Srpsko-bugarski odnosi

Izvor: Wikipedia
(Preusmjereno sa Odnosi Srbije i Bugarske)
Odnosi Srbija-Bugarska
Mapa pokazuje lokacije Bugarska i Srbija

Bugarska

Srbija

Odnosi Srbije i Bugarske su postojali i mnogo pre Berlinskog kongresa 1878. Zvanični diplomatski odnosi su uspostavljeni 18. januara 1879. Srbija ima ambasadu u Sofiji, a Bugarska ima ambasadu u Beogradu. Dele zajedničku državnu granicu u dužini od 318 km.

Istorija odnosa[uredi - уреди]

Srednji vek[uredi - уреди]

Srpska plemena i prve srednjovekovne državne tvorevine su bile pod jakim pritiskom dva susedna carstva: Vizantijom i Prvim bugarskim carstvom. Brojni ratovi i napadi bugarskih i vizantijskih snaga za kontrolu nad zapadnim Balkanom, bili su stalna pretnja Raškoj sve do 12. veka.

Pojavom Stefana Nemanje, a posebno Stefana Prvovenčanog i daljeg niza vladara iz dinastije Nemanjića, Srbija se sve više uspostavlja kao ravnopravni partner sa Bugarskom. Međutim, tenzije između dve države nikako nisu prestajale. Tek bitkom kod Velbužda 1330., Srbija uspostavlja dominaciju na Balkanu koja će trajati sve do turske najezde.

Politički brakovi između srpskog i bugarskog plemstva su bili brojni i česti. Najznačajni brak je ženidba cara Dušana bugarskom princezom, caricom Jelenom.

Padom Bugarske pod tursko ropstvo, niz bugarskih učenih ljudi prelazi u Srpsku despotovinu. Među njima je najpoznatiji životopisac despota Stefana Lazerivića, Konstantin Filozof. Ova intelektualna imigracija je ostavila značajnog traga u Srbiji, posebno u domenu jezika. Konstantin Filozof je bio ključni čovek koji je izvršio Resavsku reformu srpske redakcije staroslovenskog jezika, koja predstavlja korak unazad u odnosu na Reformu svetog Save i približavanje jezika bugarskoj normi.

Borba za oslobođenje[uredi - уреди]

Padom Srpske despotovine 1459., oba naroda se nalaze u istoj, potčinjenoj poziciji. Hrišćansko stanovništvo Srbije i Bugarske je trpelo mnoge represalije turske administracije, među kojima su najčuveniji premeštanje čitavih sela i područja iz jednog kraja Carstva na drugi, kao i zloglasni danak u krvi. Ovo je prouzrokovalo veliku etničku izmešanost na Balkanu (vidi Demografska istorija Balkana), kao i česte bune i hajdučiju.

Do konkretnih oslobodilačkih akcija dvaju naroda dolazi 1804. sa početkom Srpske revolucije. Mnogi Bugari se priključuju srpskim ustanicima. Nakon Drugog srpskog ustanka, a posebno za vreme kneza Mihaila Obrenovića, dolazi do bliskih kontakata Srbije sa bugarskim pobunjenicima. U Beogradu se formira bugarska četa koja se obučava za oslobodilački rat u Bugarskoj i koja je učestvovala na srpskoj strani u incidentu na Čukur-česmi u Beogradu 1862. godine. Takođe, knez Mihailo dogovara sa Bugarskim odborom u Bukureštu formiranje zajedničke države Srba i Bugara (vidi Balkanija).

Od San-Stefanskog mira do Srpsko-bugarskog rata[uredi - уреди]

Kuća u kojoj je potpisan Sanstefanski sporazum, buduća jabuka razdora između Srbije i Bugarske

Početkom Rusko-turskog rata 1877., Srbija se priključuje Rusiji. Srpska vojska je pokazala veliku umešnost, i vojnim pobedama i prodorom duž Južne Morave, pomogla je ruskoj vojsci pri oslobađanju Bugarske. Shodno svojim zaslugama, knez Mihailo Obrenović i Jovan Ristić, delegat Srbije na mirovnoj konferenciji, smatrali su da Srbiji treba da pripadnu područja koja je oslobodila srpska vojska. Međutim, ruska strana je bila potpuno drugog shvatanja i rešila se za stvaranje Velike Bugarske. Ovakva Bugarska je, po ruskom knezu Čerkaskiju, trebalo da se proteže od Egejskog mora do Ohrida, priključivši joj čak i Niš, Prizren i Prištinu. Ovo je potpuno revoltiralo Srbiju koja se osećala prevarenom i iskorišćenom i stvorilo je početak vrlo opasnog srpsko-bugarskog neprijateljstva.

