Unité d'habitation

Marseljska stambena jedinica ili Unité d'Habitation je moderni tip stambene zgrade koji je arhitekta Le Corbusier razvio u saradnji sa slikarom-arhitektom Nadirom Afonsom. Jedno je od najpoznatijih njegovih djela i izgrađeno je između 1947. i 1952. godine u južnom dijelu Marselja, u Francuskoj. Zgrada je bila osnova za nekoliko stambenih naselja širom Evrope i Amerike.^[1]

Unité d'Habitation se pokazala izuzetno utjecajnom i često se navodi kao početna inspiracija za brutalistički arhitektonski stil i filozofiju.^[2] Zbog nestašice čelika Le Corbusier je upotrebio lijevani neobrađeni prirodni beton - (natur beton). Bio je to ključni element koji je pokrenuo brutalistički pokret, stil kojim je u svijetu izgrađen znatan broj objekata nakon Drugog svjetskog rata, od početka 1950-ih do kraja 1970-ih godina. Inspirisani Le Corbusierovom arhitekturom, engleski arhitekti Alison i Peter Smithson projektovali su zgradu škole u Hunstatonu, prvi objekat za koji je rečeno da je urađen u stilu brutalizma.^[3]

Nalazi je na UNESCO-ovom popis svjetske baštine 2016. godine zbog svog značaja za razvoj moderne arhitekture, zajedno sa 16 drugih djela Le Corbusiera. Francusko Ministarstvo kulture proglasilo je Stambenu jedinicu istorijskim spomenikom. Oštećena je u požaru 9. februara 2012. godine.

Opis

Projekt je nastao po narudžbi države, u vrijeme kada je stanovništvo Marselja bilo raseljeno nakon ratnih razaranja. Bilo je to i vrijeme kada nije bilo moguće graditi složene čelične konstrukcije, koliko zbog siromaštva, toliko i zbog nedostatka dovoljno kvalificirane radne snage. Zanimljivo je da je Le Corbusier za realizaciju projekta tražio izuzeće od urbanih pravila.

U izradi projekta za Unité d'Habitation, Le Corbusiera se oslanjao na svoju studiju komunalnog stanovanja koju je izradio u SSSR-u, i po kojoj je arhitekta Moisej Ginzburg 1932. godine projektovao dvije zgrade u Naselju Narkomfina u Moskvi. Stambena jedinica je dizajnirana na principu Modulora, autorovog sistema mjerenja povezanog s ljudskom morfologijom na osnovu zlatnog reza i Fibonaccijevog niza.

Marseljska stambena jedinica je složeno dizajnirana višestambena zgrada koja najraznovrsnije potrebe stanovnika rješava u pojedinačnim objektima, ali s naglašenim karakterom kolektiviteta.

Zadovoljeno je Corbusierovih pet točaka arhitekture:

zgrada je podignuta na 17 parova snažnih pilona omogućujući cirkulaciju prostora u razini prizemlja,
fasada je oslobođena diktata zidova te stvara vlastitu oblikovnu igru,
krovna je terasa preuzela ulogu prizemlja,
slobodni je plan ograničen samo nužnošću konstruktivnog rastera poprečnih zidova,
pročelje je artikulirano horizontalnim potezom vrpčastih prozora

Otvorena u oktobru 1952. godine, zgrada je dugačka 138 metara, široka 25 metara i visoka 56 metara. Skeletna konstrukcija od armiranog betona ima 17 spratova, pri čemu je prizemlje zamijenjeno otvorenim spratom sa stubovima koji podupiru zgradu. Tu se nalaze i stepeništa.

Stanovi

Sastoji se od 337 stanova sa 23 različita rasporeda na 17 spratova. Postoje različiti tipovi stanova – od hotelske sobe do stanova s 5 spavaonica. Svi su vezani na samo jedan ulaz sa stubištem i dizalima, pozicioniran na južnom dijelu zgrade. Uz ovaj, postoje još dva evakuacijska i dva vatrogasna stubišta. Kako su stanovi dvoetažni, dvostrane orijentacije, prilazni su hodnici smješteni u sredini zgrade, na svakoj trećoj etaži. Ovi vrlo široki hodnici protežu se od jednog kraja zgrade do drugog, s balkonima na svakom kraju.

U zgradi se nalaze trgovine, arhitektonska knjižara, obrazovne prostorije, hotel sa 21 sobom, restoran, vrtić, teretana, i otvoreni auditorijum. Zgrada je izgrađena od béton brut-a (grubog ili surovog betona), jer se željeni čelični okvir pokazao preskupim zbog poslijeratne nestašice čelika. Kao opreka hladnoći i grubosti sirova betona, prisutni su sasvim dekorativni detalji – kao npr. površinska obradba dijelova zida na krovnoj terasi ili pak perforirani balkonski parapeti.^[4]

