Zločini četnika nad partizanima u Srbiji 1941.

Iz Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu

Zločini četnika prema partizanima u Srbiji 1941. predstavljaju važan segment dramatičnih događanja u zapadnoj i centralnoj Srbiji, novembra i decembra 1941. Takođe, ovi događaji predstavljaju važan aspekat u sukobu između partizanskog i ravnogorskog četničkog pokreta koji je definitivno otpočeo 31. oktobra 1941. i koincidiraju sa intenziviranjem nastojanja nemačkog okupatora u slamanju ustanka u Srbiji.

Podjednako bitnu karakteristiku ovih događaja uočavamo u predaji zarobljenih partizana Nemcima. Sem zarobljenih pripadnika partizanskog pokreta, koji su ubijani ili predavani okupatoru, ovakvu praksu pripadnika pokreta pod komandom pukovnika Dragoljuba Mihailovića iskusili su i simpatizeri partizanskog pokreta i članovi partizanskih porodica. U činjenju zločina prema zarobljenim partizanima i njihovim simpatizerima i predaji zarobljenika okupatoru, sem četničkih odreda pod komandom pukovnika Mihailovića učestvovali su i pripadnici četničkih odreda koji su bili lojalni vladi Milana Nedića, a koji su najvećim delom priznavali komandu vojvode Koste Pećanca. Tokom decembra 1941. i početkom 1942. značajan broj jedinica pod komandom Draže Mihailovića, legalizovao je status integrišući se u okvir kvislinških vojnih snaga, uz znanje i sugestiju pukovnika Mihailovića.

Zahvaljujući posleratnim istraživanjima većeg broja istoričara, lokalnih hroničara i drugih istraživača, poznati su podaci o najvećem broju zarobljenih i ubijenih pripadnika partizanskog pokreta i simpatizera ovog pokreta, u pojedinim opštinama zapadne Srbije i Šumadije.

Zločini na području Kosjerića novembra 1941.[uredi - уреди | uredi izvor]

Napad četnika na partizanske snage u Kosjeriću 31. oktobra 1941. predstavlja uvod u četnički napad na Užice 2. novembra. Napad su izvršili četnici pod komandom žandarmerijskog narednika Filipa Ajdačića. Prema sećanju partizanskih borca Dragoslava Jovanovića i Nedeljka Krstovića, koji su preživeli ove događaje, u Kosjeriću se tada nalazilo svega oko 30 partizana, što je četnicima bilo poznato i zbog čega su sa brojnijim snagama lako preuzeli kontrolu nad ovom varošicom. Većina zarobljenih partizana bili su borci Užičkog NOP odreda koji su prethodnog dana pristigli sa položaja oko Valjeva, gde je i dalje boravila glavnina boraca ovog odreda. Napadnuti partizani u Kosjeriću pružali su otpor dok im nije ponestalo municije. U sukobu je poginuo jedan partizanski borac. Nakon zauzimanja Kosjerića četnici su pohapsili i određen broj simpatizera partizanskog pokreta u varoši i okolini, tako da se upupan broj uhapšenih kretao oko 80. Pohvatane partizane četnici su podelili u dve grupe. Prva grupa je 2. novembra sprovedena na Ravnu goru, gde je boravila četnička Vrhovna komanda. Drugu grupu zarobljenika četnici su zadržali u zatvoru u Kosjeriću, odakle su neki zarobljenici pušteni, dok je ostatak zadržan do dovođenja nove grupe zarobljenih partizana, sa drugim mesta u okolini, da bi potom i ova grupa, koja je brojala preko stotinu zarobljenika, sprovedena na Ravnu goru.[1]

Prvu grupu zarobljenika sprovođenih na Ravnu goru pristigao je Filip Ajdačić u blizini sela Skakavci i odvojio 9 zarobljenika koje je potom sproveo do lokaliteta Skakavački Ridovi gde su zarobljenici izmasakrirani, a njihova tela bačena u provaliju. Za ovaj zločin u Kosjeriću se saznalo nakon 9. novembra 1941, kada je mesto ponovo bilo pod kontrolom partizana. Predstavnike partizanske komande u Kosjeriću o ovom zločinu obavestio je jedan lokalni četnik, nakon čega se na mesto zločina uputilo petoro lica, uključujući i Simu Poznanovića koji je o ovim događajima ostavio svedočanstvo. UZ pomoć seljana Skakavaca pronađen je ponor u koji su pobacana tela 8 ubijenih partizana i partizanki. Jordan Đukanović, komandant Crnogorske čete Užičkog NOP odreda, uspeo je da pobegne sa mesta zločina, ali je sustignut i ubijen u Skakavcima. "Ubijene drugove i drugarice mogli smo prepoznati samo po komadima odeće koja je na njima ostala. Sve je bilo strašno iznakaženo." Među onima koje su četnici zarobili u Kosjeriću bili su Svetozar Poznanović i njegova supruga Brena koja se porodila nekoliko dana pre zarobljavanja, brat i snaha Sime Poznanovića. Svetozar Poznanović je bio jedan od onih koje su Ajdačić i njegovi četnici mučili i ubili u Skakavačkim Ridovima.

Tela ubijenih preneta su u Kosjerić gde je tela pregledala jedna komisija koja je sačinila zapisnik. Takođe, tela su fotografisana i sačuvane fotografije masakriranih partizana i partizanki čuvaju se u Arhivu Jugoslavije u Beogradu i deo su fonda Državne komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača. Sem Jordana Đukanovića, ekonoma iz Kosjerića i Svetozara Poznanovića, zemljoradnika iz Kosjerića, u Skakavcima su ubijeni: Milivoje Kević, veterinar iz Kosjerića, Prvoslav Gmizović, sudija iz Kosjerića, Jelena Gmizović, učiteljica iz Seče Reke, Mileva Kosovac, učiteljica iz Taora, Dragoslav Marković, kamenorezac iz Kosjerića, Maksim Marković, zemljoradnik iz Kosjerića, Velimir Joksimović, metalski radnik iz Valjeva. "Zapisnik o uviđaju u Kosjeriću" objavljen je 20. novembra 1941. u užičkoj Borbi. U zapisniku se za Jelenu Gmizović i Milevu Kosovac tvrdi da su "strahovito mučene i silovane". Za Jelenu Gmizović se ističe da je "usijanim gvožđem paljena po vratu i butinama" da joj je "desna ruka prebijena" i da je u njenom telu pronađeno nekoliko metaka. Za Milevu Kosovac se ističe da je imala "modrice po celom telu od kundaka" i da joj je "izbijeno nekoliko ziba", da joj je "izbijeno levo oko" i da se "na obema butinama vide opekotine".[2] Fotografije izmasakriranih tela Jelene Gmizović i Mileve Kosovac objavljene su u monografiji Žene Srbije u NOB.[3]

