1440-e

Iz Wikipedije, slobodne enciklopedije
Milenijum: 2. milenijum
Vjekovi: 14. vijek15. vijek16. vijek
Decenije: 1410-e 1420-e 1430-e1440-e1450-e 1460-e 1470-e
Godine: 1440 1441 1442 1443 1444 1445 1446 1447 1448 1449
Kategorije: RođenjaSmrtiArhitektura
NastanciPrestanci

1440-e su decenija koja je počela 1. januara 1440. i završila 31. decembra 1449.

Sadržaj/Садржај

Hrvatska[uredi - уреди | uredi izvor]

1440
  • siječanj - Ugarska kraljica Elizabeta nerado pristala na brak sa poljskim kraljem Vladislavom (Lazara Brankovića odsečno odbila zbog razlike u veri) - cilj rešenje razmirica oko Češke i sprečavanje poljsko-turskog saveza.
  • 10. 1. - Kraljica Elizabeta dala Kostajnicu rođaku Ulrihu.
  • 22. 2. - Rođen Ladislav V. Posmrtni, sin pokojnog ugarsko-hrvatskog kralja Alberta II..
  • 6. 3. - Vladislav I. prihvatio ugarsku krunu na insistiranje ugarsko-hrvatske delegacije (ugovori utanačeni dva dana kasnije).
  • ožujak, krajem - Kraljica Elizabeta dala zatočiti Matka Talovca i Emerika Marczala, Vladislavljeve pristalice.
  • april - oktobar ? - Murat II pola godine opseda Beograd (prva turska opsada grada), komandant odbrane vranski prior Ivan Talovac, koriste rane puške; za to vreme haranja od Erdelja do ist. Slavonije, odvedeno mnogo roblja.
  • 15. 5. - Kraljica Elizabeta krunisala Ladislava Posthumnog u Stolnom Biogradu, želeći da preduhitri Vladislava.
  • 21. 5. - Vladislav ušao u Budim, Elizabeta pokušava da organizuje otpor (ali Ulrih Celjski zarobljen u Gjuru krajem meseca).
  • 29. 6. - Sabor velikaša u Budimu: krunisanje Ladislava ništetno, za kralja izabran Vladislav.
  • 17. 7. - Vladislav I. okrunjen za ugarsko-hrvatskog kralja krunom iz grobnice Sv. Stjepana (uobičajenu krunu uzela Elizabetina prijateljica) - ubrzo počinje građanski rat u Ugarskoj i Hrvatskoj.
  • oktobar - Posle osmomesečne opsade Stefan Vukčić uzeo Omiš i Poljicu banu Matku.
  • Oko ove godine Srbi se doseljavaju na primorje (npr. Šibenik) iz cetinskog kraja[1].
  • Prva poznata redakcija Poljičkog statuta (spomenik "bosančice").
1441
1442
1443
1444
1445
1446
1447
1448
  • mart-april - Tokom turskog upada u Bosnu i Hum, jedan dio vojske se odvojio prema Hrvatskoj.
  • 18 - 20. 10. - Druga kosovska bitka: ugarski gubernator Janoš Hunjadi potučen od vojske sultana Murata II; poginuli Hunjadijev sestrić i hrvatski ban Ivan Sekelj ("Banović Sekula") i Franko Talovac; veliki gubici i na turskoj strani.
  • Hrvatsko-dalmatinski ban Petar Talovac odmetnutom vojvodi Ivancu Novakoviću uzeo utvrđenje Ključica kod Drniša i porobio njegova sela u šibenskom kotaru.
1449
  • 14. 6. - Na stanku u Modrušama sedmero braće i jedan sinovac Frankapan podijelili baštinu od oca Nikole Frankopana; Krk i Senj pod zajedničkom upravom.
  • 5. 9. - Jan Jiskra porazio ugarsku vojsku nedaleko od Košica - poginuo ugarski komandant, otac Ivana Sekelja i šurjak Janoša Hunjadija, koji kreće u osvetnički pohod (sklapa primirje u prosincu).
  • Prvi spomen samostana oko kojeg će izrasti Opatija.
  • Mlečani dovode nekoliko obitelji "Morlaka" na područje općine Buje[5].
  • Hrvatsko-dalmatinskog bana Petra Talovca napadaju Ivanac Novaković i Tomaš Tvrtković, borbe oko Ostrovice.
  • Toma Sekelj novi vranski prior, umesto poginulog sinovca Ivana.


