Užički partizanski odred
| Užički partizanski odred | |
|---|---|
 Ulazak Užičkog partizanskog odreda u oslobođeno Užice 24. septembra 1941. | |
| Postojanje | jul 1941. Mesto formiranja: okolina Užica |
| Deo | NOV i PO Jugoslavije |
| Komandanti | |
| Komandant | Dušan Jerković Uča |
| Politički komesar | Milinko Kušić |
Užički narodnooslobodilački partizanski odred „Dimitrije Tucović“ je bio partizanski odred formiran na početku ustanka u Srbiji jula 1941. godine. Bio je jedan od najvažnijih partizanskih odreda, koji je stvorio veliku slobodnu teritoriju poznatu kao Užička republika.
Prvi komandant odreda bio je Dušan Jerković Uča, narodni heroj, a politički komesar Milinko Kušić, narodni heroj.
Radi dizanja ustanka, Pokrajinski komitet KPJ za Srbiju jula 1941. u užički okrug šalje profesora Milana Mijalkovića, narodnog heroja. Užički odred već prvih dana po osnivanju vrši uspešne akcije na saobraćajne veze i neprijateljske transporte. Naročito značajne akcije postižu zlatiborska i užička četa na komunikaciji Višegrad-Užice i požeška i ariljska četa na komunikaciji Požega-Arilje-Ivanjica, kojima je skoro potpuno onemogućen saobraćaj okupatora.
Užički odred je, osim toga, organizovao čitav niz zaseda na neprijateljske kolone. Među značajnijim je napad na kolonu Nemaca kod Virova, 28. avgusta 1941. godine, kada su Nemci potučeni i vraćeni natrag u Požegu.
Uspešna akcija protiv nemačke motorizovane kolone izvršena je avgusta meseca i u Subjelu, kod Kosjerića. Borba je vođena ceo dan, nemačkoj motorizaciji je došla u pomoć i avijacija. od značajnih borbi je i borba sa nemačkom kolonom kod Godovika, 20. septembra 1941. godine, kada su Nemci razbijeni i uz velike gubitke i u paničnom bekstvu proterani od Užičkog odreda do same Požege.
Uporedo sa uništavanjem komunikacija i postavljanjem zaseda, Užički odred vrši uspešne akcije i na gradove. već 28. avgusta 1941. godine oslobođeno je Arilje.
Jedna od najvećih pobeda Užičkog partizanskog odreda nad Nemcima izvojevana je 20. septembra u selu Gorobilju, kod Požege.[1] Tu je, sa drugovima iz Požeške čete, Petar Leković je uspeo da ubije nemačkog komandanta. Nemci su se posle pogibije komandanta pokolebali, a partizani izvršili nekoliko juriša. To je Nemce potpuno slomilo, i počeli su da beže napuštajući položaje. Skakali su u korito reke Đetinje, krili se po kukuruzima i zavlačili u šiblje.[1] Borba kod gorobiljske škole trajala je od podne do uveče. Nemački poraz bio je potpun - imali su desetinu mrtvih i ranjenih. Borci Požeške i Ariljske čete uspeli su da neprijatelja unište u gorobiljskoj bici, uz veliku pomoć seljaka okolnih sela. Sukobi sa partizanima pokazali su Nemcima da oni na teritoriji užičkog okruga nisu u mogućnosti da održe pozicije. Štab Užičkog partizanskog odreda bio je već izradio plan o napadu na Užice i masovno okupljao ljudstvo za ovu operaciju.[1] No, Nemci nisu čekali da budu opkoljeni i uništeni. Zbog toga je glavnokomandujući nemačkim snagama u Srbiji general Franc Beme doneo odluku o evakuaciji preostalih trupa:
„Došao sam do teške odluke: napustio sam postupno Užice i Čačak, gde su okupljene nemačke trupe imale jake gubitke, i ove sam povukao u Kraljevo..."[1]
22. septembra oslobođena je Užička Požega, a 25. septembra oslobođen je ceo užički okrug i Užice tada postaje središte Vrhovnog štaba i centar ustanka.
Brzo napredovanje nemačkih jedinica prema Užicu, novembra 1941. godine, ugrožavao je evakuaciju grada, u kome se tada nalazio Vrhovni štab i druge ustanove NOP-a. Da bi se što više dobilo na vremenu, Vrhovni komandant Josip Broz Tito je naredio Štabu Užičkog odreda da s Radničkim bataljonom i dvema četama Posavskog NOP odreda, zadrži Nemce na Kadinjači, prevoju 14 kilometara od Užica na putu prema Bajinoj Bašti, i da tako omogući izvlačenje Vrhovnog štaba, ljudstva i materijala na Zlatibor, i dalje prema Sandžaku.
Ukupno je bilo oko 320 boraca. Radničkim bataljonom je komandovao Andrija Đurović, četama Užičkog odreda Dušan Jerković Uča, narodni heroj, a delovima Posavskog odreda politički komesar Bora Marković, narodni heroj.
