Masakr u Baru
Masakr u Baru (albanski: Masakra e Tivarit) je naziv za masovno ubistvo velikog broja kosovskih Albanaca u Baru koje su počinile jugoslavenske partizanske jedinice (46. srpska divizija i 10. crnogorska brigada) u proleće 1945. godine za vreme Drugog svetskog rata.
Žrtve su bili pretežno Albanci s Kosova koje je NOVJ regrutirala kako bi ih iskoristila u borbi protiv nemačkih i drugih osovinskih snaga koje su se tada povlačile s Balkana. Albanci su iz Prizrena sprovođeni ka Baru u tri različite grupe. Gotovo svi pripadnici druge grupe koja je preko Albanije stigla u Bar su ubijeni od strane crnogorskih čuvara.[1]
Procene broja žrtava variraju od 400-450 ljudi (službeni partizanski hroničari), do 1500-2000[2] (albanski istoričari), u zavisnosti od izvora. U SFRJ je ovo bila tabu tema o kojoj se desetljećima šutjelo.[1]
Sadržaj/Садржај |
[uredi - уреди] Pozadina
Tokom kolonizacije Kosova vlast Kraljevine Jugoslavije je otimala zemljište od Albanaca sa područja Đakovice i Peći i dodeljivala Crnogorcima.[2] Kada je Njemačka 1941. godine objavila rat, mnogi Crnogorci su pobegli u Crnu Goru, a Albanci su se neke od kolonista ubili da bi im se "osvetili" za otetu zemlju. Mnoge izbegli crnogorski kolonisti su se tokom rata nalazili u Baru.
[uredi - уреди] Mobilizacija
Kosovski Narodno-oslobodilački pokret je početkom januara 1944. godine na konferenciji u Bujanu doneo odluku o ujedinjenju sa Albanijom. Jugoslovenski komunisti nisu priznali tu odluku i jugoslovenska komanda je u januaru 1945. izdala nalog za mobilizaciju Albanaca sa Kosova od 16 do 65 godina.[3] Međutim, albanski partizani su želeli da se bore u okviru Narodno-oslobodilačke vojske Albanije, a ne Jugoslavije.[4]
U martu 1945. godine na Kosovu i Metohiji je uhvaćeno nekoliko hiljada Albanaca koji su se po planinama skrivali od mobilizacije u jugoslovensku vojsku.[5] 11. marta 1945. u Đakovici su organizovane demonstracije žena protiv nasilnih mobilizacija sinova, braće i muževa.[4] Jugoslovenski partizani, u saradnji sa albanskim partizanskim jedinicama, su okupili oko 5.400 albanskih vojnika iz Mitrovice, Prizrena, Vučitrna, Podujeva i Prištine.[1] Albanci su iz opštinskih centara okupljeni u kasarni u Prizrenu i na prevaru razoružani, uz objašnjenje da će im se oružje dati u Hrvatskoj i Sloveniji.[4] Nakon toga, razoružane Albance su preuzeli naoružani čuvari Srbi i Crnogorci, koji su ih podelili u tri različite grupe (kolone) i naredili im da marširaju ka Baru.[1] Jugoslovenske vlasti su nameravale da ih upotrebe kao popunu četvrte armije, koja se borila kod Trsta.[5]
[uredi - уреди] Marš
Kosovski Albanci su do Bara sprovođeni pješice preko planinskih vijenaca Kosova, severne Albanije i Crne Gore (linijom Prizren–Kukës–Skadar–Bar[4]), gdje je trebalo da ih čeka brod za Dalmaciju, da ih pošalje na front.[5] Prva kolona od oko 2500[5] ili 3700[4] ljudi je nakon nekoliko dana stigla u Bar, odakle je poslata u Istru.