Bosna[uredi - уреди | uredi izvor]

1440
1441
  • 21. 2. - Mletačka opština odgovara kralju Tvrtku II da je spremna primiti ga i prodati mu oružje, ali ne i da preuzme Bosnu.
Rat u Zeti 1441-44
1442
1443
1444
1445
  • 24. 1. - Papa presudio u sporu oko granica bosanske i ugarske franjevačke vikarije.
  • april - Četiri galije napuljskog kralja Alfonsa V pred Novim (Stefan Vukčić mu je saveznik, a Mlečani neprijatelji).
+ Despot Đurđe nakratko povratio Srebrenicu, Bosanci je preoteli u septembru 1446[6][7].
1446
  • 19. 5. - Sastanak i pomirenje kralja Tomaša i vojvode Stefana Vukčića Kosače u Milodražu (ovim se kvare odnosi despota i Kosače, a popravljaju Hunjadija i Kosače te Tomaša i sultana); Stefan dobio Neretvansku krajinu natrag.
  • 26. 5. - Bosanski kralj Stjepan Tomaš se oženio Katarinom Kosača, Stjepanovom kćerkom.
  • avgust - Kralj Tomaš dao grad Ključ sinovima vojvode Ivaniša Dragišića.
  • septembar - Bosanci ponovo zauzeli Srebrenicu, Tomaš i Đurđe će se dogovoriti oko podele prihoda od rudnika[6].
  • oktobar - Papa Eugen IV. uzeo pod svoju zaštitu Radivoja, brata bosanskog kralja Tomaša (koji je takođe blizak papi).
  • Prvi pomen Bijeljine.
1447
  • Kraljica Katarina podiže crkvu Presvetog Trojstva u Vrilima kod Kupresa a kralj Tomaš crkvu sv. Tome pod Vrandukom, takođe se daju povlastice postojećim katoličkim crkvama; u Bosni uveden poseban verski prirez za franjevce - nepopularan, ukinut 1453 po želji franjevaca.
1448
  • mart-april - Turska vojska upada u Tomaševu Bosnu i Stjepanov Hum (na Đurđevu inicijativu), jedan deo se odvaja prema Hrvatskoj.
  • jun - Sklopljen sporazum između despota Đurđa i Stjepana Vukčića (ovaj drugi time napušta bosanskog kralja Tomaša).
  • 16. 9. - Đurđev vojskovoća Toma Kantakuzen i Stjepan Vukčić porazili kralja Tomaša kod Srebrenice - despotova vojska uzima taj grad i prodire uz Drinu do Višegrada kojeg takođe zauzima.
  • oktobar - Stjepan Vukčić Kosača uzeo titulu "hercega od Svetog Save" - njegova zemlja će biti prozvana Hercegovina.
1449


Srbija i Zeta[uredi - уреди | uredi izvor]

