1450-e

Iz Wikipedije, slobodne enciklopedije
Milenijum: 2. milenijum
Vjekovi: 14. vijek15. vijek16. vijek
Decenije: 1420-e 1430-e 1440-e1450-e1460-e 1470-e 1480-e
Godine: 1450 1451 1452 1453 1454 1455 1456 1457 1458 1459
Kategorije: RođenjaSmrtiArhitektura
NastanciPrestanci

1450-e su decenija koja je počela 1. januara 1450. i završila 31. decembra 1459.

Hrvatska[uredi - уреди | uredi izvor]

1450
  • Hrvatsko-dalmatinski ban Petar Talovac nastavlja rat sa susedima, podban Tomaš Tvrtković mu tokom leta uzeo Ostrovicu i još jedan grad a Mlečani pretenduju na Klis.
1451
  • 12. 7. - Sporazum u Kninu bana Petra (Perka) Talovca i podbana Tomaša Kotromanića: Tomašu ostaje Ostrovica i pola Skradina a Talovcu daje Bilaj u Lici; novi podban je Tomaš Bojničić iz Plavna.
1452
1453
  • prosinac '52 ili siječanj '53 - Janoš Hunjadi postaje vrhovnim kapetanom Ugarske, umjesto gubernatorom.
  • siječanj/veljača - Ladislav Hunyadi imenovan za bana Hrvatske i Dalmacije (umjesto sada neprimetnog Petra Talovca) - na proljeće ratuje u sjeveroistočnoj Ugarskoj protiv nekih čeških plaćenika.
  • 11. 3. - Umro hrvatsko-dalmatinski ban Petar Talovac, za njim ostaje udovica Jadviga i maloletni sinovi Ivaniš i Stjepan, a susedi žele osvojiti njegove zemlje (Mlečani, kralj Tomaš, herceg Stjepan, Ulrih Celjski).
1454
  • 22. 1. - Sukcesija Petra Talovca: mletački splitski knez dogovorio savez sa podbanom Tomašom Bojničićem i kastelanima gradova - pod mletačku zaštitu dolaze Klis, Sinj, Čačvina, Petrovac, Ključ, Knin i Lab, kao i dvojica maloletnih Talovčevih sinova (sprečen plan Stjepana Vukčića da se oženi njegovom udovicom Jadvigom).
  • 9. 6. - Celjski vojskovođa Jan Vitovec poražen od krbavskih knezova Tome i Gregorija Kurjakovića u pokušaju da im uzme Ostrovicu (kasnije će ipak uspjeti).
1455
  • 8. 3. - Mlečani pišu kralju Tomašu: ne žele uzeti Knin od naslednika Petra Talovca, ali ga preporučuju njemu (ništa od toga).
  • jesen - Borbe za posed Talovaca, hrvatsko-dalmatinskih banova (Herceg Stjepan protiv vojvode Ivaniša Vlatkovića)[1].
1456
1457
1458
Matija Korvin (vl. 1458 - 1490)
1459
  • siječanj? - Pavle Špirančić i Petar Zob se formalno spominju kao banovi Hrvatske-Dalmacije (podban u Kninu je Mihajlo Živković, gospodar Prozora u župi Vrhrika).
  • 10. 2. - Prelati i baruni odani kralju Matiji polažu mu prisegu u Budimu, nakon urote Ladislava Gorjanskog i Nikole Iločkog da dovedu cara Fridriha III. za kralja (vranski prior Toma Sekelj novi slavonski ban umesto Iločkog).
  • mart, krajem - Jedan turski paša provalio u Slavoniju.
  • 7. 4. - Bitka kod Körmenda na Rabi - skupa Fridrihova pobeda nad Matijinom vojskom (borbe su u ovo vrijeme i u Slavoniji, podela je među Frankapanima).
  • lipanj? - Kralj Matija se izmirio sa Iločkim (ponovo ban).


Bosna[uredi - уреди | uredi izvor]

