Zločini 7. SS divizije Prinz Eugen

Iz Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu

7. SS dobrovoljačka brdska divizija „Princ Eugen“ (nem. Prinz Eugen) je bila nemačka dobrovoljačka Vafen-SS brdska divizija specijalizovana za antipartizansko ratovanje.

Početni sastav je bio u potpunosti dobrovoljački (od folksdojčera, podunavskih Nemaca), ali se kasnije pristupilo mobilizaciji. Divizija se predala 11. maja 1945. jugoslovenskim snagama, a tokom četvorogodišnjeg rata na prostoru Jugoslavije je stekla reputaciju najozloglašenije nemačke jedinice. Borbena dejstva divizije bila su isključivo na prostoru Jugoslavije.

Ova formacija počinila je mnogobrojne zločine na području Srbije, Bosne i Hercegovine, Crne Gore i Hrvatske, prvenstveno nad civilnim stanovništvom, bez obzira na etničku pripadnost, uključujući pretežno ubistva žena i dece.

Zločin u Krivoj Reci[uredi - уреди | uredi izvor]

Nakon višemesečne obuke u Banatu, tokom proleća i leta 1942, komanda 7. SS divizije Princ Eugen donela je odluku da se sa obukom nastavi u jugozapadnoj Srbiji zarad uvežbavanja na terenu koji je odgovarao uslovima brdskog ratovanja. U cilju priprema za izvođenje borbenih dejstava višeg intenziteta, protiv partizanskih snaga u planinama Bosne i Hercegovine, komanda divizije je odlučila da se ova jedinica oproba u borbenim dejstvima nižeg intenziteta u planinskom području jugozapadne Srbije na kome su se nalazile manje snage tzv. ilegalnih četnika Draže Mihailovića, iako je na ovom području ustanak bio u potpunosti ugušen. Početkom oktobra 1942, jedinica je raspoređena u nekoliko gradova jugozapadne Srbije: Kraljevo, Užice, Ivanjica, Čačak, Raška, Kosovska Mitrovica, Novi Pazar.[1] Divizija je brojala oko 17.000 vojnika na području jugozapadne Srbije, a njen komandant bio je general Artur Fleps (nem. Artur Martin Phleps).

Prva akcija 7. SS divizije odigrala se 8. oktobra 1942. na planinskom području Goča i Željina, između Kraljeva i Raške. Akcija je bila usmerena portiv legalizovanog četničkog odreda vojvode Bogdana Gordića, koji je prihvatio komandu vojvode Koste Pećanca, ali je bio sumnjičen za saradnju sa tzv. ilegalnim četnicima. Gordićevi četnici su se povukli bez otpora i Željin je zauzet bez borbe. Na Goču, u planinskom naselju Biserske Livade pripadnici 7. SS divizije, prema nemačkim izvorima, ubili su 15 muškaraca, žena i dece.[2]

General Fleps je istovremeno planirao i drugu akciju koja je otpočela 11. oktobra 1942, u saradnji sa 9. bugarskom pešadijskom divizijom. Toga dana na području Kopaonika planirano je opkoljavanje i uništavanje ilegalnog četničkog odreda pod komandom Dragutina Keserovića. Međutim, Keserovićevi četnici su uspeli da se na vreme povuku, izbegavši opkoljavanje. Pripadnici 7. SS divizije su prvog dana akcije opkolili selo Kriva Reka, na istočnim padinama Kopaonika (današnja opština Brus) i 12-13 oktobra počinili zločin nad lokalnim civilnim stanovništvom. Ne samo u Krivoj Reci, već i u okolnim selima Mačkovac, Bačevci i Mramor, ubijali su muškarce, žene i decu na njivama, ispred kuća, u kućama, gde god bi ih zatekli. Ubijeno je ukupno 320 lica, među kojima veći broj žena i dece. Najveći broj ubijenih bili su stanovnici Krive Reke, ali je među ubijenima bilo i nekoliko desetina stanovnika Mačkovca, Bačevca i Mramora. Prema podacima Državne komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača, u ovom zločinu ubijeno je 15 dece mlađe od 5 godina. U Krivoj Reci jedan deo stanovnika (45 meštana) ubijen je tako što su zatvoreni u seosku crkvu koja je potom minirana. Prema svedočenjima preživelih meštana, u Krivoj Reci zabeleženi su izuzetno svirepi primeri ubijanja: seljak Janko Cvetković spaljen je na ražnju. U zaseoku Jankovići spaljen je veći broj žena i dece,a po okolnim šumama nalaženi su leševi odojčadi.[3][4]

Nedugo po završetku prve borbene akcije, diviziju je u Kraljevu, 17. oktobra 1942, posetio Rajhsfirer SS-a, Hajnrih Himler (nem. Heinrich Himmler). Tokom rata Himler je svega nekoliko puta na terenu razgovarao sa komandantima ili oficirima neke SS jedinice, što govori koliki značaj je pridavao folksdojčerskoj diviziji u Jugoslaviji. Nakon obilaska trupa izrazio je zadovoljstvo obučenošću i držanjem oficira i vojnika. Pored pohvala, podelio je i niz unapređenja. Među unapređenima bio je i Rihard Kaserer (rođ. 1896. u Trentu/Trientu, u Južnom Tirolu, današnja Italija), komandant 1. bataljona 2. lovačkog puka, direktno odgovoran za masakr civila u Krivoj Reci.[5]

Za zločin u Krivoj Reci komandant 14. puka 7. SS divizije August Šmithuber (nem. Schmidthuber) na suđenju u Beogradu okrivio je kapetana Riharda Kazerera (nem. Richard Kaaserer), komandanta 1. bataljona 2. puka 7. SS divizije.