U napadu na Ražanu, selo severno od Kosjerića, na putu za Bukove, odnosno za Valjevo, koji se dogodio 3. novembra 1941, četnici su ubili 5 i zarobili 19 partizana, boraca 1. požeške čete Užičkog NOP odreda. Zajedno sa drugim zarobljenim partizanima u okolini Kosjerića, borcima Užičkog i Čačanskog NOP odreda, partizani zarobljeni u Ražani, sprovedeni su 4. novembra na Ravnu goru. Vredi napomenuti da su borci 1. požeške čete prethodno, početkom novembra, prilikom zauzimanja Ražane, zarobili oko 50 četnika, koji su mahom pušteni kućama.[4] Zarobljeni partizani u Ražani, za razliku od oslobođenih četnika u istom selu, nisu oslobođeni na Ravnoj gori, već su 13. novembra predati četnicima samozvanog vojvode Jovana Škavovića u selu Markova Crkva pokraj Mionice, da bi ih Škavović istog dana predao Nemcima u Slovcu, selu između Valjeva i Lajkovca.

Četnici Filipa Ajdačića su 9. novembra 1941. streljali 7 zarobljenih partizana u neposrednoj blizini Kosjerića. Prema sećanjima preživelih zatočenika četničkog zatvora u Kosjeriću, streljani partizani, kao i drugi zatočenici koji su kasnije sprovedeni na Ravnu goru, prethodno su bili izloženi mučenju. Od sedmorice streljanih petorica su 6. novembra zarobljena u Kostojevićima, selu između Bajine Bašte i Kosjerića, jedan je zarobljen 8. novembra u Karanu (Vladan Rosić), a jedan u okolini Kosjerića (Milomir Kovačević). Tom prilikom su streljani: Svetozar Savić, zemljoradnik iz Kostojevića; Milomir Dimitrijević, zemljoradnik iz Dobrotina; Tanasije Milosavljević, učitelj iz Jelovika; Vladan Rosić, obućarski radnik iz Užica; Milomir Kovačević, trgovac i kafedžija iz Cikota pokraj Kosjerića; Dobrivoje Vukašinović, zemljoradnik iz Draksina pokraj Bajine Bašte; Dobrinko Vukašinović, zemljoradnik iz Draksina. Istog dana partizani su uspeli da potisnu četnike iz Kosjerića, tako da su četnici sproveli zarobljenike ka Ravnoj gori ne samo zbog planiranog koncentrisanja zarobljenika za predaju Nemcima, već i zbog prinudnog povlačenja iz varošice.[5]

Zabeležena svedočenja zatočenika privremenog četničkog zatvora u Kosjeriću, kroz koji je od 1. do 9. novembra 1941. prošlo oko 220 zatočenika, sugerišu da je većina zatočenika sprovedena u tri grupe na Ravnu goru (2, 6. i 9. novembra) dok je jedan deo zatočenika streljan, a manji broj oslobođen. Svedoci ovih događaja, naročito pripadnici grupe koja je sprovedena na Ravnu goru 9. novembra, tvrde da su bili izloženi nasilju prilikom sprovođenja. Sem toga, prema ovim svedočenjima torturase nastavila i na Ravnoj gori, što je podrazumevalo izgladnjivanje svih zarobljenika, premlaćivanje mnogih i streljanje određenog broja zarobljenika. Preživeli partizanski zarobljenici svedočili su da su zarobljenike videli i oficiri iz Vrhovne komande, uključujući Dražu Mihailovića i Nikolu Kalabića. Pojedina svedočenja govore o neprihvatljivom ponašanju Draže Mihailovića prema zarobljenicima.[6]

Zarobljavanje i streljanje partizanskog sanitetskog osoblja i ranjenika[uredi - уреди | uredi izvor]

Prvi četnički napad na bolničare i ranjenike Posavskog NOP odreda usledio je još 31. oktobra 1941. u Pašinoj Ravni na putu Valjevo-Rogačica, u podnožju Povlena. Lokalni četnici su napali partizansku grupu u kojoj su se nalazili ranjenici, bolničari i njihovo malobrojno obezbeđenje iz Posavskog NOP odreda, koji su se kretali ka Užicu. Četnici su uspeli da zarobe partizane na Pašinoj Ravni. Međutim, uskoro se pojavila jedna desetina partizana, pripadnika Tamnavskog bataljona Posavskog NOP odreda i, nakon što je dobila obaveštenje od meštana, izvršila je napad na četnike, oslobodivši zarobljene partizane. Tom prilikom je zarobljen izvestan broj četnika koji su potom pušteni na slobodu, dok su ranjeni četnici zadržani i lečeni od strane sanitetskog osoblja Posavskog NOP odreda, koje su prethodno napali.[7]