Balkan 1878. godine

Srbija, na čelu sa Jovanom Ristićem, brzo se okreću Beču i Berlinu i njihov nezadovoljstvu ruskom dominacijom na Balkanu i pomaže otvaranje Berlinskog kongresa, koji će izvršiti reviziju Sanstefanskog sporazuma. Za to vreme, Srbija je postigla da ne povlači svoju vojsku sa oslobođenih teritorija sve dok se ne donese konačna odluka u Berlinu. Berlinski kongres je Srbiji priznao međunarodnu nezavisnost i priznao joj teritorijalne dobitke koje je oslobodila srpska vojska. Sa druge strane, Bugarskoj nije priznata nezavisnost, podeljena je na dve autonomne oblasti u okviru Osmanskog carstva (vidi Kneževina Bugarska i Istočna Rumelija) i njene granice su značajno smanjene. Ovakvo rešenje je izazvalo veliko ogorčenje, ovog puta u Bugarskoj.

I pored kontroverzi dva mirovna kongresa, odnosi Srbije i Bugarske ostaju prijateljski. Međutim, javljaju se nova otvorena pitanja koja zaoštravaju ove odnose. To dovodi 1885. do Srpsko-bugarskog rata. Nekoliko je uzroka ovom ratu:

Neposredan povod za otpočinjanje rata bio je bugarski prevrat u Istočnoj Rumeliji i proglašenje ujedinjene Bugarske 6. septembra 1885. u Plovdivu. S jedne strane, Srbija se uplašila da će ujedinjena Bugarska biti isuviše jak rival u oblasti Makedonije. S druge strane, kralj Milan je želeo da jednom ratnom pobedom skrene pažnju srpske javnosti sa unutrašnjih problema. Ovaj rat se po Srbiju završio debaklom. Jedino je intervencijom Beča sprečena potpuna katastrofa. Beč je od Moskve tražio da Sofija povuče svoju vojsku i da situacija po pitanju teritorija ostane nepromenjena.

Balkanska koalicija[uredi - уреди]

Ujedinjenjem Bugarske 1885. i proglašenjem njene nezavisnosti 1907. godine, sve više rastu bugarski apetiti po pitanju Makedonije. Na ovom prostoru su se susrela tri mlada i nezajažljiva nacionalizma:

  • Grčka Megali idea, tj. ideja o obnovi Vizantijskog carstva sa prestonicom u Carigradu, a koja bi obuhvatala i celu Makedoniju;
  • Bugarska ideja o obnovi Bugarskog carstva, koje se temeljilo na istorijskim, ali i etničkim razlozima. Zvanična Bugarska je smatrala da Makedonci nisu ništa drugo do etnički Bugari;
  • Srbijanska ideja o obnovi Srpskog carstva i sprovođenja odredbi Načertanija o stvaranju jedinstvene južnoslovenske države. Ova ideja je insistirala na istorijskim razlozima, a ne toliko na etničkim elementima. Naime, zvanična Srbija je makedonsko stanovništvo posmatrala kao grupu nacionalno neosvešćenih Slovena koji bi obrazovanjem, verom i uklapanjem u državno jedinstvo sa Srbijom mogli da budu dobro asimilovani.

