Vosak

Iz Wikipedije, slobodne enciklopedije
Cetil palmitat, tipičan voštani estar.
Komercijalna osnova pčelinjeg saća, napravljena presovanjem pčelinjeg voska.

Voskovi su klasa hemijskih jedinjenja koja su plastična (duktilna) na sobnoj temperaturi. Njihova tačka topljenja je tipično iznad 45 °C. U tečnom stanju imaju nizak viskozitet. Voskovi su nerastvorni u vodi, ali se rastvaraju u organskim, nepolarnim rastvaračima. Svi voskovi su organska jedinjenja.

Vosak proizvode pčele, koje od njega prave saće gde čuvaju leglo, hranu ili med.

Tipovi[uredi - уреди | uredi izvor]

Voskovi su organska jedinjenja koja se tipično sastoje od dugih alkilnih lanaca. Prirodni voskovi su tipično estri masnih kiselina i dugolančanih alkohola. Sintetički voskovi su dugolančani ugljovodonica bez funkcionalnih grupa.

Biljni i životinjski voskovi[uredi - уреди | uredi izvor]

Voskove biosintetišu mnoge biljke i životinje. Voskovi životinjskog porekla se tipično sastoje od voštanih estara izvedenih iz različitih karboksilnih kiselina i masnih alkohola. Voskobi biljnog porekla sadrže karakteristične smeše neesterifikovanih ugljovodonika.[1] Sastav je zavisan ne samo od vrste, nego i od geografske lokacije organizma. Pošto su smeše, prirodni voskovi su mekši i tope se na nižim temperaturama od čistih jedinjenja.

Životinjski voskovi[uredi - уреди | uredi izvor]

Najpoznatiji životinjski vosak je pčelinji vosak, mada i drugi insekti izlučuju voskove. Glavna komponenta pčelinjeg voska je estar miricil palmitat koji se kositi u konstruisanju njihovog saća. Njegova tačka topljenja je 62-65 °C. Spermacet je pristutan u velikim količinama u ulju ulješura. Jedan od njegovih glavnih sastojaka je cetil palmitat, još jedan ester masne kiseline i masnog alkohola. Lanolin je vosak koji se dobija iz vune, i sastoji se od estara sterola.[2]

Biljni voskovi[uredi - уреди | uredi izvor]

Na područjima sa toplom klimom biljke izlučuju voskove radi kontrole evaporacije i hidracije.[3] Sa komercijalnog stanovišta, najvažniji vosak je karnauba vosak, tvrdi vosak koji se dobija iz Braziliske palme. On sadrži estar miricil cerotat, i ima mnoštvo primena. Drugi specijalizovani biljni voskovi su kandelila vosak, oarikary vosak, vosak šećerne trske, retamo vosak, jojoba ulje. Biljni epikutikularni voskovi su smeše supstituisanih dugolančanih alifatičnih ugljovodonika, koji sadrže alkane, masne kiseline, primarne i sekundarne alkohole, diole, ketone, aldehide.[1]

Voskovi izvedeni iz nafte[uredi - уреди | uredi izvor]

Dok prirodni voskovi sadrže estre, parafinski voskovi su ugljovodonici, smeše alkana obično u homolognim serijama opsega dužina lanca. Ti materijali predstavljaju znatnu frakciju nafte. Oni se rafinišu vakuum distilacijom. Parafinski voskovi su smeše zasićenih n- i izoalkana, naftena, i alkil- i naften-supstituisanih aromatičnih jedinjenja. Stepen grananja ima znatan uticaj na njihova svojstva. Milioni tona parafinskih voskova se proizvode godišnje. Oni se koriste u hrani (kao što je žvakaća guma i oblozi za sireve), u svećama i kozmetici, kao neprijanjajući i vodootporni omotači i kao sredstva za poliranje.

Reference[uredi - уреди | uredi izvor]

  1. 1,0 1,1 EA Baker (1982) Chemistry and morphology of plant epicuticular waxes. In The Plant Cuticle. Ed. DF Cutler, KL Alvin, CE Price. Academic Press. ISBN 0-12-199920-3
  2. Wilhelm Riemenschneider1 and Hermann M. Bolt "Esters, Organic" Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry, 2005, Wiley-VCH, Weinheim. DOI:10.1002/14356007.a09_565.pub2
  3. Uwe Wolfmeier, Hans Schmidt, Franz-Leo Heinrichs, Georg Michalczyk, Wolfgang Payer, Wolfram Dietsche, Klaus Boehlke, Gerd Hohner, Josef Wildgruber "Waxes" in Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry, Wiley-VCH, Weinheim, 2002. DOI:10.1002/14356007.a28_103.

Spoljašnje veze[uredi - уреди | uredi izvor]


Nuvola apps edu science.svg Nedovršeni članak Vosak koji govori o hemiji ili kemiji je u začetku. Dopunite ga prema pravilima Wikipedije.