Krovna terasa

Na najvišem, sedamnaestom katu, smješteno je odmaralište za stanare – velika zajednička krovna terasa. Izražajan izgled krova daje zgradi koja stoji na betonskim stupovima dodatni tehnološki izgled. Jedna rampa vodi direktno na krovnu terasu gdje se nalazi, postavljena na tankim stupovima, prostorija za odmor, plitki bazen, nekoliko dječjih igrališta i galerija. Druga strana krovne terase, velike 24 x 165 metara, određena je za rekreaciju odraslih. Ovdje se nalazi dvorana za sportske aktivnosti i sportski teren, dok na sjevernom kraju velika betonska ploča služi kao zaštita od jakog sjevernog vjetra, maestrala, a istovremeno služi kao pozadina za krovnu pozornicu.^[5]

Boje

Dok beton ima prirodnu sivu nijansu, paneli koji razdvajaju susjedne balkone obojeni su crvenom, plavom, žutom i gotovo crnom. Na taj način svjetlucaju bočni zidovi balkona u živahnim bojama kao kroz neko betonsko, grubo pletivo. Šarene boje su upotrijebljene i u umjetno osvijetljenoj unutrašnjosti i služe rasvjetljavanju dugačkih hodnika, a lođe i sjenila štite od zvukova i sunca.^[5]

Uticaj

Le Corbusierov koncept Unité d'Habitation materijaliziran je u još četiri zgrade, tri u Francuskoj i jedna u Berlinu, s istim imenom i gotovo savršenom sličnošću u dizajnu:

Unité d'Habitation u Nantes-Rezé, 1955,
Unité d'Habitation u Berlinu, 1957. Konstrukcija je izgrađena od prefabrikovanih livenih betonskih panela na licu mjesta i livenih plafonskih ploča. Modulor sistem je osnovna mjera Unité-a, a Corbusier je koristio najviše 15 Modulor mjera za izgradnju cijelog oblika konstrukcije. Na kraju je djelo izbrisano iz Le Corbusierovog opusa, a što je također potvrđeno posthumno 1967. godine u njegovom posljednjem autorizovanom djelu.
Unité d'Habitation u Briey, 1963,
Unité d'Habitation u Firminy-Vert, 1965.

Unité d'Habitation u Nantes-Rezé, 1955.
Unité d'Habitation u Berlinu, 1957.
Unité d'Habitation u Firminy-Vert, 1965.

Inspiracija

Zamjena čelika grubo lijevanim betonom (béton brut) bila je ključni element koji je potaknuo brutalistički pokret.^[6] Unité d'Habitation postao je inspiracija za mnoge brutalističke stambene komplekse. U Engleskoj su među prvima podignuta naselja Alton West u Roehamptonu, London, sa preko 13.000 stanovnika, što ga čini jednim od najvećih u Ujedinjenom Kraljevstvu i Park Hill u Sheffieldu. Oba su, zbog svog estetskog izgleda, bila podvrgnuta negativnim kritikama što je bila česta pojava u vrijeme izgradnje objekata brutalne arhitekture.^[7]

Stambeni kompleks Barbican naselje sa oko 2.000 stanova, London, je istaknuti primjer britanske brutalističke arhitekture. Izgradila ga je arhitektonska firma "Chamberlin, Powell i Bon" tokom 1950-ih i 1960-ih godina.^[8]

Poznati objekti u Londonu su i: Samuda naselje po projektu Gordona Taita, Isle of Dogs (1965.), Balfron toranj (1967.) i Trellick toranj (1972.) Ernőa Goldfingera.

U Poljskoj su urađene apartmanske zgrade za potrebe Poljske Akademije nauka inspirisane Le Corbusier-ovim principima. Tu su i stambena naselja Iza Željezne kapije u Varšavi i Superjednostka u Katovicama, građene 1970-ih.

U Škotskoj su zgrade Glazgovskog koledža i zgrada Charles Oakley podignute kasnih 1950-ih, po projektu architekt Peter Williams.

U Jugoslaviji je 1957. god. podignuta zgrada u Vukovarskoj ulici u Zagrebu, po projektu Drage Galića iz 1952. god.^[4] Krajem pedesetih godina 20-og stoljeća u istoj ulici podignuta je još jedna zgrada istog autora.^[5] Neboder Super Andrija izgrađen je 1973. po projektu Miroslava Cantinellija u Sigetskoj ulici, a Mamutica 1974. god (projektanti arhitekti Đuro Mirković i Nevenka Postružnik).

Vatrogasna stanica u Parizu, sa teniskim igralištem i bazenom u prizemlju po projektu Jean Willervala podignuta je 1971.

Stambeni kompleks Rezervni trg (Cleveland) (Reserve Square), Ohio, SAD, podignut je 1969–1973.

Kompleks Riverside Plaza u Minneapolis, Minnesota, izgrađen je 1973. Njegov brutalistički izgled sa panelima u bojama inspirisani su Unité d'Habitation-om.

The Akbar Hotel Akbar u Chanakyapuri, New Delhi, izgrađen je po projektu 1965-69.

Le Corbusierovi planovi za velike gradove nikada nisu u potpunosti usvojeni. Tokom svoje 50-godišnje karijere, ovaj arhitekta rođen u Švicarskoj, pravog imena Charles-Edouard Jeanneret, privukao je podjednako kritika koliko i hvalospjeva. Njegove ideje za grad budućnosti bile su radikalne, bez sentimentalnosti i vizije umjetnika na grad u velikim razmjerima.^[9]