1450
1451
  • 8. 4. - Dubrovačko-humska kriza: Dubrovčani pozivaju despota Đurđa da posreduje za njih kod sultana u konfliktu niskog intenziteta sa Stjepanom Vukčičem.
  • maj ? - Turske čete upadaju u (Tomaševu) Bosnu i nanose mnogo štete.
  • 27. 6. - Stjepan Vukčić Kosača napada Dubrovačku Republiku.
  • 1. 7. - Bitka kod Tombe - razbijena dubrovačka vojska, Kosača zauzima veći deo Konavala (sem Sokola).
  • 3. 7. - Neuspešni pregovori Dubrovnika i Kosače - odlučeno da arbitrira sultan.
  • jul, krajem - Despot Đurđe dobio Srebrenicu natrag na osnovu mira sa kraljem Tomašom, postignutog uz dubrovačko posredovanje (pominje se i leto 1452[3]).
  • 15. 8. - Vladislav Hercegović u Drinaljevu sklopio savez sa Dubrovčanima protiv oca Stjepana - povod je navodno neka "dona Jelisaveta" iz Firence koju je Stjepan doveo u kuću (događaj ušao u legendu).
  • septembar - Kosača intervenisao protiv pobunjenika u okolini mletačkog Kotora.
  • 18. 12. - U Bobovcu sklopljen savez kralja Stjepana Tomaša i Dubrovčana protiv hercega Stjepana.
1452
  • januar - Sultanov izaslanik posreduje između Dubrovnika i Stjepana Vukčića Kosače - Stjepan pristao na povratak Konavala Dubrovniku, ali borbe se nastavljaju.
  • mart - Odmetnuti Stjepanov sin Vladislav osvaja veći deo Huma uz pomoć saveznika (Dubrovnik, Ivaniš Vlatković, Petar Vojsalić) - zauzeo i glavni očev grad Blagaj.
  • 25. 3. - "Provižiun" o savezu Dubrovnika i braće Vlatkovića.
  • proleće - Mlečani zaposeli Neretvansku krajinu po hercegovom pozivu (nakratko zauzeta Drijeva).
  • decembar - Turski odred dolazi u pomoć Stjepanu Vukčiću - napadnut Vladislavljev grad Novi kod Gorice, borbe traju do februara.
  • Prvi put spomenut Ljubuški.
1453
  • mart - Počinju pregovori između Stjepana Vukčića Kosače i sina Vladislava uz dubrovačko učešće (turske čete su još u Humu, gde podržavaju Stjepana).
  • 19. 7. - Pomirenje Stjepana Vukčića i sina Vladislava - herceg obećava da će podeliti područje i prihode između sinova Vladislava i Vlatka.
  • 1452/53 - Velika erupcija južnopacifičkog vulkana Kuwae, na području Vanuatua, izbacuje veliku količinu sulfata u atmosferu što izaziva globalno hlađenje i druge efekte narednih nekoliko godina.
    • Zima 1453/54 - velika glad u Humu zbog nerodne godine, veliki broj ljudi krenuo ka Dubrovniku.
1454
1455
  • 30. 4. - Papa Kalist III objavljuje da uzima pod svoju zaštitu kralja Tomaša i Bosnu.
  • maj - Ženidbe u domu Kosača: Stjepan Vukčić se oženio Barbarom de Raugo, sin Vlatko nećakom Ulriha Celjskog.
  • 4. 7. - Ivan Kapistran se žali papi na na uticaj pravoslavnog raškog mitropolita u Bosni, koji ometa rad franjevaca meću "patarenima", kao i na despota Đurđa s kojim je neuspešno razgovarao o prelasku u katoličanstvo.
  • oktobar - Vladislav Hercegović se oženio Anom, sinovicom despotice Jerine.
  • 11. 11. - Herceg Stjepan proglašen za mletačkog plemića (ali prethodno mu uzeli Omiš).
1456
  • proleće - Herceg Stjepan ima uspeha u ratu sa vojvodom Ivanišem Vlatkovićem.
  • lipanj - Bosanski kralj Tomaš pregovara sa Mlečanima o savezu protiv hrvatskog bana Celjskog.
    • Tokom pohoda u Srbiji, sultan traži od kralja Tomaša četiri bosanska grada (npr. Bistrički grad kod Livna) i 10.000 tovara žita za ishranu vojske - Tomaš traži pomoć kod Mlečana.
1457
1458
1459
  • januar - Na ugarskom saboru u Segedinu bosanski kralj Stjepan Tomaš dogovorio brak sina Stjepana s naslednicom srpske despotovine, pod ugarskim sizerenstvom.
  • 29. 1. - Turski upad iz Vrhbosne i Bihora u Bosnu - opsednut Bobovac i Vranduk - Tomašević se uspeo izvući iz Bobovca i odlazi u Smederevo.
  • 19 - 31. 1. - Kralj Tomaš stigao iz Segedina u Jajce.
  • april - Bosanski rat protiv Turaka: kralj Tomaš zapalio predgrađe Hodidjeda i stanovništvo "ubio ili porobio".
  • jun - Herceg Stjepan (turski vazal) zauzima Čačvinu - spor sa kraljem Tomašem.
  • 20. 6. - Pad srpske Despotovine: Smederevo predato bez borbe nakon pobune građana - Stjepan nije imao pomoći sa strane (titula despota korišćena do 1537).
  • 18. 7. - Kralj Matija oduzeo Stjepanu Tomaševiću tokajske posede (nekada Brankovićeve) zbog predaje Smedereva.
  • novembar - Turci upadaju i pljačkaju teritoriju hercega Stjepana, kralj Tomaš optužen da ih je pozvao[5].