Zločini na Kordunu i u zapadnoj Bosni[uredi - уреди | uredi izvor]

Početkom januara 1943. 7. SS divizija prebačena je iz Srbije u Hrvatsku (Karlovac i okolina) radi učešća u predstojećoj Operaciji Vajs I, koja je podrazumevala uništenje partizanske slobodne teritorije u zapadnoj Bosni i susednim oblastima (Bihaćka republika). Operacija Vajs I otpočela je 20. januara 1943, upravo napadom 7. SS divizije na području Korduna. Divizija je nastupala ka jugu, preko Vojnića, Krnjaka, Veljuna do Slunja, a odatle ka istoku, prema Bihaću. U sedmodnevnim borbama jedinice NOVJ uspele su da na Kordunu uspore nastupanje 7. SS divizije i ustaša i da na taj način omoguće evakuaciju stanovništva Korduna. Prema postojećim podacima, pripadnici 7. SS divizije izvršili su veći broj ubistava civila na Kordunu (kotar Vojnić i kotar Slunj). Većina stanovništva na vreme je evakuisana u Bosansku krajinu.

Pripadnici 7. SS divizije 20. januara 1943. ubili su 5 stanovnika sela Ponorac pokraj Perjasice. Tokom 21. januara 1943. ubili su 4 stanovnika Vojnića. Istog dana ubijena su 3 stanovnika sela Veliki Kozinac pokraj Barilovića. Tokom 21-24. januara 1943. pripadnici ove divizije ubili su 7 stanovnika sela Donji Skrad pokraj Barilovića (kotar Duga Resa). Tokom 22. januara 1943, ubili su 5 stanovnika Krnjaka, 3 stanovnika Knežević Kose, 2 stanovnika Velike Crkvine, 2 stanovnika Gornjeg Skrada i 2 stanovnika Krnjačkog Grabovca. U selu Brebornica, između Krnjaka i Veljuna, 22-24. januara 1941. ubili su 4 starija lica. Pripadnici 7. SS divizije, 24-27. januara 1943, ubili su 5 stanovnika Budačke Rijeke, na raznim lokacijama, uključujući ubistva (klanja) u kućama žrtava. U blizini Veljuna, 23. januara 1943, ubili su 4 stanovnika sela Čatrnja, smeštenog između Krnjaka i Veljuna. Pripadnici 7. SS divizije vršili su zločine i u jugoistočnom delu kotara Vojnić (seoska opština Krstinja). Tako su u selu Miholjsko, 22. januara 1943, ubili 14 lica. Istog dana u selu Lisine ubijena su 3 lica. U selu Klokoč 23. januara 1943. ubijeno je 37 stanovnika, od kojih su većina zaklana, pri čemu su većina žrtava bili žene, deca i starci. Nemački vojnici su 24. januara 1943. ubili 11 stanovnika sela Krstinja. Tokom 24-27. januara 1943. ubili 11 stanovnika sela Donja Brusovača, mahom starijih lica, pretežno u selu, a delom u zbegu. Takođe, tokom zbega u Bosni, februara 1943, nemački vojnici ubili su 4 stanovnika ovog sela. U selu Jagrovac 23. januara 1943. nemački vojnici ubili su 2 stanovnika. Sve žrtve u navedenim selima bili su srpske nacionalnosti. Međutim, pripadnici 7. SS divizije u selu Slunjski Moravci pokraj Skakavca, 20. januara 1943, prvog dana Operacije Weiss I, ubili su 23 stanovnika hrvatske nacionalnosti.[6][7]

U Veljunu, između Vojnića i Slunja, pripadnici 7. SS divizije, 23. januara 1943, ubili su 2 žene. U Veljunskoj Glini, 23-24. januara 1943, ubili su 5 starijih lica oba pola, pri čemu su neke žrtve žive zapaljene. U selu Zagorje pokraj Veljuna, 23-27. januara 1943, ubili su 5 staraca. U Bandinom Selu pokraj Veljuna, 24. januara 1943, ubili su 25 stanovnika Bandinog Sela, Crnog Vrela i Kosjerskog Sela, a istog dana u susednom selu Kutanja ubili su 4 stanovnika. U Mudrić Selu pokraj Slunja, 26. januara ubili su 3 stanovnika.U selu Močila pokraj Slunja, 27. januara 1943, ubili su 7 stanovnika. Istog dana nemački vojnici ubili su 3 stanovnika sela Mašvina i 8 stanovnika sela Lipovac. U ovim okolnostima nisu ubijani samo srpski stanovnici sa područja Slunja. U selu Oštarski Stanovi, pripadnici 7. SS divizije, 26. januara 1943, ubili 4 seljaka hrvatske nacionalnosti.

