pravnika (mudžtahida) u iranskom šijitizmu tj. imamizmu.[1]

Porijeklo[uredi - уреди]

Termin ajatolah proizlazi iz odlomka Kurana:[1]

Wikicitati „Pokazivati ćemo im naše znakove [āyatu] na horizontima i u njihovim dušama (...)“
(Kur'an, 41:53)

Za razliku od sunita, šijiti sintagmu prevode doslovno (Božiji znak), dajući do znanja da su ljudi, tj. svaki je čovjek Božji znak, odnosno s druge strane da ajatolah (kao pravni termin) utjelovljuje najvišu pobožnost, mudrost i znanje.[1]

Historija[uredi - уреди]

Abdul-Karim Ha'eri Jazdi, prva osoba u 20. vijeku s titulom ajatolaha

Tvorcem titule ajatolaha smatra se Alama Heli (1250. – 1325.), istaknuti imamitski teolog i pravnik koji je živio u vrijeme vladavine ilhanidske dinastije.[1] Upotreba titule ovjerena je i tokom safavidskog perioda (16.18. v.) kada su neki teolozi svoje učitelje počasno nazivali ajatolasima.[2] Međutim, sve do 20. vijeka javlja se isključivo sporadično i počasno, bez ikakvog tehničkog smisla.[2] U nekim modernim biografskim kompendijima, titula ajatolaha se retroaktivno pripisuje pripadnicima šijitske uleme,[3] iako nema naznaka da su dotični svojim suvremenicima bili poznati kao ajatolasi.[1] Ajatolahom se tako paradoksalno nazivaju čak i neki protivnici idžtihada poput Kolajnija Razija (864. – 941.).[2] Titula u Iranu postaje sveprisutnom tokom Iranske ustavne revolucije (1905. – 1911.) kada je podjednako aktivno koriste i pristaše i protivnici konstitucionalizma,[2] a uvriježeno je da je Abdul-Karim Ha'eri Jazdi (1859. – 1937.) bio prvi mudžtahid s titulom ajatolaha u 20. vijeku.[4] Neki od najranijih učenjaka s ovom titulom također su bili Muhamed-Kazem Horasani (1839. – 1911.) i Abdulah Mamakani (1870. – 1933.).[2]

Hijerarhija[uredi - уреди]

Ajatolah Homeini, ujedno veliki ajatolah (mardža) i rahbar Irana

Do 20. vijeka i popularizacije titule ajatolaha, najviša titula za visokorangiranu ulemu bila je hodžatoleslam[2] (perz. حجت‌الاسلام, dosl. autoritet islama).[1] Tokom 1920-ih i 1930-ih godina, grad Kom ponovo postaje žarištem imamitske teologije pod vodstvom utjecajnog Ha'erija, a centralizacija dovodi do drastičnog povećanja broja ajatolaha.[1][2] S obzirom da se gotovo sve mudžtahide počelo oslovljavati ajatolasima,[1] posljedica stratifikacije bila je uvođenje nove titule tzv. velikog ajatolaha (perz. آیت‌الله العظمی, ajatolah al-ozma) za najistaknutije među njima,[1][2] poput Huseina Borudžerdija (1875. – 1961.) i Abul-Kasema Kašanija (1882. – 1962.).[1] Titula velikog ajatolaha koristi se kao sinonim za mardžu (perz. مرجع تقلید, mardža-je taklid, dosl. izvor imitacije),[2] najviši autoritet za islamsko pravo u šijitizmu nakon Kurana, islamskih poslanika i dvanaest imama. Prvi i od 1947. jedini mardža bio je Borudžerdi, nakon čije su se smrti počele voditi debate o hijerarhiji šijitske uleme odnosno postavljanju visokorangiranih klerika.[2] U konačnici je odlučeno da se položaj decentralizira i istovremeno je više ajatolaha po Iranu i Iraku proglašeno mardžama.[2] Godine 2014. bilo je aktivno 60-ak mardži, od čega većina po havzama (školama) u iranskom Komu i iračkom Nadžafu. Neposredno nakon Iranske revolucije (1978. – 1979.) ustrojen je jedinstveni politički sistem kojeg vodi visokorangirana ulema, a državni poglavar ima titulu rahbara (perz. رهبر انقلاب, rahbar-e enkelab, dosl. vođa revolucije) odnosno vali-e fakiha (perz. ولی فقیه, dosl. čuvar prava) i bira se iz redova mardži.[2] Titula se smatra prvom novostvorenom političko-vjerskom pozicijom od značajne važnosti još od safavidskog perioda.[2] Dužnost rahbara prvi je obnašao Ruholah Homeini (1902. – 1989.), a nakon njegove smrti Ali Hamenei.[2] Zbog neprestalnog povećavanja broja klerika s nekad rijekom titulom, Homeini je u septembru 1984. izdao dekret kojim je više neimenovanih ajatolaha degradirano na status hodžatoleslama.[2] Ajatolasi i veliki ajatolasi ne moraju nužno biti i sajedi (prepoznatljivi po crnim turbanima), nosioci titule koja podrazumijeva potomstvo Alija i Fatime.

