Filodem

Iz Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Filodem
Antička filozofija
Zapadna filozofija
Rođenje oko 110. pne.
Smrt oko 40. ili 35. pne.
Filozofija
Škola/Tradicija Epikurejstvo
Glavni interesi Atomizam, etika, historija, poezija, retorika
Inspiracija

Filodem iz Gadare (starogrčki: Φιλόδημος ὁ Γαδαρεύς, Philodēmos, oko 110. pne. – verovatno oko 40. ili 35. pne.) bio je grčki epikurejski filozof i pesnik. Bio je učenik Zenona iz Sidona u Atini pre no što se preselio u Rim i potom u Herkulanej. Ranije je bio poznat uglavnom samo po svojim pesmama sačuvanim u Palatinskoj antologiji, ali su počev od 18. veka među ugljenisanim papirusnim svicima u tzv. Vili papirusa u Herkulaneju pronađeni mnogi drugi spisi čiji je on autor. Otkopavanje i dešifrovanje ovih papirusnih svitaka nastavlja se i danas. Do sada otkriveni Filodemovi spisi obrađuju teme iz etike, istorije, religije, retorike, muzike, poezije i helenističke filozofije.

Život[uredi - уреди | uredi izvor]

Filodem se rodio oko 110. pne. u Gadari u Kojlesiriji (u današnjem Jordanu). Pohađao je predavanja Zenona iz Sidona, sholarha epikurejske škole u Atini, a zatim se, oko 80. pne., preselio u Rim. Bio je Zenonov sledbenik, ali i inovantivan mislilac na polju estetike, na kojem konzervativni epikurejci inače nisu doprineli mnogo novoga. Bio je prijatelj Lucija Kalpurnija Pizona Cezonina, a Ciceron ga je 55. pne. optužio za saučeništvo u Pizonovoj razuzdanosti, premda bez spominjanja Filodemovog imena.[1] Međutim, na drugom mestu Ciceron kaže za Filodema da je bio "među najboljim i najučenijim ljudima"[2] Pa i u govoru Protiv Pizona, kad napada Filodemov karakter, Ciceron hvali njegovu pesničku veštinu i eleganciju, poznavanje filozofije i njegovo znanje uopšte. Na osnovu načina na koji Ciceron govori o njemu može se zaključiti da je Filodem bio jedan od najistaknutijih epikurejskih filozofa svog doba i da je bio blizak prijatelj najuticajnijih ličnosti u Rimu.[3] Filodemovi književni pogledi izvršili su snažan uticaj na Horacijevo Pesničko umeće.U Palatinskoj antologiji pod Filodemovim je imenom sačuvano 34 epigrama, uglavnom ljubavne tematike,[3] a novi su epigrami pronađeni i među Oksirinhijskim papirusima.[4]

Delo[uredi - уреди | uredi izvor]

Kao i rimski pesnik i filozof Lukrecije, Filodem je svojom umetnošću prevazišao uobičajeni književni prosek kojim se zadovoljavala većina epikurejaca.[4] U svojim elegantim i često nepristojnim epigramima s erotskom tematikom Filodem pokazuje književni ukus i ingenioznost koji se mogu porediti sa stilom njegovog sugrađanina Melagra, a njihov je uticaj osvedočen aluzijama koje na te epigrame prave Horacije, Propercije, Vergilije i Ovidije, od kojih ih neki i oponašaju.[4]

Filodem se, osim pesništvom, bavio i filozofijom, i to na sistematski način, tako pto je obrađivao pitanja s polja retorike, poetike, muzike (Περὶ μουσικῆς)[3] i fizike, tj. teologije, a napisao je i opsežno delo s područja istorije filozofije pod naslovom Pregled filozofâ (Σύνταξις τῶν φιλοσόφων), u kojem je, u deset knjiga, dao hronologiju grčkih filozofskih škola. Na polju estetike Filodem je smatrao da je umetnost nezavisna od filozofije i od etičke i logičke sadržine te da se mora procenjivati sa stanovišta forme i estetske vrednosti.[4]

Popis dela[uredi - уреди | uredi izvor]

U Herkulaneju su do sada pronađena ova važnija Filodemova dela:

Historija[uredi - уреди | uredi izvor]

Nauka[uredi - уреди | uredi izvor]

  • O pojavama i zaključcima (PHerc. 1065)

Teologija[uredi - уреди | uredi izvor]