Stanovnici srpskih sela sa Korduna bili su žrtve zločina nemačkih vojnika, uključujući pripadnike 7. SS divizije, i tokom februara 1943, u zbegovima u zapadnoj Bosni. Tokom februara (od 16. do 27. februara 1943), nemački vojnici su ubili 22 stanovnika Mašvine u zbegovima pokraj Drvara, Crnog Luga, Lipe i Livna. U sličnim okolnostima od strane nemačkih vojnika u okolini Bosanskog Petrovca i Glamoča ubijeno je 10 stanovnika sela Nova Kršlja (27. januara 1943. u Novoj Kršlji pripadnici 7. SS divizije ubili su 2 stanovnika). U okolini Drvara i Grahova, 16-25. februara, ubijena su 4 meštanina Lipovca. U zbegu u okolini Bosanskog Petrovca, 28. februara 1943. ubijeno je 8 stanovnika kordunskog sela Stara Kršlja. Nemački vojnici su pokraj Drvara, 16. februara 1943, ubili 3 stanovnika sela Dunjak, 3 stanovnika sela Džaperovac, 4 stanovnika sela Jagrovac, 3 stanovnika sela Mracelj, 3 stanovnika sela Prisjeka, 4 stanovnika sela Knežević Kosa.(kotar Vojnić).[8][9]

Vrhovni štab NOVJ doneo je 27. januara 1943. odluku da se Glavna operativna grupa divizija probije prema Hercegovini i Crnoj Gori, zajedno sa ranjenicima i izbeglicama. Jedinice 7. SS divizije ušle su u Bihać 29. januara 1943. Prvi hrvatski i Prvi bosanski korpus NOVJ dobili su direktive da upornom odbranom zadrže nemačku ofanzivnu grupaciju, obezbeđujući tako potrebno vreme i manevarsku slobodu Glavnoj operativnoj grupi. Nakon toga, hrvatski i bosanski korpus trebalo je da se izvuku iz frontalnog dodira sa neprijateljem i manevrom prebace nazad na ponovo okupiranu teritoriju, u pozadinu osovinskih napadnih kolona, i da tamo nanose neprijatelju udarce i ponovo stvore slobodnu teritoriju. Ovo je dovelo do znatnih gubitaka nenešenih nemačkim snagama (naročito 717. divizija) na području Grmeča i Podgrmečja. Partizansku teritorijuu na Grmeču i Podgrmečju napadale su tri nemačke divizije (7. SS, 717. i 369 divizija). Nemačke snage su na Grmeču opkolile i napale snage Četvrte krajiške divizije i velik broj izbeglog stanovništva (obično se pominje brojka od 15.000 izbeglica). Nastavljajući nastupanje, 7. februara 1942. jedinice 7. SS divizije ušle su u evakuisani Bosanski Petrovac, a sutradan, nakon 19 dana intenzivnih borbi od početka operacije, tenkovska kolona 7. SS divizije sastala se sa prednjim delovima 717. divizije na Paunovcu. Time su jedinice 4. krajiške divizije sa zbegom od oko 15.000 civila bile opkoljene na Grmeču.[10]

Situacija po izbeglice naročito je bila kritična 8-11. februara. "Narod je masovno umirao od hladnoće, naročito žene sa malom djecom. Bio je i veliki broj promrzlih boraca. U takvoj situaciji morali su se narod i vojska što prije izvući iz Grmeča." Delovi Četvrte krajiške divizije uspevaju da 9-10. februara probiju neprijateljski obruč. "U Grmeču je zauvjek ostalo oko 2.000 umrlih od zime žena, djece i staraca, a ostatalih 13.000 kreće sa brigadama."[11] Sutradan, 11. februara 1943, u selu Tuk Bobija nemačke snage napale su delove Četvrte krajiške divizije i deo zbega. Velikim naporima partizani i glavnina zbega uspeli su da se probiju ka selima Jelašinovci i Grdanovci, ali je "oko 400 žena i djece koji su ostali na svirep način poubijano od Nijemaca".[12]

Deo zbega je evakuisan u pravcu planinskih predela Srnetice, Kozila i Oštrelja, u pravcu van domašaja neprijatelja. Evakuacija je omogućena naporima snaga Četvrte krajiške divizije i Sedme banijske divizije koje su dočekale nemačke vojnike na liniji Vaganac - Drinić - Kalabino Brdo - Kolunić. Nakon prodora nemačkih snaga na ovo područje, većina civilnog zbega povukla se prema Šator planini i selu Preodac, ali su nemački vojnici uspeli da pohvataju jedan deo izbeglih civila i pobiju ih na lokaciji Ždralica. Zbeg iz Preodca, uz zaštitu dela partizanskih snaga (Osma krajiška brigada, evakuisan ka području Srba u Lici. Međutim, nemačke snage su uspele preseći koloni izbeglica i ranjenika, potisnuvši snage Osme krajiške brigade, kod sela Resanovci na putu Drvar-Bosansko Grahovo. "Na Resanovačkom polju ostalo je tada vrlo mnogo mrtvih i ranjenih." Jedan deo izbegličke kolone vratio se na područje Šator planine. "Tamo su za otprilike nedjelju dana doživjeli još veći, masovniji i strašniji masakr." Manji deo kolone uspeo je da se evakuiše na slobodnu teritoriju između Drvara i Srba.[13]

Prema jugoslovenskim službenim posleratnim podacima, tokom Operacije Weiss, tri pomenute nemačke divizije, na razne načine, uključujući i najokrutnija zverstva, odgovorne su za smrt 3.370 muškaraca, žena i dece, a 1.722 su odveli u logore.[14] Može se pretpostaviti da je velik broj žrtava stradao usled smrzavanja i u bombardovanjima zbegova, ali i da su mnogi civili ubijeni neposredno van borbe od strane nemačkih vojnika. U istoriografiji je još uvek neistražen udeo 7. SS divizije Princ Eugen u ovim zločinima, kada govorimo o zločinima tokom februara 1943.