1440
1441
1442
  • mart - Stefan Vukčić Kosača ušao u Stari Bar; Stefanovu vlast prihvata i većina Paštrovića, promletački vojvoda Radič Grubačević proteran.
  • jun, početkom - Stefan Vukčić i Stefanica Crnojević opustošili okolinu Budve (Vukčić se u Zeti zadržava do polovine jula).
  • 1. 8. - Gradski predstavnici predali Budvu Mlečanima (kratko vreme upravljao zetski mitropolit Jeftimije); Kotorani pripojili Lušticu, Bogdašiće i Beševiće (tj. zemlje Svetomiholjske metohije) svom distriktu; Mlečanima pristupaju i tri brata Crnojevića (ne i Stefanica).
  • 5. 8. - Mlečanima se predao i Drivast.
  • avgust - Sabor u Budimu, kojem prisustvuje i despot Đurđe ("lobira" za rat protiv Turaka).
  • 27. 7. - Venecija naređuje svom kotorskom knezu da zauzme celu Donju Zetu i delove Gornje - otvoreni sukob sa Kosačom.
  • septembar - Lastva u Paštrovićima prilazi Mlečanima.
  • 22. 10. - Humsko-mletački rat: Stefan Vukčić poražen od Mlečana koji opsedaju Bar; nakon ovoga Stefan Vukčić uz pomoć Stefana Crnojevića dopire do blizu Skadra gde sklapa primirje.
  • Turci dogradili Žrnov na Avali za nadzor ugarskog Beograda.
  • "Gorički zbornik" Nikona Jerusalimca za Jelenu Balšić.
1443
1444
  • 5. 1. - Bitka kod Kunovice, na ulazu u Sićevačku klisuru - krstaška vojska u povlačenju, naročito Đurđeve i Hunjadijeve čete, porazila i zarobila rumelijskog beglerbega Kazim-pašu (pominje se i pobeda kod Melštice).
  • januar, krajem - Hrišćanska vojska se okupila u Beogradu i okolini, na povratku iz pohoda protiv Osmanlija (prvi deo "pohoda na Varnu").
  • 6. 3. - Mara Branković, sultanija Murata II, poslala izaslanika ocu Đurđu Brankoviću, čime počinju mirovni pregovori (izaslanik išao u Ugarsku preko Dubrovnika).
  • 26. 3. - Stefan Crnojević se izmirio s Mlečanima (bio u savezu sa Kosačom, koji tako gubi pozicije i u Gornjoj Zeti).
  • 12. 6.[11] - Postignut dogovor u Jedrenu: obnova Srbije sa 24 grada, pod osmanskim vazalstvom i povratak oslepljenih Đurđevih sinova Grgura i Stefana.
  • 3. 7. - Despot Đurđe daje Vilagoš (danas Şiria u Rumuniji) i još neke posede Janošu Hunjadiju, kako bi ga pridobio za mir.
  • 15. 8.[4] - Segedinski mir Osmanske države i Ugarske na 10 godina (potvrđen dogovor iz juna); kardinal Julian Cesarini još ranije ubedio mađarskog kralja da ne poštuje ugovor (za nastavak rata su i vizantijski car i Skenderbeg).
  • 22. 8. - Obnova Despotovine: Despot Đurađ Branković se vraća u Smederevo posle pet godina.
  • 20. 9. - Hrišćanska vojska prelazi Dunav kod Oršave[12] i nastavlja preko Bugarske;
    • Despot Đurđe se strogo pridržava mirovnog ugovora, ne dopušta ni Skenderbegu prelaz preko svoje teritorije.
  • jesen - Stefan Vukčić se izmirio sa despotom Đurđem.
  • 10. 11. - Bitka kod Varne - težak poraz hrišćanske vojske od Osmanlija na čelu sa bivšim sultanom Muratom;
  • Prvi spomen: Vasojevići.
  • Mletački Ulcinj stradao u zemljotresu.
  • Prva vest o manastiru Morači od osnivanja 1252.
1445
1446
  • septembar - Bosanci ponovo zauzeli Srebrenicu, Tomaš i Đurđe će se dogovoriti oko podele prihoda od rudnika[6].
  • oktobar-novembar - Svatovi Jelene Paleolog putuju preko Dubrovnika do Smedereva - miraz većim delom popijen na brodu i opljačkan od Vukčićevih ljudi[14] (događaj ušao i u epsku poeziju[15]).
  • 18. 12. - Jelena, kćerka morejskog despota Tome se udala za Lazara Brankovića, koji od ove godine nosi titulu despota.
  • Nikodim II je novi srpski patrijarh nakon Teofana.
1447
1448
  • 4. 6. - Despotov vojskovođa Altoman dolazi sa vojskom u Donju Zetu, ulogorio se iznad Grblja (despot Đurđe želi povratiti zetske posede prepuštene Mlečanima 1441); Crnojevići staju na Đurđevu stranu, Grbljani se pobunili protiv Mlečana; poharana okolina mletačkog Kotora, zaposeti Luštica, Bogdašići i Lješevići sa solanama.
  • jun - Sklopljen sporazum između despota Đurđa i Stjepana Vukčića (ovaj drugi time napušta bosanskog kralja Tomaša).
  • 4. 7. - Vojvoda Altoman i Stefanica Crnojević došli pred mletački Bar, prišla im većina Paštrovića.
  • ca. 15. 7. - Mlečani pomoću lukavstva razbili despotovu vojsku kod Bara.
  • septembar - Sibinjanin Janko sa vojskom od 70.000 ljudi dolazi u Srbiju, ali despot Đurđe odbija da se pridruži pohodu; Hunjadi se u Srbiji ponaša kao u neprijateljskoj zemlji, Đurđe preko rizničkog čelnika Paskoja Sorkočevića obaveštava sultana.
  • 16. 9. - Đurđev vojskovođa Toma Kantakuzen i Stjepan Vukčić porazili kralja Tomaša kod Srebrenice - despotova vojska uzima taj grad (na samo četiri meseca) i prodire uz Drinu do Višegrada kojeg takođe zauzima.
  • 18 - 20. 10. - Druga kosovska bitka: ugarski gubernator Janoš Hunjadi potučen od vojske sultana Murata II; poginuli Hunjadijev sestrić i hrvatski ban Ivan Sekelj ("Banović Sekula") i Franko Talovac; veliki gubici i na turskoj strani.
    • Hunjadi na povratku zatočen u Srbiji (moguće na inicijativu despotovih dubrovačkih savetnika Sorkočevića i Đorđića[15]); ovaj događaj će biti tema naše prve zabeležene epske pesme (Rođero de Pačijenca u okolini Napulja 1497.).
  • jesen? - Još jedan despotov pohod na mletačku Zetu (nejasni detalji)[16].
  • decembar - Hunjadi oslobođen iz Srbije na osnovu sporazuma koji predviđa nadoknadu štete i bračni savez (despotova unuka i kćerka Ulriha Celjskog Elizabeta sa Hunjadijevim sinom Ladislavom koji ostaje talac kod despota).
1449
  • 21. 5. - Despot Đurđe izlaže u pismu plan za mir sa Turcima, dogovoren sa palatinom Ladislavom Gorjanskim i erdeljskim vojvodom Nikolom Iločkim: primirje na sedam godina, Srbija i Vlaška plaćaju polovinu danka Turcima a Bosna ceo.
  • jun - Ugarski sabor odbija despotov plan za mir sa Turcima, određeno da se posebnom sudu preda spor bosanskog kralja i srpskog despota.