  • O pobožnosti (PHerc. 1428)
  • O bogovima (PHerc. 26)
  • O načinu života bogova (PHerc. 152, 157)

Etika[uredi - уреди | uredi izvor]

  • O porocima i vrlinama, 7. knjiga (O laskanju) (PHerc. 222, 223, 1082, 1089, 1457, 1675)
  • O porocima i vrlinama, 9. knjiga (O upravljanju domaćinstvom) (PHerc. 1424)
  • O porocima i vrlinama, 10. knjiga (O bahatosti) (PHerc. 1008)
  • Comparettijeva etika (nazvana po prvom priređivaču; PHerc. 1251)
  • O smrti (PHerc. 1050)
  • O iskrenoj kritici (PHerc. 1471)
  • O gnevu (PHerc. 182)

Retorika, muzika i poezija[uredi - уреди | uredi izvor]

  • O retorici (na mnogim različitim papirusima)
  • O muzici (PHerc. 1497)
  • O pesmama (na mnogim različitim papirusima)
  • O dobrom vladaru kod Homera (PHerc. 1507)

Vila papirusa[uredi - уреди | uredi izvor]

U Pizonovoj "Vili papirusa" u Herkulaneju očito je postojala velika biblioteka, čiji su znatan deo činili tekstovi epikurejskih filozofa, neki i u više primeraka, što ukazuje na mogućnost da je taj odeljak Pizonove biblioteke pripadao upravo Filodemu. Vila je zatrpana pepelom nakom erupcije Vezuva 79. pne., nakon čega su svi papirusni svici bili ugljenisani i spljošteni, ali time i sačuvani. U 18. veku ova je vila istražena i pronađeni su papirusni svici s 36 spisa koja su pripisana Filodemu. U njima se obrađuju muzika, retorika, etika i brani epikurejsko gledište nasuprot stoičkom i peripatetičkom učenju. Prvi fragmenti Filodemovih spisa iz Herkulaneja objavljeni su 1824. godine.

Reference[uredi - уреди | uredi izvor]

  1. Ciceron, Protiv Pizona, 68–72.
  2. Ciceron, O krajnostima dobra i zla, II, 119.
  3. 3,0 3,1 3,2 Smith 1867, s.v. Philodemus (2).
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Hornblower & Spawforth 2003, s.v. Philodemus.

Izdanja[uredi - уреди | uredi izvor]

Engleski prevodi[uredi - уреди | uredi izvor]

  • Philodemus: On Death. (2009), W. Benjamin Henry. SBL. ISBN 1-58983-446-1
  • Philodemus: On Frank Criticism. (1998), David Konstan, Diskin Clay, Clarence, E. Glad. SBL. ISBN 1-58983-292-2
  • Philodemus: On Methods of Inference. 2nd edition. (1978). Phillip Howard De Lacy, Estelle Allen De Lacy. Bibliopolis.
  • Philodemus, On Piety, Part 1. (1996). Critical Text with Commentary by Dirk Obbink. Oxford University Press. ISBN 0-19-815008-3
  • Philodemus, On Poems. I, (2001), Edited with Introduction, Translation, and Commentary by Richard Janko. Oxford University Press. ISBN 0-19-815041-5
  • Philodemus, On Poems, Books 3-4, with the Fragments of Aristotle, On Poets. (2010). Edited with Introduction, Translation, and Commentary by Richard Janko. Oxford University Press. ISBN 0-19-957207-0
  • Philodemus, On Property Management. (2013), Voula Tsouna. SBL. ISBN 1-58983-667-7
  • Philodemus, On Rhetoric Books 1 and 2: Translation and Exegetical Essays. (2005). Clive Chandler (editor). Routledge. ISBN 0-415-97611-1
  • David Sider, (1997), The Epigrams of Philodemos. Introduction, Text, and Commentary. Oxford University Press. ISBN 0-19-509982-6

Studije[uredi - уреди | uredi izvor]

  • Marcello Gigante, Dirk Obbink, (2002), Philodemus in Italy: The Books from Herculaneum. University of Michigan Press. ISBN 0-472-08908-0
  • Dirk Obbink (editor), (1995), Philodemus and Poetry: Poetic Theory and Practice in Lucretius, Philodemus and Horace. Oxford University Press. ISBN 0-19-508815-8
  • Voula Tsouna, (2007), The Ethics of Philodemus. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-929217-2

Literatura[uredi - уреди | uredi izvor]

Vanjske veze[uredi - уреди | uredi izvor]