Ugarski Palatin

Iz Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Disambig.svg Za ostale upotrebe, v. Palatin (razvrstavanje).
Palatin
Nádor
Nadvojvoda Stephan od Austrije (István nádor)
Nadvojvoda Stephan od Austrije (István nádor)

Ugarski Palatin (latinski: palatinus regni Hungariae) bio je plemić visokog ranga u Kraljevini Ugarskoj čiji je položaj i služba postojala do 19. vijek. Od 15.do 19. vijek palatin je bio - vicekralj, drugi čovjek kraljevine.

Karakteristike i historija[uredi - уреди | uredi kôd]

Institucija palatina razvila se u Kraljevini Ugarskoj nakon 10. vijeka, iz dvorskog palatina kraljevog službenika zaduženog za funkcioniranje dvora.[1] Od 10. vijeka nadalje palatin je i predstavnik monarha na sudu i župan u nekoliko županija.

Tokom 12. i 13. vijeka palatini su dobijali sve direktnije i šire sudske funkcije, među ostalim i sudovanje po županijama (do 15. vijeka). Kraljevskim dekretom iz 1485 (sumnjive autentičnosti) definirirani su prerogativi palatina;

Važnost palatina porasla je za vladavine Žigmunda Luksemburškog (1387.- 1437.), jer je on često boravio izvan kraljevine, pa je za to vrijeme on bio kraljev regent.[3]

Ugarski parlament donio je zakone 1455. i 1456., kojim je palatinu garantiran položaj kraljevog predstavnika. Tako da je palatin od 15. vijeka bio monarhov - guverner, njegova uloga je ojačana nakon 1526.[1] Od kad su Osmanlije zauzele dobar dio Ugarske palatini su se iz Budima preselili u sigurniji Beč i još dalji Prag.[1]

Većina prerogativa ugarskog palatina ispočetka se nije protezala na hrvatske zemlje, gdje je sličnu funkciju imao ban, ali je od 1439. ugarski palatin sudio i hrvatskim plemićima ukoliko se radilo o interesima krune.[2]

Palatina je birao Ugarski parlament (čitaj Dijeta), a potvrđivao kralj[1]na doživotni mandat.[2]

Palatin je predsjedao Ugarskim namjesničkim vijećem i Ugarskim parlamentom.[1] Od vremena Habsburgovaca (15. vijek) razvila se praksa da palatin ima pravo darivati feude, ali uz određena ograničenja: smio je dati domenu od najviše 32 kmetska selišta i to samo plemićima te je jednu te istu ličnost smio darovati samo jednom.[1]

Domene koje je palatin smio darovati nisu bila pod stvarnom vlašću kraljevske riznice, već se radilo o dobrima koja su po pravu pripadala kruni. Palatin je imao i svog zamjenika - vicepalatina, koji je stolovao u Pešti.[1]

Od kad su Habsburgzi polovicom 15. vijeka postali ugarski kraljevi, vremenom se ustalio običaj da njihove nadvojvode postanu - palatini u Ugarskoj. To je trajalo sve do Mađarske revolucije 1848. kad se Metternichov sistem urušio.[4]

Nakon 1848. funkcija palatina bila je simbolična, a 1918. je konačno ukinuta.[2]

Izvori[uredi - уреди | uredi kôd]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 „Palatin Ugarske” (hrvatski). Hrvatski državni arhiv. http://arhinet.arhiv.hr/details.aspx?ItemId=3_9125. Pristupljeno 18.03. 2021. 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 „Palatin” (hrvatski). Hrvatska enciklopedija LZMK. https://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=46204. Pristupljeno 18.03. 2021. 
  3. „Sigismund of Luxembourg” (engleski). Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/place/Hungary/Sigismund-of-Luxembourg#ref411216. Pristupljeno 18.03. 2021. 
  4. „The King’s Deputy: Archduke Josef, ‘József nádor’” (engleski). Die Welt der Habsburger. https://www.habsburger.net/en/chapter/kings-deputy-archduke-josef-jozsef-nador. Pristupljeno 18.03. 2021. 

Vanjske veze[uredi - уреди | uredi kôd]