Svetosavski nacionalizam

Iz Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu

Svetosavski nacionalizam je desna politička ideologija koja predstavlja spoj srpskog nacionalizma i pravoslavnog klerikalizma. Svetosavlje kao noviji koncept predstavlja ideologiju vodećih crkvenih teologa tek od 20. veka.[1]

Ova ideologija je nastala 1930-ih godina u Kraljevini Jugoslaviji. Njeni najzačajniji ideolozi su pravoslavni episkop Nikolaj Velimirović i srpski pro-fašistički političar Dimitrije Ljotić.[2] Pobedom komunizma nakon Drugog svetskog rata ova ideologija je potisnuta, a neki njeni aspekti nastavljaju da se razvijaju među pravoslavnim teolozima. Svetosavski nacionalizam je od 1990-ih ponovo prisutan na političkoj sceni Srbije, a zastupaju ga neke desničarske organizacije (Otačastveni pokret Obraz, Sveti Justin, Dveri srpske...) i pojedinci unutar Srpske pravoslavne crkve.

Suština svetosavske ideologije je sintagma - jedan narod, jedne religije u jednoj državi.[3] Svetosavski nacionalisti se zalažu za ono što nazivaju srpskim srednjevekovnim vrednostima („bogoljublje“, „viteštvo“, „sabornost“) i za uspostavljanje srpske pravoslavne teokratije na prostoru od „Kupe do Vardara i od Dunava do Jadranskog mora[4]. Pristalice ove ideologije odbacuju zapadnu kulturu, demokratiju, liberalizam, ljudska prava, republikanske vrednosti, antifašističku tradiciju i ekumenski dijalog. Tokom 1990-ih, svetosavski nacionalizam je postao dominantna struja unutar Srpske pravoslavne crkve.[5][6]

Pojedini kritičari u pojavi svetosavskog nacionalizma unutar Pravoslavne crkve vide filetizam, koji je na Carigradskom saboru 1872. osuđen kao moderna jeres.[7]

Pojam[uredi - уреди | uredi kôd]

Glavni članak: Svetosavlje

Nikolaj Velimirović uvodi nov političko–religijski koncept svetosavlja u pravoslavnu teologiju.[8] Đorđević navodi da je termin „svetosavlje“ skovao i lansirao Rus koji se zvao Fjodor Titov, u Beogradu uoči drugog svetskog rata.[9] Termin svetosavlje je počeo da se koristi u Srbiji krajem 1930-ih godina po osnivaču srpske crkve Svetom Savi, i njime je naglašavan etnički srpski karakter, nasuprot univerzalnom karakteru pravoslavne crkve.[7] Za crkvene ideologe, pravoslavni koncept odnosa države i crkve oličen je u ličnosti Svetog Save.[10]

Analitičari smatraju da je svetosavlje „sofisticirana intelektualna konstrukcija“ koja ima obeležja sakralizacije nacije i nacionalizacije religije; ono postavlja pravoslavlje u središte srpskog nacionalizma, zatvarajući tako prolaz nepravoslavnima u srpsku političku sferu.[2]

Neki autori izbegavaju reč svetosavlje za opisivanje ove ideologije, zato što ona »nema neposrednu vezu sa imenom i delom Save Nemanjića«.[7] Oni naglašavaju da je Nikolaj Velimirović Svetom Savi pripisao nacionalizam kojeg kod njega nema.[7]

Istorijat[uredi - уреди | uredi kôd]

Kraljevina Jugoslavija[uredi - уреди | uredi kôd]

Svetosavski nacionalizam kao ideologija je nastao je u vreme uspona fašizma u Evropi, 1930-ih godina. Razvio ju je Nikolaj Velimirović (1880-1956), episkop SPC, čiji politički stavovi do danas izazivaju podeljenost javnosti.[11][12][13] Tokom 1930-tih Velimirović je bio glavni glas hrišćanskog nacionalizma u Srbiji.[14] Zalagao za uspostavljanje društva na pravoslavnim hrišćanskim tradicijama i srpskom obliku religioznog nacionalizma i monarhizma. U svom predavanju pod naslovom „Nacionalizam Svetog Save“ na Kolarčevom narodnom univerzitetu u Beogradu 1937. godine on je izneo kontroverznu tvrdnju da su pokušaji Adolfa Hitlera o nemačkoj nacionalnoj crkvi slične idejama Svetog Save o narodnoj veri i crkvi:

Ipak se mora odati priznanje sadašnjem nemačkom Vođi, koji je kao prost zanatlija i čovek iz naroda uvideo da je nacionalizam bez vere jedna anomalija, jedan hladan i nesiguran mehanizam. I evo u 20-om veku on je došao na ideju Svetoga Save, i kao laik poduzeo je u svome narodu onaj najvažniji posao, koji priliči jedino svetitelju, geniju i heroju.[15]
 