Srbija i Zeta[uredi - уреди | uredi izvor]

1450
  • 12. 4. - Papa Nikola V. razrešio Janoša Hunjadija zakletve date despotu Đurđu 1448, Hunjadi već oduzima Đurđeve posede u Ugarskoj.
  • travanj/svibanj - Kratak Hunjadijev upad u Srbiju - sporazumeo se sa Đurđem i vratio sebi sina Ladislava[6].
  • Podignuta Vlaška crkva na Cetinju.
  • Opatija sv. Nikole na ušću Bojane vraćena opatu Ivanu Đurđevu - Mlečani je 1442. dali pravoslavnom popu Đinaku od Mrkojevića.
1451
  • jul - Rat despota i Mlečana: Stefan Crnojević opet prišao Mlečanima, zatim dolazi do sukoba sa braćom Đurašinom i Kojčinom ali ih definitivno pobedio (posle ove godine se više ne pominju).
  • jul, krajem - Despot Đurđe dobio Srebrenicu natrag na osnovu mira sa kraljem Tomašom, postignutog uz dubrovačko posredovanje (pominje se i leto 1452[3]).
  • 7. 8. - Sporazum o pomirenju Janoša Hunjadija i despota Đurđa u Smederevu, zaruka Đurđeve unuke Elizabete i mlađeg Hunjadijevog sina Matije.
  • Mara Branković se vraća roditeljima nakon smrti Murata II, dobivši Toplicu i Dubočicu od novog sultana; odbija bračnu ponudu cara Konstantina XI.
1452
  • februar - Stefanica Crnojević se u Kotoru zakleo na vernost Mletačkoj Republici za šta je proglašen vojvodom.
  • jul - Mlečani skršili otpor u Luštici zbog rušenja solana, neki beže u Konavle.
  • 22. 7. - Po predanju, braća Morišići na hridi u Risanskom zalivu pronašli sliku Gospe; na tom mestu će Peraštani sagraditi hram Gospa od Škrpjela (prvobitno pravoslavna crkva).
  • 14. 9. - Stefanica Crnojević razbio vojsku despotovog šuraka Tome Kantakuzina u kojoj je bilo i turskih odreda - Crnojević zatim pod mletačkom zastavom osvaja Gornju Zetu.
  • oktobar, krajem - Stjepan Vukčić pustio Ivana Crnojevića, Stefanovog sina, u Veneciju (oslobađanje sina je važan razlog pristajanja starijeg Crnojevića uz Mletke).
  • U manastiru Prečista Krajinska na Skadarskom jezeru nalazi se unijatski prelat grčkog porekla Sava.
1453
  • 12. 1. - Mošti svetog Luke donete u Smederevo iz Rogosa u Epiru (ostaju do 1459).
  • 5. 4. - 29. 5. - Opsada Carigrada. Despot Đurađ kao turski vazal šalje 1500 konjanika na čelu sa vojvodom Jakšom (navodno obmanut da idu na Karaman - obavljaju stražarske dužnosti) i novobrdske rudare (za kopanje "mina" ispod bedema).
  • 16. 5. - Branitelji Carigrada otkrili i uništili prvu "minu" tj. tunel (većina sapera su novobrdski rudari).
  • 17. 5. - Đakon Damjan u Koporinju prepisao pravni zbornik Vlastareva sintagma po narudžbi zetskog mitropolita Josifa (obuhvata i Koporinjski letopis).
  • jul - Prema jednom pismu[7] sultan Mehmed već traži od Đurđa Brankovića Golubac i Smederevo.
  • jesen - Poslednji Đurđev pokušaj u Zeti - poslao medunskog vojvodu Miloša sa velikom vojskom, ali Stefanica Crnojević pod mletačkom zastavom osvaja celu gornju Zetu (Podgorica, Žabljak); despotu ostao samo Medun.
1454
1455
  • 13. 4. - ?Izvesni pravoslavni kaluđer u Bogdašićima napao kotorskog biskupa Bernarda, koji je prevodio pravoslavce u katoličanstvo (mletački dužd kasnije naredio proterivanje ovog kaluđera[9] i oduzimanje zemlje koja je pripadala pravoslavnim crkvama).
  • ca. 22. 4. - Mehmed II nastavlja ofanzivu na Srbiju - počinje opsada Novog Brda uz upotrebu artiljerije.
Novo Brdo, ekonomski centar Despotovine
1456
Opsada Beograda
  • početkom godine - Despotov mir sa Turcima - izgubljene zemlje južno od Zapadne Morave.
  • 13. 6. - Sultan Mehmed II. započeo opsadu Beograda; u ovo vreme pokušano i brzo zauzimanje Smedereva, ali posada se održala (Đurđe je u Bečeju).
