Mit o nožu u leđa

Izvor: Wikipedia
Desničarska karikatura iz 1924. godine; na njoj je prikazan Philipp Scheidemann, socijaldemokratski političar koji je u 1918. godine proglasio Republiku i Matthias Erzberger, antiratni političar koji je potpisao nedugo potom potpisao primirje.

Mit o nožu leđa ili, doslovno, legenda o ubodu u leđa (njemački: Dolchstoßlegende) je izraz kojim se opisuje stav, široko rasprostranjen u nemačkoj javnosti u međuratnom periodu, prema kome carska Nemačka nije bila vojnički poražena od sila Antante u prvom svetskom ratu, odnosno da je do kapitulacije došlo pre svega zbog subverzivnih aktivnosti u pozadini, odnosno masovne izdaje od strane civilnih političara. Taj stav su žestoko propagirali desničarski, odnosno nacionalistički i monarhistički krugovi, kako bi potkopali socijaldemokratske i liberalne vlastodršce poratne Vajmarske Republike, a široku je podršku stekao i zbog odredaba Versajskog mirovnog ugovora čije su ekonomske posledice izazvale ogromno siromaštvo i druge nedaće među najširim slojevima stanovništva. Mit o nožu u leđa je od svih najbolje iskoristio Adolf Hitler sa svojom nacističkom partijom kako bi došao na vlast, odnosno posle sproveo brutalnu kampanju "čišćenja" Nemačke od "subverzivnih" elemenata. Izraz se kasnije koristio za slične fenomene i u nekim drugim državama, odnosno nastojanja da se ratni porazi pripišu "rovarenju" iz pozadine.

Pozadina[uredi - уреди]

Civilni predstavnici novoformirane Vajmarske republike 11. novembra 1918. potpisali su primirje sa saveznicima, koje je okončalo Prvi svetski rat. Sam rat je koštao Nemačku 1.770.000 vojnika i 760.000 civila i razorio ekonomiju. Versajski sporazum koji je usledio doveo je do dodatnih teritorijalnih i finansijskih gubitaka. Ljudi su tražili žrtvenog jarca i nemačka vojska ga je našla u komunistima, republikanskim političarima i „međunarodnoj jevrejštini“, zajedno nazvanim „novembarskim kriminalcima“. Oni su ih, kako su vojni komandanti tvrdili „uboli u leđa“ na domaćem frontu. Nemački termin Dolchstoßlegende igrao je važnu ulogu u međuratnoj Nemačkoj.

U kasnijem periodu rata, Nemačkom je praktično rukovodila vojna diktatura, sa vrhovnom visokom komandom (nem. OHL, Oberste Heeresleitung) i generalom feldmaršalom Paulom fon Hindenburgom kao šefom štaba koji je savetovao cara. Kada je poslednja nemačka ofanziva na zapadnom frontu zakazala 1918, a srpska vojska primorala Bugarsku na kapitulaciju, postalo je jasno da je dalje ratovanje uzaludno. OHL je reagovao tako što je brzo izveo promenu ka civilnoj vlasti. General Erih Ludendorf, nemački šef štaba je rekao: „Tražio sam od njegove ekselencije da sada da vlast onim krugovima kojima imamo da zahvalimo što smo došli ovde gde smo sada. Stoga ćemo dovesti tu gospodu u ministarstva. Oni sad mogu da sklope mir koji mora biti sklopljen. Neka oni pojedu čorbu koju su kuvali nama!“

Kako je car bio primoran da abdicira i vojska je prepustila izvršnu vlast, civilna vlada je morala da potpiše mirovni ugovor. Ovo je dovelo do potpisivanja Versajskog sporazuma. Čak iako su javno prezirali sporazum, on je bio najpovoljnije rešenje za generale - nije bilo tribunala za ratne zločine, slavljeni su kao neporaženi heroji, i mogli su skriveno da se pripreme za uklanjanje republike, u čijem su stvaranju pomogli.

Uistinu, već 1919. rajhsver je počeo da obrazuje Adolfa Hitlera o uzrocima rata i poraza, duboko urezavši Dolchstoßlegende u njegov um; Ludendorf je vodio neuspešni Pivnički puč 8. novembra, 1923. zajedno sa Hitlerom; rajhsver je pružio ranu finansijsku podršku Nacističkoj partiji; a 85-ogodišnji Paul fon Hindenburg je imenovao Hitlera za nemačkog kancelara 30. januar 1933.