Velimirović nakon toga zaključuje da je nama taj posao svršio Sveti Sava još pre 700 godina, i „otuda je nacionalizam srpski, kao stvarnost, najstariji u Evropi“.[15] Nikolaj Velimirović je propagirao odbacivanje "svih stranih običaja i površnih zapadnih tradicija", uključujući demokratiju, jednakost, individualizam, religioznu toleranciju i druge vrednosti modernizma i prosvećenosti.[traži se izvor] [14] On smatra da je arijevskoj rasi sudbina dodelila ulogu da bude glavni nosilac hrišćanstva u svetu.[16]

Izrazito anti-komunističko, pa čak i pro-fašističko opredeljenje ove ideologije je nastalo delom pod uticajem Ruske zagranične crkve (osnovane 1921. u Sremskim Karlovcima) i pripadnika ruske monarhističke bele emigracije koji su nakon Oktobarske revolucije i Ruskog građanskog rata izbegli u Kraljevinu Jugoslaviju.[17]

Drugi svetski rat[uredi - уреди | uredi kôd]

Izgradnji ove ideologije je doprineo i Dimitrije Ljotić, srpski desničarski političar i saradnik nemačkih nacista tokom Drugog svetskog rata. On je bio veliki protivnik zapadne demokratije, pluralizma i individualističkog načela, a zalagao se za stalešku monarhiju i korporativističko uređenje društva (sabornost).[18] Veličao je seoske vrednosti i tradicionalno uređenje društva po forumuli: Bog u vaseljeni, kralj u državi, domaćin u domu.[19] Pod Velimirovićevim ideološkim uticajima, Ljotić je osnovao svoj fašistički pokret Zbor čija su glavna načela bila: anti-komunizam, borba protiv „jevrejske zavere“ i zalaganje za staleško uređenje države.[14] Ovaj pokret je nakon nemačke okupacije Srbije 1941. godine stavljen u službu nacističkog režima.

Danas kako stoje stvari, nama jedino Berlin i Hitler mogu doneti novu preporođenu svetosavsku Srbiju.[20]
 

Tokom vojne uprave u Srbiji (1941-44), antisemitizam je postao jedna vrsta "kulturološkog rodnog pojma" koji je, između ostalog, obuhvatao komunizam, demokratiju, liberalizam, kapitalizam i ostalo.[21] Jevrejima je, pored kolektivne krivice za ubistvo Hrista, pripisivana i krivica za Francusku revoluciju i Oktobarsku revoluciju, kao i za boljševizam koji je predstavljen kao „poslednja forma jevrejske pakosti“.[21] 22. oktobra 1941. u Beogradu je otvorena propagandistička Antimasonska izložba protiv komunista, Jevreja i masona, koju je finansirao grad Beograd.

Za razliku od Ljotića, Velimirović je odbio da sarađuje sa nacistima tokom okupacije, zbog čega je odveden u nemački logor Dahau.[14] U svojoj knjizi „Kroz tamnički prozor“, napisanoj 1944. godine u logoru Dahau, Velimirović vidi kulturu kao „zbir svih zala“, i predlaže da Crkva propiše jedan molitveni dan u godini, kad će se sav narod sa svojim starešinama moliti Bogu da ga spase od kulture.[22] U istom spisu, Velimirović za izbijanje Drugog svetskog rata optužuje gotovo sve savremene ideologije Evrope, osim fašizma, čiji izum pripisuje Jevrejima, odnosno „njihovom ocu Đavolu“:[23][24]

"Sva moderna gesla evropska sastavili su Židi, koji su Hrista raspeli: i demokratiju, i štrajkove, i socijalizam, i ateizam, i toleranciju svih vera, i pacifizam, i sveopštu revoluciju, i kapitalizam, i komunizam. Sve su to izumi Židova, odnosno oca njihova đavola."


Zbog ovog i drugih tekstova, mnogi autori smatraju Nikolaja Velimorovića za bitnog ideologa srpskog antisemitizma.[5][25] Velimirovićevi antijevrejski stavovi su bili mešavina religioznog anitisemitizma, koji je imao dugu istoriju u hrišćanstvu, i antisemitskih teorija zavere iz 19. veka, koje su bile rasprostranjene širom Evrope uoči Drugog svetskog rata.[14]

Dimitrije Ljotić je poginuo 23. aprila 1945. kod Ajdovščine u Sloveniji prilikom povlačenja pred Narodnooslobodilačkom vojskom Jugoslavije. Nikolaj Velimirović je u nadgrobnoj besedu istakao da je Ljotić bio veliki „hrišćanski državnik“ i da sada „pripada nebeskoj Srbiji“.[26] Po okončanju fašističke okupacije i uspostavljanju nove komunističke vlasti, Nikolaj Velimirović je, zbog bliskosti sa Dimitrijem Ljotićem i povezanosti sa političkom organizacijom Zbor, izbegao iz zemlje.[14] Umire u egzilu.

