Pratitya-samutpada

Izvor: Wikipedia
Dio serije članaka na temu
Budizam

Lotus-buddha.svg

Historija budizma
Darmičke religije
Kronologija budizma
Budistički sabori

Temelji
Četiri plemenite istine
Plemeniti osmokraki put
Pet pouka
Nirvāna · Tri dragulja

Ključni termini
Tri oznake postojanja
Skandha · Kozmologija · Dharma
Samsara · Rebirth · Shunyata
Pratitya-samutpada · Karma

Vodeće ličnosti
Gautama Buddha
Nagarjuna · Dogen
Budini sljedbenici · Porodica

Praksa i postignuća
Buddhastvo · Bodhisattva
Četiri stadija prosvjetljenja
Paramiji · Meditacija · Laici

Budizam po regijama
Jugoistočna Azija · Istočna Azija
Tibet · Indija · Zapad

Budističke škole
Theravāda · Mahāyāna
Vajrayāna · Rane škole

Tekstovi
Pali kanon
Pali Sutte · Mahayana Sutre
Vinaya · Abhidhamma

Komparativne studije
Kultura · Popis tema
Portal: Budizam
Dharma wheel.svg

Ova kutijica: pogledaj  razgovor  uredi

Uslovno nastajanje[1] ili uslovljeni nastanak[2] (sanskrit: प्रतीत्यसमुत्पाद pratītya-samutpāda, pali: paticca-samuppāda) je temeljna[3] doktrina budističke filozofije koja naučava da su sve fizičke i psihičke pojave uslovljene određenim činiocima, i da je čitavo postojanje neprekidni tok (samsara), bez ikakvog trajnog sopstva (anatta).[4] Uslovljeni nastanak (patića-samupada) predstavlja budističko shvatanje da ništa nije „stvar po sebi“ već svoje postojanje duguje drugim uzrocima.

Tri su obeležja onoga što je uslovljeno. Njegov nastanak je uočljiv, njegov nestanak je uočljiv i njegova promena dok traje jeste uočljiva.[5]
 

Pratića-samutpada ukazuje na zavisnu prirodu neprekidnog toka fizičkih i psihičkih pojava, koji se obično nazivaju, ego, čovek ili životinja.[6] Na početku ovog lanca leži neznanje kao osnovni uzrok.[6] Na primer, mi govorimo o "cvetu“, ali ako uklonimo dršku, latice, polen, prašnike, tučak i ostale delove cveta, ali ne i sam cvet, vidimo da je i „cvet“ nestao. Reč „cvet“ jeste konvencionalni naziv za zbir delova od kojih je sačinjen, kao što je i svaki od tih delova samo zbir nekih drugih manjih delova. Ovo takođe važi i za ljude.[2] Stoga, prema Budi, ne postoji trajno sopstvo, duša ili suština.

Budisti veruju da nas uvid o nestalnosti i uslovljenosti svih pojava oslobađa od žudnje za životom, straha od smrti i svih negativnih emocija i postupaka koji uz njih idu.[2]

O prosjaci, postoji nerođeno, neodraslo i neuslovljeno. Kad ne bi bilo nerođenog, neodraslog i neuslovljenog, tada ne bi bilo izlaza za rođeno, odraslo i uslovljeno. Pošto postoji nerođeno, neodraslo i neuslovljeno, postoji i izlaz za rođeno, odraslo i uslovljeno.[7]
 

Dvanaest uzroka[uredi - уреди]

Prema budističkom učenju, sve pojave nastaju uzročnim dejstvom sledećih dvanaest karika[8]:

Srpski prevod Sanskritski izrazi
Iz neznanja kao uzroka, nastaje uobličavanje Iz avidje kao uzroka, nastaje samskara
Iz uobličavanja kao uzroka, nastaje svest Iz samskare kao uzroka, nastaje viđnana
Iz svesti kao uzroka, nastaje ime-i-oblik Iz viđnane kao uzroka, nastaje namarupa
Iz imena-i-oblik kao uzroka, nastaju čulni osnovi Iz namarupa kao uzroka, nastaju sadajatana
Iz čulnih osnova kao uzroka, nastaju utisci Iz sadajatana kao uzroka, nastaju sparša
Iz utisaka kao uzroka, nastaju osećanja Iz sparša kao uzroka, nastaju vedana
Iz osećanja kao uzroka, nastaje žudnja Iz vedana kao uzroka, nastaje trsna
Iz žudnje kao uzroka, nastaje prianjanje Iz trsna kao uzroka, nastaje upadana
Iz prianjanja kao uzroka, nastaje bivanje Iz upadane kao uzroka, nastaje bhava
Iz bivanja kao uzroka, nastaje rađanje Iz bhava kao uzroka, nastaje đati
Iz rađanja kao uzroka, nastaje starenje i smrt Iz đati kao uzroka, nastaje đaramarana

Formula pokazuje put kojim dolazi do interakcije pet sastojaka (khandha) i čula (ajatana), s jedne strane, i neznanja (aviđja) i želje (tanha), čime se stvara nespokojstvo i patnja (dukha). Pošto su ove interakcije veoma kompleksne, postoji više različitih verzija lanca uzročnosti u sutrama.

Pratitya-samutpada polazi od toga da tok života odgovara karmičkom procesu, čiji je pokretač ljudska volja. Sav mehanizam oslobađanja nalazi se u voljnom elementu, viđnani. Nečisti činovi dopiru do svesti i kaljaju je, te se nazivaju »okuženjima«, kleša. Nečisti um izaziva i podstiče novu karmu, usled čega nastupa ciklus samsare. Čistim delima viđnana postaje smirena, sile karmičke projekcije se zaustavljaju. Svest je središte ljudske odgovornosti.[9]

Izvori[uredi - уреди]

  1. Prema srpskom prevodu Njanatilokinog Budističkog rečnika.
  2. 2.0 2.1 2.2 Budizam od A do Z: USLOVLJENI NASTANAK, Pristupljeno 27. 4. 2013.
  3. Garfield, Jay L. "Dependent Arising and the Emptiness:Why did Nagarjuna start with Causation? Philosophy East and West Volume 44, Number 2, April 1994
  4. Filozofijski rečnik, Matica Hrvatska, Zagreb 1984.
  5. Obeležja uslovljenoga, Pristupljeno 27. 4. 2013.
  6. 6.0 6.1 paticcasamuppada, Njanatiloka, Budistički rečnik, Pešić i sinovi, Beograd, 1996.
  7. Walpola Rahula: Čemu je Buda podučavao, Pristupljeno 27. 4. 2013.
  8. Trevor O. Ling, Rečnik budizma, Geopoetika, Beograd 1998.
  9. Đuzepe Tuči, Istorija indijske filozofije (str. 68-84), NOLIT, Beograd, 1982.

Spoljašnje veze[uredi - уреди]