Krajem oktobra 1941. 2. (beogradski) bataljon Posavskog NOP odreda, usled nadiranja nemačkih snaga, povukao se na Kosmaj. Početkom novembra odlučeno je da se grupa partizanki, uglavnom pripadnica sanitetskog osoblja Posavskog NOP odreda, inače beogradskih komunistkinja, uz grupu ranjenika, kao i bolničarki i boraca Kosmajskog NOP odreda, povuče u dubinu slobodne teritorije, prema Užicu. Grupa je, kako se najčešće navodi u literaturi, brojala 33 borca. U ovoj partizanskoj koloni kretalo se 19 bolničarki, 4 ranjenika i najverovatnije 9 boraca koji su pratili kolonu kao obezbeđenje. Partizanska kolona je 1. novembra 1941. zaustavljena i zarobljena u Mionici. Dve partizanke koje su preživele ove događaje, svedočile su o zarobljavanju ove grupe boraca i streljanju zarobljenika u Brajićima u podnožju Ravne gore.. Najpre je svedočila Leposava Lukić, tekstilna radnica iz Vreoca pokraj Lazarevca, bolničarka Šumadijskog NOP odreda, čije svedočenje je objavila užička Borba, 27. novembra 1941. Dobrila Arsenijević, činovnica iz Beograda, bolničarka Kosmajskog NOP odreda, po izlasku iz valjevskog zatvora, 2. marta 1942, napisala je izjavu svojoj partijskoj organizaciji, u kojoj su opisani i događaji vezani za zarobljavanje i streljanje ove grupe partizana.[8] Leposava Lukić je preživela Drugi svetski rat. Bila je borac Druge proleterske brigade. Učestvovala je u Bici na Neretvi i Bici na Sutjesci. Ona je o streljanju u Brajićima svedočila i na suđenju Draži Mihailoviću 1946.[9] Dobrila Arsenijević je nastavila ilegalni rad u Beogradu. Otkrivena je 27. decembra 1943. i streljana je kao zatočenica logora Banjica 7. septembra 1944.

Kazujući o hapšenju i razoružavanju grupe partizana u Mionici, Leposava Lukić je opisala sprovođenje zarobljenika na Ravnu goru i streljanje u Brajićima. Iz njenog kazivanja možemo zaključiti da su četnici izbegli da javno streljaju zarobljenike, što su kasnije činili bez zazora, plašeći se odjeka ovakvih postupaka u narodu. Ovi zločini dešavali su se u neposrednom okruženju i uz znanje četničke Vrhovne komande na Ravnoj gori. O ovome svedoči i pominjanje kapetana Ilije Orelja, četničkog oficira, koji se grubo odnosio prema zarobljenicima nakon što su iz Mionice doterani na Ravnu goru. Pre streljanja, zarobljeni partizani i partizanke su maltretirani i tučeni.

O tome kako je preživela streljanje, svedočila je Leposava Lukić.

"Skinuli su nam sve toplije odelo, obuću, satove i odveli nas u selo. Tu su nas strpali u jednu jarugu sa šipražjem - drugarice su posedale. Četnici su počeli da se dogovaraju zviždanjem. Jedna grupa iza nas počela je da puca. Na to su i ostali pripucali na nas bez ikakve prethodne pripreme. Mnoge su drugarice pevale, držeći se hrabro. Ja sam ranjena u ruku i odmah sam legla. Napravila sam se da sam mrtva. Kada je pao mrak, izvukla sam se iz jaruge i pobegla."[10]

Prema sećanju Leposave Lukić i Dobrile Arsenijević, kao i na osnovu naknadne rekonstrukcije nekolicine istraživača, u Brajićima su 6. novembra 1941. ubijeni: Vukosava Oljača-Cigledi, službenica iz Beograda; Milena Velimirović-Ilić, učiteljica iz Vračevića pokraj Valjeva; dr Lota Ejdus, lekarka iz Beograda; Olga Jojić, službenica iz Beograda; Draginja Todorović, gimnazijski profesor iz Kragujevca; Dara Tadić-Popović, službenica iz Beograda; Zora Čalenić, krojačka radnica iz Beograda; Olivera Vanjek, studentkinja medicine iz Beograda; Ljubinka Dikić, tekstilna radnica iz Beograda; Ljubica Rakić, tekstilna radnica iz Beograda; Ljubinka Atanacković, tekstilna radnica iz Zemuna. Takođe, tada su streljane i dve radnice iz Beograda, koje su ostale upamćene samo po nadimcima.[11] Kao što je pomenuto, streljanje je preživela Leposava Lukić.

Četnci su prethodno iz grupe od 18 zarobljenih partizanki izdvojili 4 koje nisu izgledale kao "intelektualke" i za koje su pretostavili da su "zavedene seljanke" (Dobrila Arsenijević, Nada Babić, Ljubica Jovičić, Dragica Vićentijević). Međutim, ove 4 partizanke su ipak predane Nemcima 13. novembra 1941. Ipak, Nemci su krajem novembra pustili ove zarobljenice iz valjevskog zatvora. U Brajićima su 6-9. novembra 1941. streljani i borci Kolubarskog bataljona Valjevskog NOP odreda, zarobljeni kada i sanitetsko osoblje i borci Posavskog i Kosmajskog NOP odreda u Mionici: Dragoljub Ilić, učitelj iz Dračića kod Valjeva; Tihomir Marić, student iz Mionice; Ratko Petrović, stolar iz Mionice; Dragiša Radović limarski radnik iz Mionice; Despot Sekulić, opančarski radnik iz Mionice; Milan Stojanović, kovač iz Mionice; Milutin Ćosić, zemljoradnik iz Mionice; Milan Ćosić. Ovo nije potpun spisak streljanih u Brajićima 6. novembra 1941. Streljanja su vršena i narednih dana.[12]

Sutradan nakon gubitka Požege, 4. novembra 1941, ravnogorski četnici su izvršili napad na partizansku bolnicu u selu Gornja Gorevnica, desetak kilometara severozapadno od Čačka, na putu prema Brajićima i Ravnoj gori. U bolnici je zarobljeno 11 partizana, dok je bolničar, Milan Antonijević, krojački radnik iz Gornje Gorevnice, ubijen na licu mesta. Zarobljenici su sprovedeni u selo Brajići, u podnožju Ravne gore, gde su saslušavani i maltretirani, da bi ih četnički preki sud osudio na smrt. Streljani su 5. novembra u Brajićima. Streljani su: Stojan Koraksić, komesar bolnice, rodom iz G. Gorevnice, učitelj u Zvorniku; Blagomir Buđevac, zemljoradnik iz G. Gorevnice, Milenko Jevtović, zemljoradnik iz Leušića, Takovo; Dragoslav Krdžić, zemljoradnik iz G. Gorevnice; Milovan Paunović, zemljoradnik iz Leušića, Takovo; Vukosav Popović, zemljoradnik iz G. Gorevnice; Živorad Popović, učenik iz G. Gorevnice; Stanko Pertinač, izbeglica iz Slovenije; Hristivoje Petrović, krojački radnik iz Katrge kod Čačka; Sekula Šainović, zemljoradnik iz G. Gorevnice.[13]