SFR Jugoslavija[uredi - уреди | uredi kôd]

U periodu SFR Jugoslavije Nikolaj Velimirović je smatran saradnikom fašista i izdajnikom.[5] Crkva je bila odvojena od države, a Nikolajeva politička ideologija u Jugoslaviji nije imala javnih zastupnika ni pristalica.

Međutim, neke aspekte ove ideologije, posebno njen anti-ekumenski karakter, su razvijali pojedini teolozi Srpske pravoslavne crkve. U osudi "svejeresi ekumenizma" posebno su prednjačili episkop Justin Popović i njegovi učenici.[27][28]

Nakon Titove smrti, sredinom 1980-ih godina, započinje proces rehabilitacije Nikolaja Velimirovića u Šabačko-valjevskoj eparhiji, gde je kao episkop služio Jovan Velimirović, njegov sinovac.[29]

Jugoslovenski ratovi[uredi - уреди | uredi kôd]

Raspadom SFRJ i dolaskom Miloševića na vlast, Srpska pravoslavna crkva je vraćena na političku scenu u Srbiji.[6] Pritom, svetosavski nacionalizam postaje dominantna struja unutar Srpske pravoslavne crkve.[5][6] Istoričar Petar Atanacković smatra da je suština ideološkog programa SPC sadržana u tezi da snažna država u simbiozi sa snažnom pravoslavnom crkvom treba zajednički da predvode jedno, u svakom pogledu homogeno, srpsko društvo.[30] Ova idelogija se pri tom oslanja na stara načela: „pravoslavlje-samodržavlje-sabornost” ili „bog na nebu-kralj na zemlji-domaćin u kući”.[30] Atanacković smatra da Srpska pravoslavna crkva „očito teži postizanju jednog staleškog poretka“, koji je postojao u srednjem veku, ali koji je izgubljen i koji stoga treba oživeti.[30]

Tokom 1990-ih godina u Srbiji se javljaju pojedinci i skupine koje počinju javno da zastupaju ideologiju svetosavskog nacionalizma (Otačastveni pokret Obraz, Sveti Justin Filozof, Dveri srpske). Takođe, dolazi do obnovljenog interesovanja za ideologije Dimitrija Ljotića, Milana Nedića, Nikolaja Velimirovića i Velike Srbije.[31] Trijada svetosavskog nacionalizma - bog na nebu, kralj u državi, domaćin u porodici - postaje veoma frekventna u govorima nacionalističkih prvaka.[31] Kao glasnogovornike nacionalizma unutar Crkve 1990-ih godina, kritičari navode sledeća četiri episkopa: Amfilohija Radovića, Artemija Radosavljevića, Atanasija Jevtića i Irineja Bulovića.[5] Nacionalistička struja u Srpskoj pravoslavnoj crkvi je smatrala Velimirovićevu rehabilitaciju načinom da se srpsko nacionalno biće „pročisti od sablasti komunizma“.[5] Mošti vladike Nikolaja prenete su u Srbiju u maju 1991. godine, u danima kada je otpočinjao rat na teritoriji bivše Jugoslavije.[6]

Tokom jugoslovenskih ratova 1990-ih, neke vladike i sveštenici Srpske pravoslavne crkve su propovedali nacionalizam, stavivši se otvoreno u službu vojske.[32] Patrijarh srpski Pavle se otvoreno izjasnio protiv takve pojave, ali nije mogao da zaustavi vladike u ratnim vremenima.[32] Suočavajući se sa zahuktalim nacionalizmom, srpski patrijarh je apelovao: „Budimo ljudi, iako smo Srbi“.[31] Patrijarh Pavle je 1990-ih otvoreno govorio da ne želi ni najmanju Srbiju ukoliko će ona biti stvorena po cenu smrti i jednog deteta bilo koje vere i nacije.[32]

A ja kažem: ako bi trebalo da se održi Velika Srbija zločinom, ja na to pristao ne bih nikada; neka nestane Velike Srbije, ali zločinom da se održava – ne. Ako bi bilo potrebno i nužno jedino da se održi Mala Srbija zločinom, ja i na to ne bih pristao. Neka nestane i Male Srbije ali zločinom da se održi – ne. I kad bi trebalo da se održi poslednji Srbin, ja da sam taj poslednji Srbin, a da se održi zločinom – ne pristajem, neka nas nestane ali da nestanemo kao ljudi, jer nećemo onda nestati, živi ćemo otići u ruke Boga Živoga.[33]
 

Savremeni period[uredi - уреди | uredi kôd]

