Bjelaj

Izvor: Wikipedia
Bjelaj
Osnovni podaci
Država  Bosna i Hercegovina
Entitet Federacija Bosne i Hercegovine
Opština/Općina Bosanski Petrovac
Stanovništvo
Stanovništvo ((1991)) 569
Geografija
Koordinate 44°34′56″N 16°11′48″E / 44.5822°N 16.1967°E / 44.5822; 16.1967
Nadmorska visina oko 600m m
Bjelaj is located in BiH
Bjelaj
Bjelaj
Bjelaj (BiH)
Ostali podaci
Pozivni broj 037


Koordinate: 44° 34′ 56" SGŠ, 16° 11′ 48" IGD

Bjelaj je naseljeno mjesto u Bosni i Hercegovini u opštini Bosanski Petrovac koja pripada entitetu Federacija Bosne i Hercegovine. Na popisu stanovništva 1991. u njemu je živjelo 569 stanovnika.[1]

Geografija[uredi - уреди]

Mjesto je smješteno na predjelu gdje se iz Bjelajskog polja uzdiže planina Čava (dio Osječenice). Udaljeno je 3 km od ceste Petrovac - Bihać. U Bjelaju su dva vrela, Sinanovac i Madžorac. Sabirna zona ovih vrela je Srt (1042 m.), ogranak Osječenice i zaravan Prhovo, na obodu Bjelajskog polja, ispod Osječenice. Vrela imaju svoje otoke koje se gube u ponorima polja (Keljavac).[2] Iskorišteni su za vodovod kojim se snabdjevaju i okolna sela.

Za stanovnike petrovačkog područja naziv Bjelaj se odnosi na sva naselja na južnoj strani Bjelajskog polja:(Busije, Cimeše, Bjelajski Vaganac)

Istorija[uredi - уреди]

Srednji vijek[uredi - уреди]

Stari grad Bjelaj se prvi put spominje 1495, kada je blagajnik kralja Vladislava II. zabilježio , da je isplatio Gašparu Perušiću (viceban Hrvatske) svotu od 30 forinti „za očuvanje njegova grada Belaja" (egregio Caspar Perusyth pro conservatione castri sui Belay dati sunt 30 fl.). Očito se je tada radilo о obrani grada Bjelaja u tadanjoj županiji Pset. Deset godina poslije, naime 1505. držala je taj grad zajedno sa Sokolom i Ripčem knjeginja Beatrica Frankopan, udova hercega Ivaniša Korvina, te je u njezino ime svim trim gradovima upravljao kaštelan Dujam Orlovčić.[3] Grad je ime dobio po bjelini kojom se isticao iznad Bjelajskog polja. Ima dva dijela: južni srednjovjekovni i sjeverni osmanski koji se međusobno razlikuju po načinu gradnje. Po osvajanju Jajca 1528, osmanske čete su produžile prema Bihaću, ali ih je pod Bjelajem potukla vojska bana Ivana Karlovića i braće Vuka i Krste Frankopana.

Ipak, u periodu 1530 - 1537 Bjelaj je pao pod osmansku vlast. Pripao je bosanskom sandžaku, vilajetu i kadiluku Neretva. Već 1540 godine spominje se nahija Bjelaj, a nešto kasnije kao nahija Bjelaj - Blagaj. Ubrzo potpada pod kadiluk Kamengrad koji se spominje kao kadiluk i u bosanskom i u kliškom sandžaku. Od 1562 je priključen u kadiluk Novosel koji je u kliškom sandžaku. U gradu Bjelaju je bila stalna posada pod zapovjedništvom dizdara. Od 1592 grad je u sastavu bihaćke kapetanije a u 18. vijeku u sastavu petrovačke kapetanije. Dana 19. jula 1737 ovdje je poražen dio austrijske vojske. Zapovjednik bosanskih četa bio je Alibeg Omerpašić koji je u toj borbi i poginuo.[4]

Moćna i ugledna begovska krajiška porodica u prvoj polovini vladanja Osmanlija, Ibrahimpašići, nazvani su po Ibrahim-paši, Deli-Muratovom sinu. U Bjelaju je sve do sredine 20. stoljeća postojalo turbe Deli-Murata, koje se nalazilo na oko 50 m od kule Ibrahimpašića u tom mjestu. Deli-Muratov sin, Ibrahim, koji je rođen u vrijeme kada mu je otac poginuo i koga je školovala Porta, izgradio je Ripač, podigao džamiju koja se zvala Ibrahim-pašina džamija, a posjede je dobio u Lici (oko Lapca), zatim u Bihaću, Ripču, Bjelaju i oko današnjeg Bosanskog Petrovca. Kasnije se kao rodonačelnik javlja Bećir-beg iz Bjelaja (1760.-1791. Početkom 20. stoljeća ova begovska porodica spadala je u red onih kod koje nije bilo predstavnika sa izrazito velikim zemljišnim posjedima. Imali su posjede u Vranovini, Vođenici, Vedrom Polju, Driniću, a u Bjelaju im je posjed iznosio 752 dunuma.[5]

Prva osnovna škola u mjestu je izgrađena od drveta i podigle su je poznate dobrotvorke Mis Irbi i Džonstonova. Poslije je škola pregrađena pa je taj drugi dio služio kao kapela uz koju je prigrađen zvonik. Na mjestu dotrajale kapele izgrađen je 1925 današnji hram sv. Georgija. 1996 hram je devastiran i obnovljen 2006.