Neposredno nakon četničkog napada na Gornji Milanovac, 7-8. novembra 1941, usledio je četnički napad na partizansku bolnicu u selu Savinac, nedaleko od G. Milanovca. U bolnici se nalazilo oko 20 partizanskih ranjenika, pretežno pripadnika Šumadijskog NOP odreda. Takođe, u ovoj partizanskoj bolnici lečen je i izvestan broj četničkih boraca. Četnici su bolnicu na Savincu zauzeli bez borbe. Partizanski ranjenik Branko Medenica, zamenik komandanta Drugog šumadijskog NOP odreda, kako se navodi u literaturi, zbog protesta povodom zarobljavanja odveden je na stranu i zaklan. Zarobljene partizane, uključujući ranjenike, lekara dr Dionisija Đorovića, kao i nekoliko bolničarki, četnici su odveli u Brajiće, da bi ih 13. novembra 1941. predali Nemcima.

Četnički napad na Čačak i postupak prema zarobljenicima[uredi - уреди | uredi izvor]

Glavni članak: Borbe za Čačak 1941.

Istovremeno sa borbama u Požegi, otpočele su borbe oko Čačka. Četnička Vrhovna komanda uputila je 2. novembra 1941. naređenje majoru Radoslavu Đuriću, komandantu četničkih odreda pri opsadi Kraljeva, da napadne Čačak i partizanske položaje u selima u okolini grada. U naređenju se sugeriše da glavnina četničkih snaga angažovanih na opsadi Kraljeva, "odmah u toku noći, pod okriljem mraka" krene prema Čačku. "Zauzeti Čačak i obezbediti ga sa užičkog pravca. Partizansku komandu razoružati i poslati na Ravnu Goru."[14] Četnički napad na partizanska uporišta u selima između Kraljeva i Čačka usledio je odmah nakon povlačenja glavnine četničkih snaga sa položaja oko Kraljeva. Borbe su bile intenzivne 4-6. novembra. Napad na Čačak, izvršen je 6. novembra, dok su presudne borbe vođene 7-8. novembra 1941. Napadu na grad prethodile su borbe na Ljubiću. Ljubićki bataljon Čačanskog NOP odreda porazio je četničku grupu koju je predvodio kapetan Jovan V. Deroko. Tokom ova dva dana partizani su uspešno odbili nekoliko četničkih juriša na grad. Posle žestokih okršaja u zoru 8. novembra, partizani su uspeli da aktivnom odbranom parališu četničke snage i prinude ih na povlačenje prema planini Jelici i Ravnoj gori. Obe strane imale su gubitke. U toku borbi partizani su zarobili veći broj četnika (u literaturi se obično pominje 400 zarobljenika). Osim oficira i žandarma, svi su pušteni kućama, dok je manji broj četnika pristupio partizanima.[15]

Ovakva odluka partizanskog štaba u Čačku bila je u skladu sa naredbom Vrhovnog štaba NOPOJ od 8. novembra 1941:

U vezi sa poslednjim događajima, u kojima su vojno-četnički odredi istupili sa oružanim snagama protiv partizanskih odreda - događaju se mnogobrojne pojave zverskog mučenja, prebijanje i ubijanje naših partizana i kurira od strane raznih okorelih zlikovaca koji se nalaze u tim odredima, upućuje se sledeće naređenje svim našim odredima:

I. Pod pretnjom smrtne kazne zabranjuje se odgovarati na te zločine postupcima koji nisu dozvoljeni u partizanskim redovima. a) maltretiranje, prebijanje ili bilo kakvo ispoljavanje lične mržnje prema zarobljenicima koji padaju u naše ruke. b) apsolutnoje nedozvoljeno maltretiranje i zlostavljanje stanovništva na onim područjima gde se vode borbe, iako ono nije naklonjeno nama. Zarobljeni neprijateljski oficiri i vojnici imaju se stražarno sprovesti najbližim partizanskim komandama, koje će onda same preuzeti istragu protiv pojedinaca iz redova zarobljenika za koje se neophodno dokaže da su vršili bilo kakva zverstva ili nedela.[16]

Tokom borbi u selima između Čačka i Kraljeva, naročito u selima između Čačka i Mrčajevaca, četnici su uspeli da zarobe veći broj partizanskih boraca i aktivnih simpatizera. Najveći broj zarobljenika koncentrisan je u selu Bresnica, u podnožju Kotlenika, na putu Mrčajevci-Knić. U literaturi se najčešće navodi da je uoči napada 4. ljubićke partizanske čete Čačanskog NOP odreda na Bresnicu, u ovom selu bilo oko 300 zarobljenih partizana. Partizani su uspeli da 9. novembra 1941. potisnu četnike iz Bresnice i oslobode zarobljene partizane. Međutim, poznata su imena najmanje 17 zarobljenih partizana koje su tih dana ubili četnici u pojedinim čačanskim selima.[17] Borbe između četnika i partizana potrajale su sve do 18-19. oktobra, kada su usledili pregovori o primirju. Sporazum o primirju potpisan je 20. oktobra 1941. u Čačku. Partizanska strana se odlučila na primirje iako je bila poznata da su četnici pod komandom pukovnika Mihailovića, posredstvom Pećančevog vojvode Jovana Škavovića, 13. novembra 1941, u znak spremnosti na saradnju sa okupatorom, predali nemačkom okupatoru oko 365 zarobljenih partizana.