Jedinice su zaposele položaje s obe strane druma na Kadinjači, dok je jedini top, koji je bio bez nišanskih sprava, postavljen na prevoju zapadno od puta. Pored puta bili su raspoređeni omladinci s bocama benzina za uništavanje neprijateljskih tenkova. Ujutro 29. novembra 1941. godine, nešto pre 8:00 časova borci s Kadinjače primetili su neprijateljsku kolonu u selu Zaglavku, koja se kretala vrlo obazrivo.
Branioci Kadinjače nisu otvarali vatru, dok nemačka kolona nije ušla duboko u postavljenu zasedu, kada je na dati znak odjeknuo pucanj partizanskog topa. Njegova granata eksplodirala je usred čela nemačke kolone. Istovremeno je na Nemce, s vrlo bliskog odstojanja, otvorena jaka puščana i mitraljeska vatra, tako da je u početku među Nemcima nastala zabuna, ali su se, posle izvesnog vremena, sredili i nekoliko puta pokušali da se probiju duž puta. Top je uspešno tukao tesnac puta, pa su Nemci na njega koncentrisali vatru artirljerije. Međutim, top je imao izvanredan vatreni položaj na vrhu grebena, tako da su granate nemačke artiljerije ili prebacivale ili podbacivale cilj.
Pošto su frontalnim jurišima pretrpeli velike gubitke, Nemci su glavnim snagama izvršili dvostruki obuhvat branilaca na Kadinjači. Iako je uočen taj nemački manevar, partizanske snage nisu odstupile. I kad su Nemci sa svih strana prišli njihovim položajima, partizani su ih dočekali bombama i nekoliko puta odbijali njihove juriše, i naneli im osetne gubitke, ali su se i redovi branilaca sve više proredili. Na samom visu Kadinjače, u borbi prsa u prsa, poginuli su gotovo svi borci Radničkog bataljona sa savojim komandantima. Ali su, upornim držanjem vrha kadinjače, stvorili potrebno vreme da se Vrhovni štab, njegove ustanove i borački sastav povuku iz Užica prema Zlatiboru. Tek predveče 29. novembra 1941. godine Nemci su uspeli da uđu u Užice.
Svojim herojskom borbom Radnički bataljon, zajedno sa delovima Užičkog i Posavskog NOP odreda, ušao je u legendu. Za herojsko držanje i postignute zasluge, bataljon je 1951. godine odlikovan Ordenom zasluga za narod sa zlatnim vencem, a 19. septembra 1979. godine Ordenom narodnog heroja.
Početkom januara 1942. nalazila su se u Sandžaku, u širem rejonu Nove Varoši, 2 bataljona Užičkog NOP odreda: 1. užički bataljon jačine 180 boraca i 2. užički bataljon jačine 200 boraca.[2]
Sredinom januara 1942. godine, Kosmajski NOP odred i manji delovi Posavskog, Užičkog i Prvog šumadijskog odreda probili se natrag do zapadne Srbije i povezali sa Valjevskim partizanskim odredom.[3] U drugoj polovini januara 1942. godine, od Kolubarskog bataljona Valjevskog odreda i 2. čete Užičkog odreda formiran je Suvoborski partizanski odred sa oko 250 boraca.[4]
Preostala dva bataljona Užičkog odreda su 1. marta 1942. ušli u sastav 2. proleterske (srpske) bripade kao njen 1. i 4. bataljon.[2]
Neki od boraca Užičkog partizanskog odreda proglašeni za narodne heroje:
- Isidor Baruh
- Radoš Bojović
- Aleksa Dejović
- Dušan Jerković, prvi komandant odreda
- Savo Jovanović Sirogojno
- Radoslav Kovačević
- Milinko Kušić, prvi politički komesar odreda
- Petar Leković
- Nikola Ljubičić
- Radoje Ljubičić
- Nada Matić
- Danica Milosavljević
- Slobodan Penezić Krcun
- Jevrem Popović
- Ratko Sofijanić
|
Segment isključivo posvećen Narodnooslobodilačkoj borbi. |
- Pregled Narodnooslobodilačke borbe u Srbiji, Moma Marković, Beograd 1947. godina
- Joksimović, Zoran (1971). „Hronologija 1941–1945.”. Glasnik (Istorijski arhiv Valjevo) (6): 89–156.
- Dojčilo Mitrović: ZAPADNA SRBIJA 1941. (SRBIJA U NARODNOOSLOBODILAČKOJ BORBI)", Nolit, Beograd 1975.
- Broz, Josip (1979). Sabrana djela, tom VIII, 29. novembar 1941. – 17. februar 1942.. Beograd.
- Nikola Ljubičić: UŽIČKI ODRED "DIMITRIJE TUCOVIĆ", Beograd 1981.
- Narodni heroji Jugoslavije, „Partizanska knjiga“ Ljubljana, „Narodna knjiga“ Beograd, „Pobjeda“ Titograd, 1982. godina
- Hasanagić, Edib (1982). Ovde je Srbija rekla — sloboda. Beograd: Istorijski muzej Srbije. (COBISS)
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Dojčilo Mitrović: ZAPADNA SRBIJA 1941.
- ↑ 2,0 2,1 Broz 1979: str. 245
- ↑ Joksimović 1971: str. 128
- ↑ Hasanagić 1982: str. 32