U borbama na Grmeču snage 7. SS divizije pretrpele su znatne gubitke. Prema partizanskim izvorima, samo 9. februara 1943. u zasedi na putu između Bosanskog Petrovca i Ključa ubijeno je oko 60 pripadnika divizije.[12]

Zločini uoči i tokom Bitke na Sutjesci (Hercegovina, Crna Gora)[uredi - уреди | uredi izvor]

Kao i u prethodnoj Operaciji Weiss, 7. SS divizija imala je vrlo značajnu ulogu i u Operaciji Schwartz. Divizija je uoči operacije bila stacionirana na području Širokog Brijega i Čapljine, odakle je nastupala ka istočnoj Hercegovini i Crnoj Gori.

Prema podacima oružništva (žandarmerije) NDH iz druge polovine juna 1943, pripadnici 7. SS divizije spalili su 35 muslimanskih domova i ubili 50 osoba u selu Dabrica, pokraj Stoca, zbog sumnje da su pomagali partizane. Takođe, u istom izveštaju navodi se da su pripadnici 7. SS divizije u pretežno muslimanskom selu Opličići pokraj Čapljine streljali 6 lica.[15] Može se pretpostaviti da su se ovi zločini dogodili sredinom maja 1943.

Glavnina 7. SS divizije nastupala je od Stoca i Bileće u pravcu Nikšića, gde je stigla oko 20. maja 1943. Odatle je nastupila u dve kolone: jednom prema Šavniku, u koji je ušla 29. maja, a drugom preko Gornjeg Polja, u pravcu Pive. Kolona, jačine jednog bataljona, koja je nastupala od Avtovca prema Plužinama, stigla je do 30. maja do reka Komarnice i Pive, odnosno na prostor Šavnik - selo Brljevo. Pre ulaska u Šavnik, pripadnici divizije su spalili selo Mokro. Ispred ovakvog pustošenja stanovništvo se sklonilo u dva zbega u planinu Vojnik, pod zaštitom boraca Pete proleterske crnogorske brigade. Prema izjavama svedoka, nemački vojnici su u selu Mokrom popalili sve kuće, staje i kolibe i pobili oko 20 ljudi. U obližnjem selu Gradac ubili su 5 stanovnika. U selu Pošćenju spaljeno je 40 kuća i ubijeno 8 stanovnika. U selu Duži spaljeno je 75 kuća, a pobijeno je 25 staraca, žena i dece. Takođe, spaljena su i obližnja sela Pridvorica, Skok i Gradac. Pripadnici 7. SS divizije su i u daljem nastupanju palili sela i ubijali mirno stanovništvo. U Šavniku su uhvatili 5 starijih osoba, jedine stanovnike koji nisu izbegli, i žive spalili u jednoj staji. U Dobrom Selu su spalili 12 ljudi u kućama, a 6 streljali na mestu gde su ih uhvatili. Dobro Selo je spaljeno, kao i susedna sela Slatina, Previš i Godijelji. U Previšu je spaljena u kući porodica Tomić (8 članova od čega 6 dece).[16][17]

Ispred kolone 7. SS divizije koja je nastupala od Nikšića prema Pivi (ove snage su prethodno boravile na području Šavnika) stanovništvo sela Gornja Brezna i Donja Brezna sklonilo se u zbegove u planini Vojnik. Manji deo stanovništva koji se nije na vreme sklonio pobijen je u svojim domovima. U literaturi se navode podaci o 21 licu, pretežno ženama, deci i starcima, spaljenim u tri kuće u ovom selu. Nemački vojnici su nakon toga ubili najmanje 35 stanovnika sela, sačekavši da se iz zbega vrate kućama. Među ubijenima većina su bili žene i deca. Na isti način je nakon povratka iz zbega pohvatano i ubijeno oko 20 stanovnika sela Bajovo Polje. U literaturi se navodi da je u istim događajima stradala većina stanovnika malenog sela Dub, na istom području, bez navođenja broja stradalih. Slično se desilo i sa meštanima sela Bukovac, koji su pohvatani u zbegu, vraćeni kućama i potom streljani, a delom spaljeni u kućama, pri čemu su spaljene čitave porodice. U ovom selu pobijeno je više desetina stanovnika. U selu Bukovcu ove događaje nije preživelo nijedno muško dete, a iz 80 porodica ostalo je živih samo 7 odraslih muškaraca. Većina stanovnika sela Dub, Bukovac i susednih sela Miljkovac, Duba i Rudinci stradala je na lokalitetu Dola kod Miljkovca, gde su streljani nakon što su prethodno podeljeni u tri grupe, prema dobu starosti i polu. U prvoj grupi su bili muškarci stariji od 15 godina, u drugoj žene i devojke, a u trećoj deca. Ukupno je ubijeno oko 400 osoba.[18][19][20] Prema podacima koje je tokom rata i neposredno nakon oslobođenja prikupio Obren Blagojević, jedan od organizatora ustanka u Crnoj Gori, na području Pive nemački okupator van borbe ubio je 1.080 lica (oko 10% celokupnog stanovništva Pive), od čega u Župi pivskoj (zapadni deo Pive) 910, a na Planini pivskoj (istočni deo Pive) 170. Među ubijenima bilo je 282 pripadnika porodice (bratstva) Blagojević.[21] Publikovani su spiskovi stradalih po porodicama.[22] U mestu Plužine pripadnici 7. SS divizije su ubili 65 stanovnika i spalili 23 kuće. U selu Jasen ubili su 40 žena, dece i odraslih muškaraca i zapalili 22 kuće. U selu Stabna ubijeno je, kako se navodi u literaturi "preko 100" stanovnika, uključujući veliki broj dece.[23]

