Dualizam

Izvor: Wikipedia

Dualizam (latinski: dualis - dvojan, dvostruk) ili dvojstvo je pojam koji označava da je nešto sastavljeno od dva osnovna činioca (elementa, dela, principa i sl.).

Postoje dualizmi materije i sile, kauzaliteta i finaliteta, slobode i nužnosti u filozofiji, kvantiteta i kvaliteta u prirodi, sižea i stila u umjetnosti, muškog i ženskog pola u biologiji itd.

Filozofsko značenje[uredi - уреди]

U filozofiji, dualizam je mišljenje — oprečno monizmu — da postoje dvije iskonske, ravnopravne i nesvodljive kategorije stvarnosti (dva osnovna modaliteta, dvije iskonske „supstancije“, dva konstitutivna principa svega, što postoji): duh i telo, odnosno ideja i materija.

Jin i jang simboliše dualizam svih stvari u prirodi prema shvatanju taoističke filozofije.

Prvi početi dualizma kriju se već u primitivnom animizmu i demonizmu, koji empiričku dvojakosti fizičkih i psihičkih manifestacija kod čovjeka proširuju na čitavu prirodu, pripisujući svakom materijalnom predmetu njegov nevidljivi „duševni“ pedant. Ta se shvaćanja najprije talože u mitskim personifikacijama i divinizacijama prirodnih objekata, nebeskih telesa, vremenskih i bioloških ciklusa, važnih, impresivnih i neobičnih pojava, katastrofa itd. U najranijim polumitskim koncepcijama grčke „prirodne filozofije“ dualizam se pojavljuje kao hilozoizam (mišljenje da je sve u prirodi prožeto životom), kao nauka o „kozmičkom umu“, o „duši cvijeta“, koja predanjuje materiju itd. Kod Platona dualizam se izrazio u učenju o cvijetu ideja i cvijetu pojavnosti; kod Aristotela u teoriji o formi-duši, koja oblikuje i oživljava pasivnu večnu tvar. Te dualističke filozofske koncepcije kontaminiraju se u doba pojave kršćanstva s religioznim predodžbama o bogu-duhu („svetom duhu“), o posmrtnom životu duše itd., što udara temelj dualizmu kršćanske teologije i skolastike.

Na početku Novog vijaka nova faza filozofskog dualizma započinje s Descartesovom teorijom o duhu i tvari kao apsolutno heterogenim supstancijama. Ta teorija, preko okazionalističkih diskusija, Leibnizove nauke o prestabilnoj harmoniji između duhovnih i materijalnih modifikacija u monadama, preko Kantove koncepcije o nespoznatljivim duhovnim i materijalnim „stvarima po sebi“, preko raznih panpsihizama, psihofizičkih paralelizama itd. traje do danas.

Dualizam se relativno rijetko javlja kao čisti dualizam, tj. nauka o iskonskoj i nesvodljivoj dvojnosti cvijeta. Kod većine filozofa krije se pod dualističkom fasadom uverenje o apsolutnom prioritetu bilo duhovnog, bilo materijalnog faktora stvarnosti, i tako se prividni dualizam konačno razrjeđuje u idealistički ili materijalistički pogled na cvijet (vidi Materijalizam). Dualizmu i pluralizmu (koji tvrdi postojanje mnoštva izvornih principa) suprotstavlja se monizam, učenje (koje je npr. zastupao B. Spinoza) da se svekolika stvarnost, duhovna i osjetilna, da se sve njene proturječnosti i razlike mogu izvesti iz jednog jedinstvenog izvornog principa (vidi Monizam).

Religijsko značenje[uredi - уреди]

Religiozna nauka o dva principa, dvije sile, koje se od iskona bore za prevlast i konačnu pobjedu u svijetu. Oprečni principi definiraju se kao različito: kao dobro i zlo, svjetlost i tama, muškost i ženstvenost (jin i jang kod Kineza), Ormuzd i Ahriman (u prastaroj persijskoj Zoroastrovoj religiji), bijeli i crni bog (u veri starih Slavena), bog i satan (u manihejizmu, naučanju persijskog verskog reformatora Manija, 216- 276). Primijenjen ne samo na prirodu i životne manifestacije, nego i na društvene — klasne i ekonomske — odnose, dualizam manihejskog tipa osobito se snažno izrazio u reforminim „heretičkim“ pokretima između -{IX}- i -{XIII}- veka (bugarski i bosanski bogumili, patareni, hatari, albigenezi, valdenzi itd.).

Značenje u politici[uredi - уреди]

Dvojno ustrojstvo Austrougarske monarhije koja je, prema nagodbi iz 1867, bila složena od dvije države — austrijske carevine i ugarske kraljevine — pod jednom (habzburškom) dinastijom.

Značenje u fizici[uredi - уреди]

U fizici, dvostruko svojstvo vala i korpuskula; osnovno svojstvo materije, prema kojemu svaka elementarna čestica ima svojstva valnog gibanja, a elektromagnetski valovi svojstva čestica (vidi Valna mehanika).