Drugi svjetski rat[uredi - уреди]

U Drugom svjetskom ratu i ovo se mjesto našlo pod vlašću Nezavisne države Hrvatske. U selo je došlo nekoliko ustaša, naoružali muslimansko stanovništvo, i uspostavili novu vlast. Međutim, mještani su polovinom avgusta, poslije prvih ustaničkih uspjeha, predali oružje i pomogli hvatanje usta­ša. Ovo je bilo prvo muslimansko mjesto koje je oslo­bođeno u Bosanskoj krajini. Prilikom ulaska ustanika u Bjelaj nije se desio ni jedan slučaj nasilja ni ma kakav drugi ispad prema muslimanskom stanovništvu. Komunistička partija Jugoslavije je već dotada uspjela da ubijedi široke srpske ustaničke mase da za ustaške pokolje nije krivo ni muslimansko ni hrvatsko stanov­ništvo. Poslije oslobođenja Bjelaja, poduzete su sve mjere da mjesto bude primjer bratstva i jedinstva Muslimana i Srba u Bosanskoj krajini. Međutim, ustaše su to osjetili, napali su mjesto, zauzeli ga i cjelokupno muslimansko stanovništvo odveli u izbjeglištvo.[6]

U Bjelaju je 1922 rođen Mahmut Ibrahimpašić Mašo, narodni heroj Jugoslavije. Bio je politički komesar 5. krajiške (kozarske) brigade i na toj dužnosti je poginuo 19. oktobra 1944 u borbama za oslobođenje Beograda. Već u novembru je proglašen narodnim herojem, među prvim partizanskim borcima i jedini sa šireg područja Bjelaja.

Ovdje je 1923 rođen i poznati dječiji pisac Ahmet Hromadžić čija su djela ušla u školsku lektiru nekih evropskih zemalja. Dobitnik je velikog broja književnih nagrada, a kao urednik u izdavačkom preduzeću "Veselin Masleša" osnivač je dječije biblioteke "Lastavica".

Stanovništvo[uredi - уреди]

Nacionalnost 1991.
Srbi 346
Muslimani 223
Hrvati 0
Jugosloveni
ostali 0
Ukupno 569

Bošnjačko stanovništvo se u ovaj kraj u većem broju doselilo nakon uspostavljanja granice na Uni između Austrije i Turske, dok se hrišćansko stanovništo (Srbi i Hrvati) znatno doseljavalo nakon 1878 i prelaska Bosne u austrijske ruke.

Nekada je u okviru Bjelaja bio i zaseok Mali Stjenjani, zapadno od centra Bjelaja, ispod same Čave. Vremenom su žitelji tog zaseoka napuštali svoje kuće tako da već pred posljednji rat tamo nije bilo stanovnika.

Privreda[uredi - уреди]

Zbog kraškog karaktera zemljišta zemljoradnja i stočarstvo su na niskom nivou. Sredinom 20. vijeka bilo je počelo površinsko kopanje boksitne rude, ali je zbog neisplativosti rudnik brzo zatvoren.

Reference[uredi - уреди]

  1. Nacionalni sastav stanovništva je vecinski srpski 346 stanovnika i 223 muslimana(osnjaka) Rezultati za Republiku po opštinama i naseljenim mjestima 1991.. Sarajevo: Izdanje Državnog zavoda za statistiku Republike Bosne i Hercegovine. 
  2. PETROVAČKO POLJE –Dr. Rade Davidović, Novi Sad, 1981
  3. ŽUPANIJA PSET (PESENTA) I PLEME K0LUNIĆ -V. Klaić
  4. ODLUKA: Istorijska cjelina – Stari grad Bjelaj (Bilaj) u Bjelaju, opština Bosanski Petrovac, proglašava se nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine - "Službeni glasnik BiH", broj 32/09.
  5. BEGOVSKI ZEMLJIŠNI POSJEDI U BOSNI I HERCEGOVINI OD 1878. DO 1918 -H. Kamberović, Sarajevo,2003
  6. PETROVAC U NOB, knjiga 1 –Opštinski odbor SUBNOR, 1974

Vanjske veze[uredi - уреди]