Može se reći da je ova legenda zvanično nastala u novembru 1919, kada je Hindenburg pokušao da oslobodi optužbi sebe i nemačku armiju u celini, svaljujući krivicu posebno na ubod u leđa (Dolchstoß) od strane trupa stacioniranih u Nemačkoj, koji su se pridružili vojničkim i mornarskim sindikatima tokom spartakističkih ustanaka. Izraz „novembarski kriminalci“ se odnosi i na državnike koji su potpisali Versajski sporazum i na „široku jevrejsko-marksističku zaveru“ kako su je često nazivali, kao i na Nemce koji su smatrani nedovoljno patriotski ili militaristički nastrojenim. Izraz se takođe odnosio i na one koji su učestvovali u revoluciji u kojoj je svrgnuta carska vlada i stvorena Vajmarska Republika.

Kako nijedan saveznički vojnik nije kročio na nemačko tle, mnogi koji su verovali u potpunu nepobedivost vojske su tvrdili da su državnici koji su potpisali Versajski sporazum izdajnici, i da bi inače Nemačka pobedila. Kao rezultat sporazuma, nemačke teritorije su smanjene, Rajnska oblast je demilitarizovana i savezničke trupe su patrolirale rejonom. Nemačka je morala da plati ratne reparacije. Iz perspektive propagande, možda najznačajniji aspekt sporazuma je bila Klauzula o krivici za rat, koja je primorala Nemačku da prihvati celokupnu odgovornost za rat.

Sporazum je postao izrazito nepopularan u Nemačkoj, ne malim delom i zbog toga što se znatno mešao u unutrašnja pitanja Nemačke. Ipak, saveznici su bili voljni da postepeno olabave sporazum u dolazećim godinama kako bu kontrirali antikapitalističkom Sovjetskom Savezu. Štaviše, Vajmarska Republika pod Fridrihom Ebertom je silovito gušila radničke ustanke pomoću rajhsvera, i tolerisanih terora paravojnih grupa, frajkora koje su formirane širom Nemačke. Uprkos, ili zbog ove tolerancije ekstremne desnice, republika je snažno napadana, mnogi od njenih predstavnika su ubijeni, poput Valtera Ratenaua, a vođe su bile nazivane „kriminalcima“ i Jevrejima od strane desničarske štampe, kojom je dominirao Alfred Hugenberg.

Dobro finansirana Dolchstoß propaganda je uspela da prikrije ključne činjenice o primirju i Vajmarskoj Republici, tako da se ideja uboda u leđa mogla iskoristiti u gradnji nacističkog pokreta u Nemačkoj. Emocionalna uspešnost kampanje je proistekla iz načina na koji je preusmeravala bes i zbunjenost koju nije osećao samo prosečan Nemac, već i vojnici koji su se vraćali sa ratišta. Mnogi od ovih ljudi su osećali kako su odvojeni od civilnog društva kao celine zbog svojih iskustava sa fronta, i bili su više nego voljni da se pridruže frajkorima zahtevajući neku vrstu osvete. Latentni antisemitizam, intenziviran jevrejskom dominacijom u kratko-postojećoj Bavarskoj Sovjetskoj Republici, je lako bio eksploatisan i dograđivan, kako bi se stvorila ideologija rasizma.

Kao takav, Dolchstoß je brzo postao centralna slika u propagandi koju je podržanoj od strane mnogih desničarskih i tradicionalno konzervativnih političkih partija koje su ponikle u ranim danima Vajmarske Republike, uključujući hitlerovu NSDAP. Za samog Hitlera je ovo posedovanje modela koji je objašnjavao Prvi svetski rat bilo od ključnog ličnog značaja. On je saznao za poraz Nemačke dok je lečen od privremenog slepila nakon što je bio izložen bojnom gasu na frontu. On je tvrdio da je u to vreme imao viziju koja ga je nagnala da uđe u politiku i „ispravi ove strašne nepravde,“ (Špilfogel) „oslobodi Nemce iz lanaca i učini Nemačku velikom“. Tokom cele karijere je uspešno ogovarao „novembarske kriminalce“.

„Ubod u leđa“ izvan Vajmarske Nemačke[uredi - уреди]

Usled vrlo snažne slike „uboda u leđa“, i uobičajenog pogleda među nekim političkim konzervativcima da politički neprijateljski frontovi kod kuće dovode do poraza u ratovima koje je inače moguće dobiti, legenda o ubodu u leđa je rasprostranjena legenda u mnogim modernim društvima. Na primer, legendu o ubodu u leđa često koriste američki konzervativci da objasne poraz SAD u Vijetnamskom ratu. U kontekstu američke umešanosti u Vijetnamski rat, legenda o ubodu u leđa je deo kompleksa Vijetnamskog sindroma.

V. takođe[uredi - уреди]

Izvori[uredi - уреди]