Meštani drugih sela u Pivi (današnja opština Plužine) spasili su se smrti bežanjem u planinu. Međutim, pripadnici 7. SS divizije spalili su svako selo u Pivi u koje su zakoračili, što je podrazumevalo pljačkanje i ubijanje stoke. Ove mere su preduzimane u cilju izgladnjivanja i desetkovanja glađu izbeglog stanovništva. U istočnom delu Pive (Planinska Piva, tj. područje planine Durmitor) nastupali su pripadnici nemačke Prve brdske divizije (Wehrmachta) takođe su počinili čitav niz zločina, uključujući ubistva civila i paljenje naselja. Prema podacima iz literature, na durmitorskom području u ovim događajima ubijeno je oko 1.400 ljudi. Na području zapadne Crne Gore zločine su počinili i pripadnici italijanske divizije "Ferara", koja je nastupala u pozadini 7. SS divizije sa zadatkom da pretražuje teren. Pripadnici divizije "Ferara" vršili su zločine na području Nikšića i Šavnika, ubijajući civilno stanovništvo, odvodeći deo stanovništva u internaciju i paleći čitava naselja.[24]

Paralelno sa zločinima 7. SS divizije na području Šavnika i Župe pivske, jedinice Prve nemačke brdske divizije počinili su ubistva većeg broja partizanskih ranjenika, tifusara i civila u selima Planinske Pive. U literaturi se pominje broj od najmanje oko 212 ubijenih u ovih okolnostima.[20] Prema vlastitom izveštaju, divizija je od 498 zarobljenih, streljala 411 partizana.[25][26] Delovi 118. lovačke divizije (2. bataljon 738. pešadijskog puka) počinio je masakr civila u selu Grab.[27]

Nakon žestokih borbi u Bici na Sutjesci, 10. juna 1943. Prva proleterska divizija NOVJ probila je nemački obruč na Zelengori. Kroz obruč su prošle Prva, Druga i Sedma proleterska divizija NOVJ, ali ne i Treća proleterska divizija NOVJ sa kojom su bili ranjenici iz Centralne bolnice NOVJ. Manji broj boraca Treće divizije je uspeo da se izvuče iz obruča, ali je većina ubijena u obruču zajedno sa mnogim ranjenicima. Nemačke jedinice organizovale su detaljno pretraživanje terena. Vodeću ulogu u ovom lovu na ljude imala je 7. SS divizija u čijem sastavu su bila odeljenja sa psima tragačima.[28] Na posleratnom suđenju Augustu Šmithuberu, komandantu 14. puka 7. SS divizije, Dušan Kolanović, koji je prisilno uzet za vodiča 14. puka, svedočio je o ubistvu 150 partizanskih ranjenika na Koritniku koje su počinili Šmithuberovi vojnici.[29]

Prema posleratnim istraživanjima, od 2.200 ranjenika i bolesnika, koliko ih je bilo u Centralnoj bolnici početkom juna 1943, spaseno je oko 1.000, a stradalo ih je na Sutjesci oko 1.300. Takođe, stradalo je 258 pripadnika sanitetskog osoblja jedinica NOVJ, pore svega Centralne bolnice.[30]

Zločini nakon Bitke na Sutjesci (Hercegovina, istočna Bosna)[uredi - уреди | uredi izvor]

Nakon Operacije Schwartz delovi 7. SS divizije poslati su u istočnu Bosnu, a delovi su stacionirani u okolini Mostara. 28. juna delovi divizije opljačkali su i spalili selo Donji Drežanj (kod Nevesinja) i ubili 36 ljudi, žena i dece. Sledećeg dana delovi divizije opljačkali su i spalili selo Ljeskovi Dub kod Nevesinja i pobili sve zatečeno stanovništvo - 208 ljudi, žena i dece.[31] I tokom jula 1943. pripadnici ove jedinice počinili su više zločina na ovom području.

U prvoj polovini jula 1943. pripadnici 7. SS divizije ubili su 55 bošnjačkih stanovnika sela Rotimlja pokraj Stoca, "raznog spola i dobi bez istrage i ispitivanja". U selu Orašje pokraj Stoca 12. jula 1943. pripadnici ove divizije ubili su 59 žena, dece i muškaraca, bošnjačke nacionalnosti. Žrtve su ubijene spaljivanjem klanjem i, u manjoj meri, streljanjem.[32]

Pripadnici 7. SS divizije 9. jula 1943. pohvatali su veći broj stanovnika sela Smrtići i Novoseoci pokraj Sokoca i zatvorili ih u jednu kuću u obližnjem srpskom selu Baltići. Sutradan, 10. jula 1943. vojnici ove jedinice streljali su u Baltićima 17 seljaka iz Smrtića i Novoseoca.[33]

Dva dana nakon zločina u Baltićima, pripadnici 7. SS divizije počinili su zločin nad bošnjačkim stanovništvom u obližnjem selu Košutica. Prethodnog dana vojnici ove divizije sukobili su se sa snagama NOVJ u blizini Košutice, pri čemu je poginuo jedan nemački vojnik. Kako bi iskalili bes zbog pogibije jednog saborca, pripadnici 7. SS divizije toga dana streljali su i zaklali 69 stanovnika sela Košutice. Većina ubijenih bili su žene i deca (ukupno 37 dece i 16 žena). Od 69 žrtava 37 je bilo ženskog pola. Publikovani su poimenični podaci o žrtvama ovog zločina.[34][35]