Četnički napad na Karan i postupak prema zarobljenicima[uredi - уреди | uredi izvor]

Nakon neuspelog četničkog napada na Užice (2-3. novembar 1941) i partizanskog protivnapada i zauzimanja Požege (3. novembar), četničkoj Vrhovnoj komandi nametnuo se plan novog napada na Užice sa severnog pravca, uvođenjem u borbu protiv glavnine partizanskih snaga brojne četničke grupacije (oko 1.500 boraca) pod komandom kapetana Dragoslava Račića, koja je, prema naređenju sa Ravne gore, napustila položeje prema Nemcima kod Valjeva i Krupnja. Račićevi četnici pojavili su se 4. novembra u Kosjeriću, odakle su, preko Karana, planirali napad na partizanske snage u okolini Užica. U Karanu, selu južno od Kosjerića, uoči napada četnika, prispele su pojačane partizanske snage, iako su one i dalje bile daleko malobrojnije od Račićevog odreda. Napad na Karan usledio je u noći 7-8. novembra. Četnici su uspeli da zauzmu mesto i zarobe veći broj partizanskih boraca koji su položili oružje verujući da će im životi biti pošteđeni.[18]

Zarobljeni partizani su potom sprovedeni u zatvor u Kosjeriću, gde su, prema sećanjima preživelih, neki od njih bili izloženi torturi. Poznata su imena 6 poginulih partizana prilikom četničkog napada na Karan, zatim imena 4 partizana umrla od zadobijenih rana, imena 2 žene iz sela poginule tokom borbi, i imena 115 zarobljenih partizana i simpatizera partizanskog pokreta koji su 9. novembra sprovedeni iz četničkog zatvora u Kosjeriću na Ravnu goru. Iz ove grupe najbrojniji su bili borci Užičkog NOP odreda: 58 boraca i Čačanskog NOP odreda: 35 boraca. Iz grupe od 115 zarobljenika, četnici su 9. novembra neposredno kraj Kosjerića streljali 7 partizana, o čemu je bilo reči. Sprovođenje na Ravnu goru odigralo se uoči partizanskog zauzimanja Kosjerića. Ova grupa zarobljenika predata je Nemcima 13. novembra u selu Slovac. Iz grupe od 115 zarobljenih partizana u Karanu i okolini, u Krušiku pokraj Valjeva, 26. novembra 1941, nemački Vermaht (Wehrmacht) streljao je 81 lice.[19]

Četnički napad na Gornji Milanovac i postupak prema zarobljenicima[uredi - уреди | uredi izvor]

U prvim danima novembra, kada je organizovan opšti četnički napad na partizane, četnici u Gornjem Milanovcu nisu imali dovoljno mogućnosti da napadnu lokalne partizane. Zbog toga su pokušali da se povuku iz grada, kako bi se pregrupisali, ali je njihovu nameru prozreo deo boraca Takovskog bataljona Čačanskog NOP odreda koji je bio stacioniran u gradu, razoružavši deo lokalnih četnika. Ipak, oružje je uskoro vraćeno partizanima jer je poručnik Zvonimir Vučković, zapovednik Takovskog četničkog odreda, uverio partizane da će saradnja sa partizanima biti nastavljena.

U izveštaju Draži Mihailoviću, pisanom 17. juna 1942, koji sadrži pregled događaja u G. Milanovcu i okolini od 4. do 10. novembra 1941, Zvonimir Vučković je naveo da je 4. novembra 1941. od pukovnika Dragoslava Pavlovića, iz četničkog Vrhovnog štaba, telefonskim putem dobio naređenje da napadne partizane u Milanovcu. Pošto je ovo bilo neizvodljivo, Vučković se poslužio prevarom kako bi oslobodio zarobljene četnike i njihove pristalice u Milanovcu koje su istog dana partizani lišili slobode, osujećujući mogući četnički napad.

"Sve ovo koštalo me je časne reči da neću komuniste napasti koju je od mene tražio Rakić (komandant Takovskog bataljona Čačanskog NOP odreda) kao garanciju. Odmah sutradan sa Stojanovićem doneo sam odluku da napadnem komuniste no s tim da se ja privremeno sklonim kako bih održao časnu reč u koju su komunisti čvrsto verovali."[20]

Takođe, neposredno uoči četničkog napada na partizane u G. Milanovcu, četnički kapetan Radovan Stojanović, uveravao je partizane da ne želi oružani sukob, iako je upravo on predvodio napad koji je usledio kroz nekoliko dana. Takovski partizani su prihvatili da četničke snage budu prisutne u gradu upravo zahvaljujući ovim lažnim uveravanjima Stojanovića i Vučkovića. Sve ovo se dešavalo uporedo sa napadom četnika na partizane u čačanskom kraju i nakon neuspelog pokušaja četnika da 4. novembra zauzmu varoš. Napad na partizanske punktove u gradu usledio je u noći između 7. i 8. novembra. Glavnina partizanskih snaga bila je smeštena u zgradi bolnice i zgradi zdravstvenog doma. Većina partizana koji su bili stacionirani u bolnici je zarobljena, dok se bekstvom spasilo tek desetak boraca. S druge strane, većina partizana smeštenih u zdravstvenom domu uspela je da izbegne zarobljavanje. Prema četničkim podacima (izveštaj Zvonimira Vučkovića Draži Mihailoviću), četnici su u G. Milanovcu 8. novembra 1941. zarobili oko 135 partizana. Partizani koji su bili zarobljeni u zgradi bolnice (oko 125 boraca) predali su se nakon što im je garantovana bezbednost.[21]

Partizani zarobljeni u G. Milanovcu, zajedno sa partizanima zarobljenim u okolnim selima, 8. novembra su oterani na Ravnu goru, odnosno u selo Brajiće, usled pritiska partizana Šumadijskog NOP odreda kojis u ponovo privremeno zauzeli grad 8. novembra. Od ovog broja 74 su bili borci Čačanskog NOP odreda, a 30 borci Šumadijskog NOP odreda, kao i određen broj boraca iz drugih odreda. Većina zarobljenika je 13. novembra bila predata Nemcima. Prema sećanju preživelih. sprovođenje zarobljenih partizana iz Milanovca ka Ravnoj gori bilo je mnogo podnošljivije za zarobljenike u odnosu na tretman prema zarobljenim partizanima koji su sprovođeni iz Kosjerića ka Ravnoj gori. Milanovačka grupa zarobljenika sprovođena je bez maltretiranja i batinanja.[22]

Predaja zarobljenih partizana Nemcima 13. novembra 1941.[uredi - уреди | uredi izvor]

Draža Mihailović je 11. novembra 1941. na sastanku u Divcima pokraj Valjeva, ponudio predstavnicima Vermahta (Wehrmacht) prekid neprijateljstava i saradnju u borbi protiv partizana.