Sve tri strane su početkom 20. veka počele žustru agitaciju na području Makedonije. Grčka je najviše radila preko crkve u kojoj je većina sveštenstva bila grčkog porekla i koju su vodili Grci. Sa druge strane, Srbija i Bugarska su svoju agitaciju vršile putem obrazovanja i lobiranja kod srednje klase kod Makedonaca. Ubrzo su se pojavile i revolucionarne grupe koje su se borile u ime jedne od tri strane, a najčešće su to bile odmetničke bande koje su radile za svoj interes i terorisale civilno stanovništvo Makedonije. Takođe, ubrzo u priču ulazi i Rumunija sa svojom tezom da Vlasi koji žive u Makedoniji predstavljaju etničke Rumune. Ovaj potez Rumunije je manje bio motivisan zaštitom vlaškog stanovništva, a više pritiskom na Bugarsku po pitanju Dobrudže, kao i željom da se Rumunija postavi kao značajan činilac u balkanskim odnosima.

Sporna zona u Makedoniji

Ovakva konstelacija odnosa je stvarala sve veće napetosti u regionu. Velike sile sve više strepe od nove eskalacije sukoba. U ovom trenutku se pojavljuje značajna figura predsednika vlade Srbije, Milovana Milovanovića. On je jasno uvideo da se ovo pitanje najbolje i najpovoljnije može rešiti svebalkanskim dogovorom, a posebno dogovorom Srbije i Bugarske kao ključnih aktera. S toga on, u ime Srbije, potpisije Ugodbu sa Bugarskom 13. marta 1912. Ovaj sporazum predviđa:

  • Proterivanje Turaka iz Evrope
  • Proširivanje Srbije na Albaniju i njen izlazak na Jadransko more
  • Razgraničenje Srbije i Bugarske u Makedoniji: granica Bugarske bi bila sve istočno od Rodopa i reke Strume, dok bi granica Srbije bila sve severno i zapadno od Šar planine. Ostatak Makedonije je podeljen na dve zone linijom vrh Golem-Ohrid. Srbija se odriče pretenzija jugoistočno od te crte, dok će sve severozapadno od te crte biti predmet postratnih pregovora.

Ova Ugodba je bila okosnica budućeg Balkanskog saveza između Srbije, Bugarske, Crne Gore i Grčke kojim je otpočeo Prvi balkanski rat i kojim su Turci proterani iz najvećeg dela Evrope.

Drugi balkanski rat[uredi - уреди]

Prvi svetski rat[uredi - уреди]

Između dva svetska rata[uredi - уреди]

Drugi svetski rat[uredi - уреди]

Od 1945. do krize Informbiroa[uredi - уреди]

Od 1955. do 90-tih[uredi - уреди]

Tranzicione 90-te[uredi - уреди]

Savremeni odnosi[uredi - уреди]

Sadašnji odnosi Srbije i Bugarske ostali su dobri iako su bili žestoko poljuljani kada je zvanična Sofija priznala nezavisnost Kosova i Metohije.

Poređenje[uredi - уреди]

Flag of Bugarska Bugarska Flag of Srbija Srbija
Stanovništvo 7.606.551 7.498.001 (bez KiM)
Površina 110.910 km² 88.361 km²
Gustina naseljenosti 68,9 /km² 96,78/km² (bez KiM)
Glavni grad Sofija Beograd
Najveći grad Sofija - 1.404.929 (1.449.108 šire područje) Beograd - 1.182.000 (1.630.000 šire područje)
Oblik vladavine Parlamentarna republika Parlamentarna republika
Zvanični jezik Bugarski Srpski
Veroispovest 82,64% Pravoslavlje, 12,20% Islam, 0,55%
Katolicizam, 0,53% Protestantizam, 0,19% ostalo,
3,57% neizjašnjeni, 0,31 % nema podataka
84,1% Pravoslavlje, 6,24% Katolicizam, 4,82% Islam,
1,44% Protestantizam, 3,4% ateisti
Etnička struktura 84% Bugari, 9% Turci, 5% Romi, 2%
ostali
82,86% Srbi, 3,91% Mađari, 1,82% Bošnjaci,
1,44% Romi, 1,08% Jugosloveni, 0,89% Slovaci, 9,79% ostali
GDP (nominalni) 51,989 milijardi $ (6.857 $ po glavi stanovnika) 50,061 milijardi (6.781 $ po glavi stanovnika)

Povezano[uredi - уреди]