Zločini u Dalmaciji 1943.[uredi - уреди | uredi izvor]

Nakon kapitulacije Italije (8. septembar 1943) 7. SS divizija učestvovala je u preuzimanju italijanskih položaja i razoružavanju italijanskih vojnika u Dalmaciji, uporedo vodeći borbe protiv snaga NOVJ. Glavni cilj ukupnih nemačkih snaga, uključujući i 7. SS diviziju, bio prodor ka Splitu i zauzimanje grada. Ova nemačka vojna operacija poznata je pod nazivom Operacija Achse. Tokom borbi u Dalmaciji septembra 1943, nemačke snage imale su velike gubitke: po nemačkim izvorima 753 nemačka vojnika izbačena su iz stroja (većina od ovog broja bili su ranjeni).[36] U ovim okolnostima snage 7. SS divizije počinile su prve zločine nad civilnim hrvatskim stanovništvom u Cetinskoj krajini.

Pripadnici 7. SS divizije su činili zločine nad hrvatskim civilnim stanovništvom u Dalmaciji u okviru borbi protiv snaga NOVJ.

Hronološki gledano, prvi zločin počinjen je 17. septembra u selu Podgrađe, iznad Omiša, gde su pripadnici 7. SS divizije ubili 3 muškarca. U ovom selu prethodno su poginula 2 oficira i 3 vojnika 7. SS divizije u borbama sa borcima Mosorskog partizanskog odreda. Naredni zločin počinjen je 23. septembra 1943. u selu Aržano, smeštenom između Imotskog i Sinja. U ovom selu pripadnici 7. SS divizije ubili su 28 muškaraca. Istog dana u obližnjem selu Velić ubili su 11 muškaraca. Ubistvo je izvršeno u zaseoku Marići koje je spaljeno. U Veliću su zajedno sa 11 meštana streljana i 4 muškarca iz susednih sela Čačvine i Vrpolje. Istog dana, 23. septembra, nemački vojnici, uključujući pripadnike 7. SS divizije, izvršili su zločine u drugim selima u Cetinskoj krajini. U selu Čaporci ubili su 3 muškarca i zapalili 54 kuće. u Selu Jabuka ubili su 11 muškaraca i zapalili jednu trudnu ženu i spalili nekoliko kuća. U selu Vojnić Sinjski streljali su 25 muškaraca i zapalili deo sela. U selu Ercegovci streljali su 16 muškaraca i zapalili zaselak Jukići. Narednog dana, 24. septembra, streljan je 41 stanovnik sela Košute. Istog dana u selu Turjaci streljano je 7 muškaraca. Prethodnih dana nemačka avijacija je bombardovala ovo selo i tada je stradalo 9 žena i dece. U selu Brnaze, 24-25. septembra 1943. nemački vojnici ubili su 22 meštana uključujući 3 žene. U istom selu je prethodnih dana poginulo 13 meštana od bombardovanja i granatiranja sela od strane nemačke vojske. U selu Dicmo od 24-29. septembra ubijeno je 36 meštana, uključujući ubistvo 8 žena i 10 dece. U selu Lučane spaljeno je 12 osoba, među kojima je bilo 4 žene i 4 dece.[37] Publikovani su poimenični podaci o žrtvama.[38]

Navedene podatke potvrđuju recentni izvori. Prema podacima Kotarske oblasti u Sinju (administrativni organ NDH) od 29. septembra 1943, krajem septembra nemački vojnici su počinili masovne zločine nad hrvatskim civilnim stanovništvom u okolini Sinja i Trilja. Prema ovim podacima ubijena su 102 lica, a najviše su stradala sela Košute (42 ubijena), Vojnić Sinjski (26), Jabuka 13) i Velić (12). U Trilju i okolini spaljeno je i uništeno oko 400 kuća.[39]

Vojni sud 7. SS divizije, kojim je predsedavao general Karl fon Oberkamp (nem. Carl von Oberkamp) osudio je na smrt 48 italijanskih oficira (uključujući 3 generala) koje su zarobili u Splitu nakon povlačenja snaga NOVJ iz ovog grada. Italijanski oficiri prethodno su odbili da vojno sarađuju sa nemačkom vojnom silom. Pogubljenje je izvršeno streljanjem u Trilju u noći između 30. septembra i 1. oktobra 1943.[40][41]

Pripadnici 7. SS divizije u mestu Velika Bara kod Baćine streljali 2. novembra 1943. su 107 civila: žena, dece i starijih osoba. Na području Baćine do temelja su uništeni zaseoci: Šipak, Mala Bara, Velika Bara i Pijavica, a njihove stanovnike pripadnici 7. SS divizije odveli su na stratište kod mesta Velika Bara, gde su ih postreljali. 76 žrtava bili su stanovnici iz Baćine, 25 iz Čuluma, 6 iz Plane i po 1 iz Peračkog Blata i Barbira. Oko 40 žrtava bilo je mlađe od 16 godina. Na mestu pogubljenja 2. novembra 2014. održana je komemoracija.[42]

Pripadnici 7. SS divizije streljali su 25 građana (muškaraca) Sinja, 5. novembra 1943, u znak odmazde za ranjavanje jednog nemačkog vojnika u gradu, 3. novembra 1943. Publikovana su imena stradalih.[43]