"Nije moja namera da ratujem protiv okupatora, jer kao generalštabni oficir poznajem snage obeju snaga. (...) Nikad nisam sklapao ozbiljne sporazume sa komunistima, jer oni se ne brinu za narod. (...) Pri tom nisam se stavio na stranu onih koji žele da isteraju Nemce. Ali neću da dozvolim, uzimajući u obzir slabe nemačke snage koje su u zemlji, da Srbija postane komunistička. (...) Zahtevam da mi se omogući da nastavim borbu protiv komunizma koja je počela 31. oktobra. Mi znamo kako se vodi borba u šumi, naročito protiv elemenata koji žele da se sakriju. Neophodno je imati municiju! Računajući s tim, došao sam ovamo. Komunizam u zemlji predstavlja opasnost za srpski narod i za nemački Vermaht koji ima drugi zadatak nego da ga ovde suzbija. Nadao sam se da ću još ove noći dobiti jednu ograničenu količinu municije i mislio sam da će na prvom mestu ovo pitanje biti razmatrano! (...) Molim da mi se još noćas u interesu srpskog naroda, kao i u nemačkom interesu, ako je moguće, isporuči municija. U tom slučaju ne bi došlo više ni do kakvih prepada na nemačke trupe."[23]

Nemački okupator nije prihvatio ponudu za saradnju jer je smatrao da ima dovoljno snage da se uz pomoć snaga lojalnih kvislinškoj vladi, obračuna sa partizanima. Sem toga, predstavnici vojno-okupacione uprave u Srbiji nisu mogli da ignorišu nepoverenje Berlina prema Mihailoviću koga je upravo u ovom razdoblju saveznička propaganda imenovala navodnim vođom otpora u Jugoslaviji. Ipak, 13. novembra 1941, četnici Draže Mihailovića su uz posredstvo samozvanog vojvode Jovana Škavovića predali Nemcima oko 365 zarobljenih partizana u selu Slovac, smeštenom između Divaca i Lajkovca. Škavović je priznavao komandu vojvode Koste Pećanca, ali je aktivno sarađivao sa četnicima Draže Mihailovića u borbi protiv partizana. Ovim činom želelo se ukazati okupatoru da su četnici i dalje spremni na saradnju, iako je predlog Draže Mihailovića odbijen.

Zarobljeni partizani su u nekoliko grupa sprovedeni sa Ravne gore ka području Mionice. Sprovođenje je usledilo 12. novembra. Kolone su se kretale od Brajića, preko Ravne gore, sela Planinica, Struganika do Markove Crkve, gde su zarobljenici 13. novembra ustupljeni Škavovićevim četnicima. Zarobljenici su istog dana, uveče, predani Nemcima u Slovcu, nakon čega su izolovani u Valjevu.[24]

Zarobljenici su izolovani u improvizovanom zatvoru u Valjevu, koji je bio smešten u jednom mlinu. Tokom dvonedeljnog boravka u ovom zatvoru, zarobljeni partizani su bili izloženi torturi od strane pripadnika Srpskog dobrovoljačkog korpusa, dok su pripadnici Gestapoa i Specijalne policije Uprave grada Beograda, uz mere torture sprovodili istragu nad zarobljenicima.[25]

Vojnici nemačkog Vermahta (Wehrmacht) su 27. novembra 1941. na Krušiku pokraj Valjeva streljali najveći broj partizanskih zarobljenika koje su četnici predali Nemcima. Imenom i prezimenom utvrđeni su podaci o 261 partizanu koji su tog dana streljani u Valjevu. Ostali zarobljenici su sprovedeni u logore, manji broj zarobljenika je pušten, dok je 5 partizana preživelo streljanje.[26]

Zločini u čačanskom kraju decembra 1941.[uredi - уреди | uredi izvor]

Četnički odredi pod komandom Draže Mihailovića u čačanskom kraju legalizovali su svoje delovanje u okviru kvislinških formacija početkom decembra 1941. i na taj način su se statusno izjednačili sa tzv. vladinim četnicima, odnosno četnicima vojvode Koste Pećanca. Prethodno, tokom novembra 1941, legalizovan je Jelički četnički odred Miloja Mojsilovića, koji je prethodno priznavao komandu Draže Mihailovića. O legalizaciji Mihailovićevih četnika u čačanskom kraju nedvosmisleno svedoči izveštaj poručnika Predraga Rakovića, komandanta Ljubićkog četničkog odreda, Draži Mihailoviću iz decembra 1942. Raković navodi da je "posle održane sednice na Ravnoj gori 30. novembra 1941. i prema dobivenim instrukcijama" noću između 30-31. novembra krenuo ka Gornjoj Gorevnici gde se njegov odred od 200 boraca susreo sa 5. dobrovoljačkim odredom, formacijom Srpskog dobrovoljačkog korpusa, pod komandom potpukovnika Marisava Petrovića. Istog dana Rakovićevi četnici su zamoljen, kako navodi, da sa Ljubićkim četničkim odredom "pođe u pretres terena G. Gorevnice i čišćenje od komunista", pri čemu su četnici snabdeveni municijom od SDK. Uveče je Raković sa Petrovićem otišao u Čačak gde se susreo sa komandantom SDK, pukovnikom Kostom Mušickim, koji je bio zapovednik kvislinških snaga u čišćenju zapadne Srbije od preostalih partizanskih snaga..

