Tema (upravna jedinica)

Iz Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Tema
θέμα
Karta Bizantskog carstva nakon smrti Bazilija II 1025.
Karta Bizantskog carstva nakon smrti Bazilija II 1025.

Tema (grčki: θέμα) je u Bizantskom carstvu orginalno bilo ime za vojne jedinice razmještene po provincijama, to ime se počevši od 7. vijeka počelo koristiti i za velike vojne oblasti koje su formirane kao tampon zone protiv muslimanske ekspanzije u Anatoliji.[1]

Historija[uredi - уреди | uredi izvor]

Administrativna organizacija teritorija u teme započela je za cara Heraklija (vladao od 610. do 641.), koji je razmjestio svoje trupe u tri velika okruga pod zapovjedništvom vojnih guvernera - statega (stratēgoi). Vojnici su se naselili po temama kao poljoprivrednici, pomažući u izgradnji stalne vojske sastavljene od lokalnih stanovnika.[1]

Civilnom upravom direktno je rukovodio poseban činovnik - antipat teme, a od druge polovice 9. vijeka - protonotar teme, a od 11. vijeka - pretor. Jedna tema dijelila se na turme, a vojnici u temi nazivali su se stratioti.[2]

Tokom 7. vijeka bilo je četiri tema; Armenijaka (sjeveroistočna Anatolija), Anatolika (centralna Anatolija), Opsikijon (sjeverozapadna Anatolija) i Karabizija (jugozapadna Anatolija i susjedni otoci). Do 9. vijeka sistem je proširen na cijelo carstvo, pa je u Anatoliji bilo je pet, u Evropi četiri uz jednu pomorsku temu. Od 10. vijeka postojeće teme podjeljene su na narednih 29, pa je krajem 11. vijeka već bilo 38 tema.[1] Podjelom velikih tema u manje administrativne jedinice tokom 10. i 11. vijeka umjesto statega postepeno su se umjesto njih uvodili duksi i katepani.[2]

Od 11. vijeka teme su počele gubiti svoj vojni karakter, jer su vojnici - poljoprivrednici mogli odustajati od vojne obaveze, obavezujući se da će plaćati porez. Zbog tog su statezi gubili moć, kako je carstvo slabilo, dok je moć - pretora, kao predstavnika civilne vlasti rasla.

Dezintegracija tematske organizacije pridonijela je propasti carstva.[1]

Teme po južnoslavenskim zemljama[uredi - уреди | uredi izvor]

Za vladavine cara Vasilija I, 870-ih osnovana je Tema Dalmacija, u kojoj su bili današnji gradovi (sa okolicom) Split, Trogir, Zadar, Osor, Krk i Rab. Dužnost statega u Temi Dalmacija vršio je prior, načelnik grada Zadra. Od 11. vijeka statega je zamijenio drugi funkicionar - katepan.[2]

Pored dalmatinske postojale su i teme; Sirmijum, Bugarska i Strimon

Izvori[uredi - уреди | uredi izvor]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 "Theme" (engleski). Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/topic/theme-Byzantine-government. pristupljeno 26. 06. 2017.. 
  2. 2,0 2,1 2,2 "Tema" (hrvatski). Leksikografski zavod Miroslav Krleža. http://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?id=60765. pristupljeno 26. 06. 2017.. 

Vanjske veze[uredi - уреди | uredi izvor]