Druga kolona, od oko 2472[5] ili 4700[4] osoba, je nastupala putem Prizren–Zhur–Kukës–Puk-Skadar. Albance su partizanske jedinice iz Vranja i Pirota sprovodile do Skadra.[2] Marš je neprestano forsiran bez obzira na veliki umor i iscrpljenost od dugog puta. Tokom marša regruti su maltretirali, a bolesni su ostavljeni da umru.[1] Mnogi su usput pretučeni i ubijeni, neki zbog pokušaja da ugase žeđ.[4] U Skadru su Albanci predati 10. crnogorskoj brigadi.[2] Crnogorci su, prilikom susreta, Albance sa bijelim kapama nazivali balistima.[6] 31. marta u blizini Ulcinja su odvojeni svi bolesni i ranjeni, pod izgovorom da ih vode na oporavak u bolnice u Crnoj Gori. O njihovoj sudbini se nakon toga više ništa ne zna.[4]
[uredi - уреди] Pokolj
Kada su počeli da pristižu u Bar 1. aprila 1945. godine, kolona je razvučena nekoliko kilometara kroz Barsko polje, a ljudi su bili izmoreni i izmučeni. Tada je negdje u Polju jedan od albanskih mladića ubio crnogorskog vojnika koji mu nije dao da pije vode, nakon čega su tog mladića i još dvojicu masakrirali.[2]
Nakon toga, Albanci su smešteni u veliku zgradu pod nazivom "Monopol duvana", površine od približno 300 m2, sa dvorištem okruženim visokim zidinama. Crnogorski partizani su bili veoma neprijateljski raspoloženi prema njima, a jedan od oficira ih je dočekao riječima: "Majku vam vašu, vi ćete se boriti protiv partizana."[2] Kada su se Albanci našli unutar zgrade Monopola, Crnogorci su okrenuli puškomitraljeze prema njima i otvorili vatru.[2] Oko 14 časova su napadnuti sa četiri strane svim vrstama oružja kao što su automati, mitraljezi, ručne bombe, pištolji i sl.[4] Istovremeno, vatra je otvorena i na albanske mladiće koji su se nalazili u dvorištu "Monopola".[7] Jedan od preživelih, Azem Hajdini, svedoči da je u zgradi bilo oko 1000 ljudi, unutar dvorišta oko 2200 do 2500 ljudi, a neki su ostali na ulici ispred dvorišta.[4] Prostor dvorišta je pretvoren u reku krvi, a zgrada je uništena, sa telima stotine Albanaca unutar nje.[4]
Prema crnogorskoj verziji događaja, neko od sprovođenih Albanaca je bacio prokrijumčarenu bombu na komandanta brigade, nakon čega je nastala opšta panika.[5] Stražari su prvo pucali u vis, a kada se gomila uspaničila, počeli su i po ljudima. Kada su Albanci u koloni čuli paljbu, počeli su da bježe prema planinama, nakon čega je usledila potjera za odbjeglima i trenutna egzekucija.[5] Prema svedočenjima preživelih, pokolj je bio pripremljen, a unapred su bile pripremljene i iskopane jame.[6]
U Baru se tada nalazile Deseta crnogorska brigada, oko stotinjak boraca Komande mjesta, djelovi Narodne odbrane, dio komore Bokeljske brigade, i gomila naoružanih ranjenika, izbjeglica i mještana. Delovi 46. srpske partizanske divizije, sastavljene od Vranjanaca i Piroćanaca, su u Baru takođe učestvovali u ubistvima.[8] Pored partizana, bilo je i mještana koji su aktivno učestvovali u pokolju. U ubistvima su takođe učestvovali i srpski i crnogorski civili proterani s Kosova posle aprilskog rata.[9] Međutim, bilo je i mještana koji su albanske mladiće skrivali po kućama ili u stogovima sijena.[5]
Tela žrtava su bacana u jame, u more, spaljivana ili zakopavana u masovnu grobnicu, pet kilometara od Starog Bara.[1] Preživeli Albanci koji su uhvaćeni su poslati na front.[1]
[uredi - уреди] Broj žrtava
Nikada nije tačno utvrđeno koliko je Albanaca ubijeno toga dana.
Brojke variraju od 400-450 ljudi (službeni partizanski hroničari), do 1500-2000 (albanski istoričari), u zavisnosti od izvora.[5][9][1]
Postoje i procene prema kojima je tada je u Baru ubijeno čak 4.300 ljudi.[10]
[uredi - уреди] Posledice
Dan kasnije, smijenjen je i degradiran cio komandni štab, na čelu sa Gašom Markovićem. Ovaj događaj je bacio ljagu na partizanski pokret i Bar u cjelini, jer je ostao upamćen kao najveća egzekucija na tim prostorima.[5] U SFRJ je ovo bila tabu-tema o kojoj se desetljećima šutjelo.[5]
Masovna grobnica žrtava barskog pokolja je otkrivena tek posle više od pola veka. Otkrio ju je 17. septembra 1996. kosovski istoričar, prof. dr Zekeria Cana.[5]
[uredi - уреди] Masakr u popularnoj kulturi
Godine 1996. je kosovski režiser Ekrem Kryeziu u produkciji Radiotelevizije Albanije snimio Viktimat e Tivarit, TV-film posvećen masakru.
[uredi - уреди] Izvori
- ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7 MASSIVE GRAVE OF ALBANIAN VICTIMS OF TIVARI MASSACRE UNCOVERED
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 Barski slučaj - I dio
- ↑ Tragjedia e Tivarit
- ↑ 4.00 4.01 4.02 4.03 4.04 4.05 4.06 4.07 4.08 4.09 4.10 MASAKRA E TIVARIT
- ↑ 5.00 5.01 5.02 5.03 5.04 5.05 5.06 5.07 5.08 5.09 5.10 5.11 Željko Milović, PRISTAN - DRUGI SVJETSKI RAT
- ↑ 6.0 6.1 Barski slučaj - III dio
- ↑ Barski slučaj - II dio
- ↑ Barski slučaj - IV dio
- ↑ 9.0 9.1 Tjeskoba u Baru
- ↑ Hon. Joseph J. DioGuardi, Reflecting on the History of Albanian Repression and Resistance