"Uglavnom to veče sam sa njima dogovorio da ostanem na terenu sa svojim odredom radi čišćenja terena od komunista, što mi je u stvari i bio zadatak kad sam pošao na svoj teren sa Ravne gore. (...) Uništenje komunista bilo je potrebno i meni i Nemcima i ljotićevcima, te smo se u ovom poslu složili i postali 'saveznici'."[27]

Upravo su legalizovani četnici, uz nemačkog okupatora, odgovorni za najveći broj ubistava i zločina u čačanskom kraju, decembra 1941. Od početka novembra 1941, odnosno od početka četničkog napada na partizane, pa do 31. decembra 1941, četnici su na čačanskom području (opštine Čačak, Gornji Milanovac, Lučani) ubili 166 pripadnika Narodno-oslobodilačkog pokreta. Od ovog broja 69 pripadnika NOP-a ubijeno je u novembru, a 97 u decembru 1941. Sem toga, četnici su u poslednja dva meseca 1941. na području ove tri opštine uhvatili na stotine partizana i njihovih simpatizera (u literaturi se najčešće pominje broj od 1.200), od čega su Nemci ubili 449. Ukupan broj stradalih pripadnika i simpatizera NOP-a, za čije stradanje su odgovorni četnici, tokom ova dva meseca, iznosi 615.[28] Međutim, i odredi koji nisu bili legalizovani, poput Takovskog četničkog odreda, pod komandom Zvonimira Vučkovića, kao i delova Dragačevskog četničkog odreda, pod komandom Milutina Jankovića, sadejstvovali su sa legalizovanim četnicima i kvislinškim snagama u hvatanju partizana. Npr. Milutin Janković je iz četničkog zatvora u Markovici, koji je bio pod kontrolom četnika Miloja Mojsilovića, izveo partizana Savu Savićevića, odveo ga u selo Negrišore i tamo ga ubio.[29]

Pojedini primeri četničkih zločina u čačanskom kraju decembra 1941. vrlo su karakteristični.

Četnici pod komandom Pećančevog vojvode Pavla Gučanina, koji je zapovedao sa 15 četnika pod svojom prethodnom komandom i sa 30-40 četnika pod prethodnom komandom Draže Mihailovića, zajedno sa pripadnicima SDK i nemačkog Vermahta (Wehrmacht), 1. decembra 1941. opkolili su sela Gornja i Donja Trepča, pohapsili sve muškarce od 15 do 70 godina starosti i izdvojili 14 pripadnika i simpatizera NOP-a. U toku selekcije uhapšenih stanovnika ova dva sela i određivanja ko će biti streljan, iz grupe uhapšenih seljana izdvojio se solunski borac Vasilije Bojović i kazao: "Pustite tu decu, to nisu komunisti. Ovde sam samo ja komunista. Mene streljajte." Streljanje su izvršili četnici i pripadnici SDK. Neposredno pred streljanje pobegao je Dobrosav Paunović iz Donje Trepče koji je svedočio o ovom događaju. Četnici pod komandom vojvode Pavla Gučanina 3. decembra 1941. streljali su u Mojsinju 36 zarobljenih pripadnika NOP-a, stanovnika Mrčajevaca, Ostre, Bresnice, Katrge i drugih sela, koje su zarobili Nemci, pripadnici SDK i četnici. Rodbini streljanih nije dozvoljeno damrtve sahranjuju na seoskim grobljima, već na porodičnim imanjima. Četnici pod komandom majora Manojla Koraća, koji je poput poručnika Predraga Rakovića prethodno priznavao komandu pukovnika Mihailovića, da bi početkom decembra legalizovao svoj odred, streljali su 5. decembra 1941. u selu Rošci 10 zarobljenih partizana. U noći 6-7. decembra 1941. u selu Trbušani, četnici pod komandom Žarka Borišića streljali su 9 partizanskih zarobljenika, stanovnika Trbušana i okolnih sela. U Čačku je 11. decembra 1941. javno obešen komesar Čačanskog NOP odreda Ratka Mitrovića, koga su prethodno zarobili četnici u Ježevici.[30]

Svih 166 stradalih na području Čačka i okoline, ubijenih od strane četnika novembra i decembra 1941, identifikovani su metodom lične identifikacije i publikovani su osnovni podaci o žrtvama.[31]

Od 449 zarobljenih pripadnika i simpatizera partizanskog pokreta sa područja opština Čačak, Gornji Milanovac i Lučani, koje su četnici predali Nemcima, 71 su streljani u Krušiku pokraj Valjeva, u Vojnotehničkom zavodu u Čačku streljano je 179, 87 ubijeno je i umrlo u logorima Norveške, 47 su stradali kao zatočenici logora Banjica, 32 su streljani u Kragujevcu, 12 je ubijeno u Mauthauzenu,3 je streljano u Požegi, 3 u Mrčajevcima, a 6 na drugim mestima. Svih 449 su identifikovani i o njima su publikovani osnovni biografski podaci.[32]

Zločini u požeškom kraju decembra 1941.[uredi - уреди | uredi izvor]

Nakon odstupanja partizana iz požeškog kraja u Sandžak, krajem novembra 1941, otpočela je hajka na malobrojne preostale partizane i teror nad partozanskim simpatizerima i članovima partizanskih porodica.

