Tisa
- Za ostala značenja v. Tisa (razvrstavanje).
|
||||
|---|---|---|---|---|
 |
||||
| Duljina | 1358 km | |||
| Nadm. visina izvora | 2020 m | |||
| Nadm. visina ušća | 75 m | |||
| Prosječni istjek | 796 m³/s | |||
| Površina porječja | 157.000 km² | |||
| Sliv | crnomorski | |||
| Izvor | spajanje Bijele i Crne Tise na Karpatima, Ukrajina | |||
| Ušće | Dunav, kod Starog Slankamena | |||
| Pritoke | Begej, Bodrog, Zlatica, Koroš, Moriš (najveća), Samoš i Šajo | |||
| Države | ||||
| Gradovi | Tokaj, Solnok, Čongrad, Segedin, Senta i Bečej. | |||
| Ulijeva se u | Dunav | |||
| Plovna od - do | ... | |||
Reka Tisa (mađarski: Tisza, ukrajinski: Tysa/Тиса, slovački i rumunski: Tisa i nemački: Theiß) je reka, najveća leva pritoka Dunava. Protiče kroz Panonsku niziju. Izvire u Ukrajini, na Karpatima u oblasti Bukovina, i dalje prolazi kroz Mađarsku, Rumuniju, Slovačku i Srbiju. Uliva se u Dunav kod Starog Slankamena.
Tisa je dugačka 1.358 km, a površina razvođa iznosi 157.186 m². U Vojvodini Tisa deli Bačku (desna obala) i Banat (leva obala).
Najveće pritoke su Begej, Bodrog, Zlatica, Koroš, Moriš (najveća), Samoš i Šajo.
Tisa je plovna na dužini od 532 km.
Bački kanal povezuje Tisu sa Dunavom, a Begejski kanal sa Tamišem.
Značajniji gradovi na Tisi su: Tokaj, Solnok, Čongrad, Segedin, Senta i Bečej.
Sadržaj/Садржај |
Regulacija toka [uredi - уреди]
U planinskom delu toka, Tisa je bistra i brza reka. Nedostatak jezera u oblastima Karpata utiče na to da su varijacije nivoa vode u Tisi izuzetno velike, sa tipično tri godišnja poplavna perioda. Ako se visok nivo vode u Tisi poklopi sa sličnom situacijom u Dunavu, Tisa će krenuti da nadire uzvodno, što izaziva velike poplave. Takva situacija je razorila Segedin proleća 1879.
Između 1846. i 1880., mađarske vlasti su organizovale regulaciju toka reke Tise (mađ.: a Tisza szabályozása) i skratile joj dužinu za 450 kilometara. Sagrađeni sistem zaštite od poplava je najveći u Evropi. Danas postoji 3680 kilometara kanala koji kontrolišu Tisu.
Tokom 1980−ih na Tisi je napravljenio veliko veštačko jezero Tisa (mađ.: Tisza-tó) sa namerom da se pomogne u regulaciji toka i posebno poplava. Ubrzo je ovo jezero postalo popularno turističko odredište Mađara, skoro kao i jezero Balaton.
Ekološka katastrofa iz 2000. [uredi - уреди]
30. januara 2000, pogon za preradu zlata iz Baja Mare, na severu Rumunije, ispustio je 100.000 m³ vode zagađene cijanidom u reku Samoš. Ispuštanje cijanida u Samoš desilo se usled topljenja snega i podzemnih voda koje su oštetile akumulaciju gde je cijanid skladišten. Ovo zagađenje se proširilo dalje niz reku Tisu i uništilo gotovo sav živi svet u reci. Zagađenje je stiglo do Beograda 14. februara 2000.
Poplava iz 2006. [uredi - уреди]
U aprilu 2006. Tisa je dostigla najviši vodostaj u istoriji (949 cm kod Novog Kneževca) i ugrozila brojna naselja u svojoj okolini, zbog čega je uveden vanredni nivo odbrane[1].
[uredi - уреди]
Tisa je plovna u većem delu svog toka. Reka je otvorena za međunarodnu navigaciju tek od nedavno; prije, Mađarska je razlikovala tzv. "državne reke" i "međunarodne reke", s kojima se određivalo da li je bila dozvoljena plovidba stranim brodovima. Nakon mađarskog ulaska u EU ova odrednica je ukinuta i svim je plovilima dozvoljeno da plove Tisom.
Mogućnost navigacije često određuju prirodni faktori. U vreme visokog vodostaja i suše najčešće Tisa nije plovna.
Vidi još [uredi - уреди]