Zločini u Dalmaciji 1944.[uredi - уреди | uredi izvor]

Nakon učešća u operacijama Kugelblitz, Schneesturm i Waldrausch u istočnoj i zapadnoj Bosni, u okviru 5. brdskog SS korpusa, tokom decembra 1943. i januara 1944, i odmora u Banatu, tokom februara 1944, pripadnici 7. SS divizije marta 1944. ponovo su se našli u Dalmaciji s ciljem uništavanja snaga NOVJ. U ovome su im pomagale ustaške i domobranske snage (Oružane snage NDH. Pripadnici nemačkih oružanih snaga, uključujući znatno učešće pripadnika 7. SS divizije, počinili su početkom proleća mnoge masovne zločine u Cetinskoj krajini i Poljicima nad lokalnih hrvatskim stanovništvom. Ovi zločini bili su masovniji od zločina iz septembra 1943.

Hronološki gledano, pripadnici 7. SS divizije, prvi zločin počinili su 17. marta 1944. u selu Podstrana, između Splita i Omiša kada su streljali 6 muškaraca. U istom selu počiniće zločin i 26. maja 1944. kada su streljali 8 muškaraca, od kojih su 4 bili iz Podstrane. U selu Gornje Sitno u Poljicima, 23. marta 1944. streljali su 16 lokalnih muškaraca i jednog partizanskog borca. U selu Donji Dolac u Gornjim Poljicima, 26. marta 1944, počinjen je do tad najmasovniji zločin nad civilnim stanovništvom u Dalmaciji od strane pripadnika 7. SS divizije. Toga dana u ovom selu ubijeno je 269 dece, žena, staraca i mlađih muškaraca, koji nisu napustili selo ili uspeli pobeći. Takođe, u selu je ranjen veći broj lica, a mnoge kuće su zapaljene. Ubistva su vršena streljanjem, kolektivnim spaljivanjem i klanjem.

Pripadnici 7. SS divizije u selu Gala, istočno od Sinja, 28. marta 1944. ubili su 3 muškarca, a 7 lokalnih muškaraca odveli su sa sobom i ubili ih u susednim selima. U selu Otok, istočno od Sinja, istog dana ubijeno je streljanjem i kolektivnim spaljivanjem 174 osobe, pretežno žena i dece, a 30. marta u susednom Kamenskom streljano je 14 odvedenih lokalnih muškaraca i 2 partizana. Ukupno: 190 ubijenih, od čega 189 meštana Otoka. U susednom selu Ruda pripadnici 7. SS divizije, 28. marta, ubili su streljanjem i kolektivnim spaljivanjem 281 osobu (uključujući i jednog stanovnika Gale), pretežno žena i dece. Deo muškaraca je odveden i streljan u blizioni Kamenskog. Toga dana ubijeno je ukupno 303 stanovnika sela Ruda. Susedno selo Podi, istog dana, od strane istih počinilaca, izgubilo je 97 stanovnika, takođe pretežno žena i dece, koji su ubijani na isti način kao i druge žrtve vojnika 7. SS divizije. Istog dana u susednom selu Rože ubijena su 22 stanovnika. U selu Krivodol, između Sinja i Imotskog pripadnici ove divizije 29. marta ubili su 135 meštana, dok su 17 meštana streljali u okolnim selima. Ukupno je stradalo 152 stanovnika Krividola, mahom žena, dece i staraca. U susednom selu Ljut 29. marta ubijeno je 146 meštana i 4 osobe iz okolnih sela. Struktura stradalih i načini ubijanja isti su kao i u drugim selima. Obližnje selo Voštane 28-30. marta 1944. izgubilo je 330 stanovnika (143 dece, 37 mladića i devojaka, 47 staraca, dok su ostale žrtve bili mlađi muškarci i žene). Većina žrtava (322) ubijena je 29. marta, na sličan način kao i žrtve u okolnim selima. Sva navedena sela su popaljena i opljačkana. Publikovani su poimenični podaci o stradalima.[44] Prema dostupnim podacima, zločine u selima Donji Dolac, Gala, Otok, Ruda, Podi, Krivodol, Luta, i Voštani, počinili su pripadnici 3. bataljona 14. puka 7. SS divizije "Princ Eugen".[45] Komandant 14. puka 7. SS divizije bio je August Šmithuber (nem. August Schmidthuber). U vreme sprovođenja operacija i masakara u Dalmaciji u proleće 1944, prema tvrđenju kasnijeg komandanta divizije Otta Kumma, ovaj bataljon bio je pod zapovedništvom Komandanta V. SS korpusa Artura Phlepsa[46].

Zločin u Velici[uredi - уреди | uredi izvor]

U selu Velika, između Andrijevice i Plava, pripadnici nemačkih oružanih snaga 28. jula 1944. ubili su 426 lokalnih stanovnika. Većina ubijenih bili su žene i deca. Zločin je izvršen u okviru Operacije Draufgenger (nem. Draufgänger), koja je u jugoslovenskoj literaturi poznata pod nazivom Andrijevička operacija. U ovoj operaciji bile su angažovane snage 14. puka 7. SS divizije Princ Eugen i 21. SS brdska divizija Skenderbeg. Zapovednik obe divizije bio je general-major August Šmithuber (nem. August Schmidthuber). Takođe, mnogi oficiri i podoficiri 21. SS divizije prethodno su bili oficiri i podoficiri 7. SS divizije. Publikovani su poimenični podaci o stradalima.[47] Među ubijenima bilo je "oko 120 djece". Većina žrtava ubijena je klanjem i kolektivnim spaljivanjem. U literaturi se ovaj zločin tumači kao "krvava odmazda ostataka potučene" 7. SS divizije Princ Eugen i 21. SS divizije Skenderbeg.[48]