Legalizovani četnici pod komandom majora Manojla Koraća organizovali su početkom decembra 1941. zatvor u požeškom selu Tabanovići. U ovom zatvoru 7. decembra 1941. izolovano je 17 pripadnika i simpatizera NOP-a iz Tabanovića, Dobrinje, Papratišta, Guglja i Jelen-Dola. Prema sećanju preživelh zatočenika uhvaćeni partizani su premlaćivani i ponižavani u zatvoru. Zatvorenici su sutradan odvedeni u Glumač gde je održano farsično suđenje u režiji majora Koraća. Istog dana iz ove grupe izdvojeno je 9 partizana i streljano. Na području seoske opštine Visibaba (sela: Visibaba, Rasna, Uzići), koje je bilo partizansko uporište, u noći 8-9. decembra četnici Manojla Koraća streljali su 18 partizana. Prethodno je u ovim selima uhapšeno oko 65 stanovnika. Uhapšenici su maltretirani u improvizovanom zatvoru u Visibabi. Nakon toga četnici su zaveli teror na području nekadašnje opštine Zdravčići (sela: Zdravčići, Radovci, Tvrdići), gde je uhašeno 27 pripadnika i simpatizera partizanskog pokret, koji su potom izolovani u četničkom zatvoru u Zdravčićima. Četnici su 12. i 13. decembra streljali 7 stanovnika ovih sela. Nakon Zdravčića četnici su nastavili teror na području seoske opštine Godovik (sela: Godovik, Rečica, Milićevo Selo), gde su u noći 13-14. decembra uhapsili oko 100 muškaraca i žena i izolovali ih u improvizovanom zatvoru u seoskoj školi u Godoviku. Zatvorenici su prebijani i maltretirani od strane četnika koji su se bili naročito okomili na rođake i supruge istaknutih partizana. Četnici su u Godoviku zaklali 2 uhapšenika, da bi 21. decembra u ariljskom selu Kruščica streljali 19 zatočenika godovičkog zatvora. Nedugo nakon hapšenja u godovičkoj opštini. četnici su oterali 7o pripadnika i simpatizera NOP-a u Požegu, gde su izlovani u četničkom zatvoru. Od ovog broja 65 uhapšenih je kasnije sprovedeno u logor Banjica u Beogradu, pri čemu većina nije preživela rat.

Publikovani su osnovni podaci o stradalima u zločinima četnika u požeškom kraju decembra 1941. Takođe, poznati su podaci i o izvršiocima zločina.[33]

Zločini u užičkom kraju decembra 1941.[uredi - уреди | uredi izvor]

Na području Užičkog okruga (današnje opštine: Užice, Požega, Kosjerić, Bajina Bašta, Arilje, Ivanjica, Čajetina), 1941. četnici su neposredno lišili života 305 lica. Sem toga, četnici su novembra i decembra 1941. na ovom području uhvatili 225 partizana i simpatizera NOP-a i predali ih nemačkom okupatoru, da bi ih okupator kasnije pretežno likvidirao. Publikovan je poimenični spisak stradalih žrtava četničkog terora sa područja ovih 7 opština u razdoblju 1941-1945.[34]

Izvori[uredi - уреди | uredi izvor]

  1. Раде Познановић, Милун Раонић, Милорад Радојчић, Трагом издаје: Сведочења о издаји четника и стрељању на Крушику у Ваљеву 1941, Ваљево, 1987., стр. 53-59.
  2. Раде Познановић, Милун Раонић, Милорад Радојчић, н.д., стр. 60-67.
  3. Жене Србије у НОБ, Београд, 1975, стр. 501-502.
  4. Јован Радовановић, Пожега у НОР и револуцији 1941-1945, Пожега, 1986, стр. 144-146.
  5. Раде Познановић, Милун Раонић, Милорад Радојчић, н.д., стр. 85-86.
  6. Раде Познановић, Милун Раонић, Милорад Радојчић, н.д., стр. 170-173.
  7. Милосав Бојић, Посавски партизански одред, Београд,1987., стр. 351-352.
  8. Жене Србије у НОБ, Београд, 1975, стр. 197-199.
  9. Миодраг Зечевић, Документa са суђења равногорском покрету, Београд, 2001, str. II/1264-1267.
  10. Жене Србије у НОБ, Београд, 1975, стр. 197.
  11. Жене Србије у НОБ, Београд, 1975, стр. 198-201.
  12. Раде Познановић, Милун Раонић, Милорад Радојчић, н.д., стр. 103-109.
  13. Раде Познановић, Милун Раонић, Милорад Радојчић, н.д., стр. 76-77.
  14. Живота Марковић, Партизанско-четнички односи и привремена сарадња у Србији 1941. године, Ужице, 2010, стр. 372.
  15. Милојица Пантелић, Радован М. Маринковић, Владимир Никшић, Чачански НОП одред "Др. Драгиша Мишовић", Чачак, 1982., стр. 220-227.
  16. Zbornik NOR-a, II/2, Beograd, 1954., str. 82.
  17. Раде Познановић, Милун Раонић, Милорад Радојчић, н.д., стр. 81.
  18. Никола Љубичић, Ужички НОП одред "Димитрије Туцовић", Београд, 1981., стр. 229-230.
  19. Раде Познановић, Милун Раонић, Милорад Радојчић, н.д., стр. 87-102.
  20. Zbornik NOR-a, XIV/1, PoBeograd, 1981., str. 375-376.
  21. Миливоје Станковић, Први шумадијски партизански одред, Београд, 1983., стр. 355-364; Милојица Пантелић, Радован М. Маринковић, Владимир Никшић, н.д., стр. 230-234.
  22. Миливоје Станковић, н.д., стр. 355-364.
  23. Zbornik NOR-a, XIV/1, Beograd, 1981., str. 871-880.
  24. Раде Познановић, Милун Раонић, Милорад Радојчић, н.д., стр. 193-201.
  25. Жарко Јовановић, Ваљево под окупацијом 1941-1945, Београд, 2001, стр. 90-94.
  26. Раде Познановић, Милун Раонић, Милорад Радојчић, н.д., стр. 244-266.
  27. Zbornik NOR-a, XIV/1, Beograd, 1981., str. 766-767.
  28. Радисав С. Недовић, Пантелија М. Васовић, Затамњена истина, Чачак, 2006., стр. 116-117.
  29. Радисав С. Недовић, Пантелија М. Васовић, Затамњена истина, Чачак, 2006., стр. 154-155.
  30. Чачански крај у Народноослободилачкој борби 1941-1945. Хронологија догађаја, Чачак, 1968, стр. 181-191.
  31. Радисав С. Недовић, Чачански крај и НОБ. Слободари на стратиштима, Чачак, 2009., стр. 323-466.
  32. Радисав С. Недовић, Пантелија М. Васовић, Затамњена истина, Чачак, 2006., стр. 124-151.
  33. Јован Р. Радовановић, Пожега у НОР и револуцији 1941-1945, Пожега, 1986, стр. 202-215.
  34. Гојко Шкоро, Истина је у именима. Страдали у Ужичком округу у Другом светском рату, Ужице, 2002., стр. 63-181.

Vidi još[uredi - уреди | uredi izvor]