Velika čistka

Izvor: Wikipedia
Josif Staljin (desno) razgovara sa svojim šefom tajne policije Nikolajem Ježovom (lijevo) na proslavi 20. godišnjice Čeke, održanoj na vrhuncu Velike čistke; Ježov je bio njen glavni provoditelj, ali na kraju je i sam završio kao njena žrtva.

Velika čistka je niz kampanja političke represije i progona koji su se dešavali u Sovjetskom Savezu u periodu 1936-1938. Ovu kampanju je zamislio i njome upravljao Josif Staljin. Počela je čišćenjem Komunističke partije i vladinih zvaničnika, represijom seljaka, a nastavljeno sa vođstvom Crvene armije, i progon nepodobnih lica. Obeležile su je jak policijski nadzor, rasprostranjena paranoja od „diverzanata“, zatvora, i pogubljenja. U ruskoj istoriografiji se period najintenzivnije čistke, 1937-1938, naziva Ježovščina po Nikolaju Ježovu, šefu sovjetske tajne policije, NKVD. U nekim zapadnim izvorima se ti događaji ponekad nazivaju i Veliki teror (engleski: Great Terror) odnosno prema naslovu knjige The Great Terror britanskog istoričara Roberta Konkvesta iz 1968. godine koja je dugo vremena bila njihov najpotpuniji prikaz na Zapadu.

Početak Velike čistke se obično vezuje uz leto i jesen 1936. kada je održano prvo od tzv. moskovskih suđenja, odnosno spektakularnih sudskih procesa na kojima su nekadašnji rukovodioci Partije i vođe Oktobarske revolucije proglašeni krivima za zaveru sa ciljem uništenja sovjetske države. Posle tog suđenja je reorganizovan sovjetski represivni aparat, a NKVD-u date gotovo neograničene ovlasti, koje je koristio kako bi se obračunao sa širokom mrežom "neprijatelja naroda" koja je uključivala niže rukovodioce Partije, državne službenike, NKVD, Crvenu armiju, potencijalno subverzivne društvene grupe i etničke manjine, a na kraju najšire slojeve stanovništva. Čistka se vršila i izvan sovjetskih granica, odnosno na teritorijama pod posrednom sovjetskom kontrolom kao što su NR Mongolija, Republika Tanu-Tuva, pro-sovjetski Xinjiang i republikanska Španija za vreme građanskog rata. Njen završetak se tradicionalno smešta na kraj 1938. godine kada je novi šef NKVD postao Lavrentij Berija pod čijim je vodstvom kampanja represije delimično ublažena, mada se u određenim oblicima nastavila sve do Staljinove smrti 1953.

Broj žrtava Velike čistke je predmet spora među istoričarima s obzirom na različite kriterije i odnos prema zvaničnim podacima iz sovjetskih arhiva, ali se obično smešta između 700.000 i 2,5 miliona pogubljenih, dok je broj osuđenih, od kojih su mnogi proveli decenije u udaljenim gulazima daleko veći. Ona je takođe imala posredne, ali dalekosežne posledice po istoriju Sovjetskog Saveza; njena masovnost i stihijnost je izazvala haos u sovjetskom društvu, a zbog kadrovskog slabljenja Crvene armije pred sam početak drugog svetskog rata, čak dovela u pitanje sam opstanak sovjetske države. Iako su priroda i razmere tih događaja tek postepeno postale poznate, Velika čistka je u značajnoj meri kompromitovala ne samo Sovjetski Savez nego i komunističku ideologiju u međunarodnoj javnosti, uključujući i neke istaknute komuniste koji su posle nje postali zagriženi antikomunisti. I Staljinov nekadašnji bliski suradnik, Grigorij Ordžonikidze, protivio se čistki te je izvršio samoubojstvo 1937. Od Velike čistke se na kraju morala ograditi i sama sovjetska Partija, koja je nakon svog XX kongresa 1956. pod započela proces destaljinizacije, koji je uključivao rehabilitaciju žrtava.

Jugosloveni žrtve staljinskih čistki[uredi - уреди]

Prema knjizi koju je objavio jugoslovenski novinar i komunista Živojin Pavlović "Bilans sovjetskih termidora", u velikim čistkama je ubijeno i oko 600 jugoslovenskih komunista. Neki od njih su:

Jedna od žrtava čistki je bio i Karlo Štajner, jugoslovenski komunist austrijskog porekla je 1937. lažno optužen i osuđen na višegodišnju robiju te je sledeće nepune dve decenije proveo u gulazima. Godine 1956. je služebno rehabilitovan te mu je dozvoljeno da se vrati u Jugoslaviju gde je godine 1972. izdao knjigu 7000 dana u Sibiru u kojoj opisuje svoja iskustva, a koja je postala bestseler.

Vidi još[uredi - уреди]

Vanjske veze[uredi - уреди]