Posleratna suđenja za ratne zločine[uredi - уреди | uredi izvor]

General-major August Šmithuber (rođ. 1901. u Augsburgu u Nemačkoj), komandant 14. puka 7. SS divizije i poslednji komandant 7. SS divizije (od 20. januara 1944. do 8. maja 1945) osuđen je na smrt vešanjem presudom Vojnog suda III armije od 16. februara 1947. Kazna je izvršena 19. februara 1947. u Beogradu. Publikovana je presuda Šmithuberu.[49][50] Na suđenju protiv Šmithubera svedočili su i pojedini oficiri i podoficiri 7. SS divizije. Prema tvrdnjama poručnika Eugena Štumpfa "najkrvoločniji oficiri iz 'Princ Eugen' divizije bili su August Šmithuber i Herbert Folmer".

"Šmithuber je naređivao masovne pokolje. Primera radi, navešću jedan. U selu Piva ušli smo u kuću jednog učitelja čija se žena nedavno porodila. Šmithuber je naredio da se cela porodica od 12 članova odmah iseli. Kako nije bio zadovoljan brzinom iseljavanja, naredio je da se pobiju. Poznat mi je i slučaj kada je jedan seljak na leđima doneo ranjenog nemačkog vojnika. U tom trenutku naišao je Šmithuber i pitao šta se dešava. Iako je čuo da je seljak spasio našeg vojnika, naredio je da se odmah ubije."[51]

Prema dostupnoj literaturi, u Beogradu je sudski pogubljen i general-pukovnik Karl Oberkamp (nem. Karl von Reichsritter Oberkamp) (rođ. 1903. u Minhenu), jedan od četvorice komandanata 7. SS divizije Princ Eugen. Oberkamp je bio komandant divizije od 15. maja 1943. do 30. januara 1944. Obešen je u Beogradu 4. maja 1947.[52][53]

Rihard Kazerer (nem. Richard Kaaserer), SS-oberfirer i pukovnik policije, komandant 1. bataljona 2. puka 7. SS divizije (rođ. u Trentu 1896), koga je August Šmithuber na suđenju u Beogradu optužio za masakr u Krivoj Reci, presudom Vojnog suda u Beogradu od 22. decembra 1946. osuđen je na kaznu smrti vešanjem. Publikovana je presuda Kazereru.[54]

Literatura[uredi - уреди | uredi izvor]

Reference[uredi - уреди | uredi izvor]

  1. Božović 2011, str. 112-114.
  2. Glišić 1970, str. 128.
  3. Glišić 1970, str. 128-129.
  4. Božović 2011, str. 115-117.
  5. Božović 2011, str. 117.
  6. ŽFT Vojnić 1989, str. 1178-1325.
  7. ŽFT Duga Resa 1986, str. 1092-1094.
  8. ŽFT Slunj-Veljun 1988, str. 1091-1139.
  9. ŽFT Vojnić 1989, str. 1178-1326.
  10. Karasijević 1986, str. 59-107.
  11. Karasijević 1986, str. 87.
  12. 12,0 12,1 Karasijević 1986, str. 88.
  13. Milanović 1974, str. 527-531.
  14. Božović 2011, str. 121-123.
  15. Milošević 1975, str. 130.
  16. Jauković 1959, str. 79-109.
  17. Milošević 1975, str. 130-131.
  18. Jauković 1959, str. 88-109.
  19. Milošević 1975, str. 131-132.
  20. 20,0 20,1 Blagojević 1996, str. 588.
  21. Blagojević 1996, str. 589.
  22. Blagojević 1996, str. 684-686.
  23. Tadić 1959, str. 75-77.
  24. Milošević 1975, str. 133-134.
  25. ZBORNIK NOR-A, TOM XII, KNJIGA 3, strana 431
  26. National Archive Washington, T78, roll 332, frame 6289997
  27. Obradović 1968, str. 171-172.
  28. Božović 2011, str. 132.
  29. Božović 2011, str. 201.
  30. Milošević 1975, str. 138.
  31. Brajović 1964, str. 494.
  32. Čekić 1996, str. 344-346.
  33. Božović 2011, str. 144-145.
  34. Čekić 1996, str. 332-338.
  35. Božović 2011, str. 145-146.
  36. NOB Dalmacija 1985, str. 874.
  37. Kozlica 2012, str. 80-92.
  38. Kozlica 2012, str. 269-335.
  39. NOB Dalmacija 1985, str. 1081.
  40. Kozlica 2012, str. 92-93.
  41. Božović 2011, str. 148.
  42. Vlašić 2014, str. 29.
  43. Kozlica 2012, str. 93-94, 316-317.
  44. Kozlica 2012, str. 119-155, 316-317.
  45. Kozlica 2012, str. 160-161.
  46. Kumm 2007, str. 383.
  47. Velika.
  48. Andrijevica 1978, str. 167-178.
  49. Popović 1986, str. 155-215.
  50. Lopičić 2009, str. 506.
  51. Božović 2011, str. 202.
  52. Božović 2011, str. 203.
  53. Kozlica 2012, str. 97.
  54. Lopičić 2009, str. 497.

Vidi još[uredi - уреди | uredi izvor]