Poznati ajatolasi[uredi - уреди]

Ženski ajatolasi[uredi - уреди]

Titula ajatolaha nije ograničena isključivo na muškarce – postoje i ženski ajatolasi (mudžtahidi).[5] Iranke na visokorangiranim pravnim položajima nisu moderni fenomen, npr. Amina Hatun obnašala je takvu dužnost još u 17. vijeku za vrijeme vladavine Safavida. Tokom 20. i 21. vijeka takav položaj doseglo je više desetaka Iranki, prvenstveno supruga i kćeri istaknutih klerika, među kojima su najutjecajnije Nosrat Amin (1886. – 1983.) iz Isfahana i Zohre Sefati (r. 1948.) iz Abadana.[5] Dok ženski ajatolasi mogu postati članovima klerikalnog Vijeća stručnjaka (kao i druge Iranke predsjednicom), debata o tome mogu li postati i mardžom (time i rahbarom) ostaje otvorenom u 21. vijeku – iako ustav i zakoni to ne ograničavaju, dio klerika protivi se takvoj mogućnosti.[5]

Upotreba[uredi - уреди]

Titula ajatolaha rasprostranjena je isključivo u Iranu, među šijitima u Libanonu, Pakistanu ili Indiji se ne koristi, a u Iraku je ograničena samo na ulemu iranskog porijekla.[1] Zbog lokalne sveprisutnosti titule, Iranci njome oslovljavaju čak i sunitske vjerske velikodostojnike u čijem je vokabularu potpuno strana.[1] U Zapadnom svijetu, termin ajatolah se najčešće poistovjećuje s Ruholahom Homeinijem po kojem se titula pročula.[1] Zbog rasprostranjenosti titule među iranskim klericima i nadilaženja tradicionalnih aktivnosti mudžtahida, samog Homeinija Iranci su umjesto ajatolahom oslovljavali počasnom titulom imama (referenca na dvanaest imama),[1] dok s Hameneijem to nije slučaj.[2]

Veze[uredi - уреди]

Izvori[uredi - уреди]

  1. 1.00 1.01 1.02 1.03 1.04 1.05 1.06 1.07 1.08 1.09 1.10 1.11 1.12 1.13 1.14 ((en)) Algar, Hamid (18. 8. 2011.) [15. 12. 1987.]. Āyatallāh. Encyclopædia Iranica. New York: Columbia University. http://www.iranicaonline.org/articles/ayatallah. 
  2. 2.00 2.01 2.02 2.03 2.04 2.05 2.06 2.07 2.08 2.09 2.10 2.11 2.12 2.13 2.14 2.15 ((en)) Brunner, Rainer (1. 10. 2010.). "ii. Hierarchy in the Imamiyya". Shiʿite Doctrine. Encyclopædia Iranica. New York: Columbia University. http://www.iranicaonline.org/articles/shiite-doctrine-ii-hierarchy-emamiya. 
  3. ((fa)) Razi, Muhamed (1973.). گنجينه دانشمندان [Gandžina-je Danešmandan]. I.-VIII. Tehran: Kitabfuruši-je Islamijah. OCLC 427386017. 
  4. ((fa)) Modares, Muhamed-Ali (1967.). ريحانة الادب في تراجم المعروفين بالكنية او اللقب: يا كنى والقاب [Rajhanat al-adab fi taradžim al-marufin bi-al-kunjah av al-alkab: ja kuna va-alkab]. I. Tabriz: Čaphane-je Šafak. str. 66. OCLC 43110760. 
  5. 5.0 5.1 5.2 ((en)) Kunkler, Mirjam; Fazaeli, Roja (2012.). "The Life of Two Mujtahidahs: Female Religious Authority in 20th Century Iran". u: Bano, Masooda; Kalmbach, Hilary. Women, Leadership and Mosques: Changes in Contemporary Islamic Authority. Women and Gender. 11. Leiden; Boston: Brill Publishers. str. 127.-160. ISBN 9789004209367. OCLC 770603676. SSRN 1884209. 

Vanjske veze[uredi - уреди]

Ostali projekti
Commons-logo.svg U Wikimedijinoj ostavi ima još materijala vezanih za: Ajatolah
Wiktionary-logo-en.png Potražite izraz ajatolah u W(j)ečniku, slobodnom rječniku.