Reference[uredi - уреди | uredi izvor]

  1. Petar D. Šerović, Неколико података о становништву Шибеника крајем XVII стољећа, rastko.rs
  2. ((en)) The harsh life on the 15th century Croatia-Ottoman Empire military border: Analyzing and identifying the reasons for the massacre in Čepin, Wiley Online Library
  3. V. Ćorović, I. s. n., Dubrovačka republika, odn. Historija Bosne, str. 250
  4. 4,0 4,1 Prema V. Klaiću, str. 196, ovo je bilo 13. srpnja
  5. Historija naroda Jugoslavije II, str. 642, Školska knjiga Zagreb, 1959
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Istorija Crne Gore, str. 212
  7. 7,0 7,1 V. Ćorović Razlaz između despota i Mađara, rastko.rs ("Taj bogati grad ostao je stalno kao jabuka razdora između Bosne i Srbije i sav je obliven bratskom krvlju.")
  8. Sima Ćirković, Сеобе српског народа у Краљевину Угарску у 14. и 15. веку, rastko.rs
  9. Инвитаторија цара Леополда I и привилегије српске, rastko.rs
  10. V. Klaić, str. 191
  11. Prema Istoriji Crne Gore (knj. 2, tom 2, str. 210), dogovor u Jedrenu je postignut u aprilu, u Segedinu u julu, a Vladislav je "nekoliko dana" posle toga objavio nov pohod.
  12. V. Klaić kaže kod Beograda
  13. Prema Istoriji Crne Gore (knj. 2, tom 2, str. 210) ovo je bilo još u novembru.
  14. Željko Fajfrić, Sveta loza Brankovića, rastko.rs
  15. 15,0 15,1 V. Ćorović Razlaz između despota i Mađara, rastko.rs
  16. Istorija Crne Gore, str. 220