  • 14. 7. - Hunjadi i Kapistran se kroz turske lađe probili sa vojskom u Beograd (srpski šajkaši napali Turke s leđa).
  • 21. 7. - Opšti turski juriš na zidine Beograda (bombardovanje traje od početka meseca) - nekoliko puta ulaze u varoš, junaštvo Titusa Dugovića na bedemu tvrđave.
  • 22. 7. - Опсада Београда (1456): krstaški ispad razbio Turke pred tvrđavom, i sam sultan je ranjen, povlači se sutradan.
  • 11. 8. - Janoš Hunjadi, branitelj Beograda, umro u Zemunu od kuge.
  • listopad - Ugarski sabor u Futogu - novi vrhovni kapetan je Ulrih Celjski, a Ladislav Hunjadi mora predati kruni sve gradove kojima je upravljao njegov otac.
  • 8. 11. - Kralj Ladislav i Ulrih Celjski stigli sa krstaškom vojskom u Beograd.
  • 9. 11. - Ulrih II Celjski ubijen u Beogradu od ljudi Ladislava Hunjadija - s njim se okončava loza Celjskih (nakratko ga nasledila udovica Katarina Branković), posede će mu preuzeti Habsburzi.
  • 24. 12. - Umro srpski despot Đurađ Branković, nasleđuje ga sin Lazar (1456-58); u toku su pregovori o miru sa sultanom.
1457
1458
  • 20. 1. - Srpski despot Lazar Branković umro bez naslednika - stvara se namesništvo: udovica Jelena, brat Stefan (prougarska stranka) i komandant vojske(?) Mihailo Anđelović (proturska)[15].
  • februar - Bosanci uzeli od Despotovine Srebrenicu i mesta prema Drini.
  • 14. 3. - Papa Kalist III. stavio Despotovinu pod svoju zaštitu, na osnovu glasine da je pokojni despot Lazar želeo da se zemlja preda papskom legatu (dolazio i kardinal Karvajal ali napadnut)[14].
  • mart - Mihajlo Anđelović pustio tursku četu u Smederevo, ali (ca. 31. 3.) došlo do pobune u kojoj su uništeni i oni i proturska stranka[12].
    • Anđelović zatočen i poslat u Ugarsku (Silađi pomaže udovoj despotici Jeleni) - njegov brat Mahmud-paša do leta svodi Srbiju na Smederevo s okolinom; s njim su i Grgur i Vuk Grgurević.
  • 10. 5. - Turci osvojili manastir Manasiju.
  • svibanj - Sporazum kralja Matije i despotice Jelene - ona i slepi Stefan dobijaju Đurđeve posede u Ugarskoj u zamenu za Golubac[16].
  • 16. 6. - U Budimu se zna za tursko zauzeće Žrnova (Avale).
  • 10. 8. - Golubac se predao beglerbegu Mahmud-paši.
  • 24. 8. - U Budim stigla vest o padu Golupca i teškom stanju u Srbiji - kralj odmah kreće na jug.
  • rujan - Kralj Matija razbio Turke u Sremu.
  • listopad, početkom - Kralj Matija sa vojskom stigao u Beograd, kao i Silađi koji je iz Kovina branio Smederevo.
  • 8. 10. - Kralj Matija zatvorio Silađija u Beogradu i osudio ga na smrt (kasnije pomilovan, poslat u Vilagoš) - nesuglasice oko kraljevog nezakonitog poreza.
  • 14. 10. - Povelja bosanskog kralja Stjepana Tomaša srpskom logotetu Stefanu Ratkoviću u kome mu potvrđuje neka sela u Srbiji (tj. već se smatra gospodarem).
1459


Reference[uredi - уреди | uredi izvor]

  1. 1,0 1,1 V. Ćorović, Pad Srbije, Istorija srpskog naroda, rastko.rs
  2. V. Ćorović, H. B., str. 295
  3. 3,0 3,1 Historija Bosne, str. 282
  4. V. Ćorović
  5. Historija Bosne, str. 300
  6. V. Klaić, str. 229
  7. V. Klaić, str. 263
  8. V. Klaić, str. 266
  9. Momčilo Spremić, Crkvene prilike u Zeti u doba Nikona Jerusalimca, rastko.rs
  10. V. Klaić, str. 278
  11. Grupa autora, Istorija Crne Gore, str. 230
  12. 12,0 12,1 Dr. Željko Fajfrić Sveta loza Brankovića, rastko.rs
  13. V. Klaić smešta ovaj događaj u 1456., nakon ubistva Ulriha Celjskog, i smatra ga za uzrok despotove smrti - str. 286-7
  14. 14,0 14,1 Željko Fajfrić, Sveta loza Brankovića, rastko.rs
  15. V. Klaić smatra da je Anđelović bio izabran za despota, str. 14
  16. Klaić, str. 17