Nakon petooktobarskih promena 2000. godine, u Srbiji dolazi do jačanja klerikalizma[6]. U novembru 2000. godine Arhijerejski sabor zahteva da se veronauka uvede kao redovni predmet u državne škole, a predstavnici Kancelarije za veronauku pri srpskoj patrijaršiji su saopštili da bi „država morala pravoslavlje da proglasi državnom religijom, odnosno, da naša država treba da se verifikuje kao pravoslavna država“.[6] Krajem iste godine odobravava se prisustvo sveštenika u vojnim institucijama.[6] 2001. godina je uredbom Vlade Republike Srbije veronauka uvedena u državne škole kao izborni predmet.[6] U narednim godinama, lik i delo Nikolaja Velimirovića bivaju rehabilitovani, a Sveti arhijerejski sabor Srpske pravoslavne crkve ga 19. maja 2003. godine kanonizuje za sveca.

U ovom periodu, grupe koje zastupaju svetosavski nacionalizam počinju da jačaju. Jedna od njih, Otačastveni pokret Obraz, skreće na sebe pažnju javnosti nakon nasilnog gušenja povorke ponosa 2001. godine.[34] Tokom narednih godina, ova organizacija silom sprečava veliki broj političkih, kulturnih, umetničkih i verskih manifestacija sa čijom se sadžinom ne slaže.[35] Obraz glasno zastupa svetosavski nacionalizam[36], zalažući se za uspostavljanje "hrišćanskih" vrednosti, služeći se nasiljem kao sredstvom.[37] Vremenom je delovanje Obraza skrenulo na sebe pažnju policije, koja je 2005. godine objavila izveštaj u kojem njihovu ideologiju ocenjuje kao klerofašizam, mešavinu pravoslavnog klerikalizma i fašizma.[38]

Mi hoćemo našu vojsku, srpsku vojsku, zato što smo, po rečima vladike Nikolaja Velimirovića, po krvi Arijevci, po poreklu Sloveni, a po srcu i duhu hrišćani.[39]
 
Mladen Obradović, sekretar Obraza

U nedelju 9. novembra 2008. godine militantne pristalice svetosavskog nacionalizma, tzv. „obrazovci“ su čak prekinuli i liturgiju u pravoslavnoj sabornoj Crkvi svetog Georgija u Smederevu, jer se nisu slagali sa načinom na koji je izvođena.[40]

9. maja 2009. u Sabornoj crkvi u Beogradu je održan pomen Milanu Nediću, Dimitriju Ljotiću i njihovim pristalicama.[41]

Kritičari ocenjuju da je poslednjih godina odnos Srpske pravoslavne crkve prema ostatku hrišćanskog sveta sve više sektaški i da SPC vodi politiku izolacionizma.[20] Na katoličku crkvu se gleda objektivno,kroz istoriju njene podrške Ustaškom pokretu i zločincima,kao i konstantnom radu na rušenju bivše Jugoslavije.[20] Odnos prema pravoslavnoj Vaseljenskoj patrijaršiji je takođe loš zbog toga što se SPC protivi njenom ekumenskom opredeljenju.[20]

Obeležja[uredi - уреди | uredi kôd]

Obeležja svetosavskog nacionalizma su:

Kritike[uredi - уреди | uredi kôd]

Srpski filozof Pero Slijepčević 1938. godine piše da je hrišćanstvo svečovečansko, nadnacionalno, i kao takvo sasvim suprotno od kulta predaka. On kritikuje stanovište „srpskog patrijarhalca“ koji je ostao nasred puta i čije je hrišćanstvo više nacionalno nego ekumensko.[50] Svetosavlje se smatra izvorom netolerancije i antizapadnjaštva u srpskom društvu.[51]

Izveštaj Helsinškog odbora za ljudska prava za 2007. godinu ocenjuje da Srpska pravoslavna crkva zapostavlja univerzalne poruke Jevanđelja, klizeći u nacionalizam, i da su dva glavna obeležja njenog delovanja antikomunizam i filetizam, kojima pokušava sprovesti „čišćenje“ srpskog nacionalnog identiteta od posledica komunističke ideologije.[52] Ista organizacija izveštava da su generatori antisemitizma u Srbiji razni desničarski pokreti i organizacije (Obraz, Sveti Justin Popović, Dveri srpske, Nomokanon...) koje deluju uz blagoslov SPC.[53]

Sociolog religije Mirko Đorđević takođe žestoko kritikuje pojavu antisemitizma među hrišćanima:

Isus je Jevrejin, svi njegovi učenici su Jevreji, njegov jezik je hebrejski i aramejski. Danas ćete u Beogradu pročitati bar 37 knjiga u kojima se tvrdi da su Jevreji narod ubica, da su Jevreji ubili Boga. To je najogoljeniji zoološki antisemitizam koji šire neki Nikolaj i njegove pristalice ... Antisemitizam je sramota hrišćanske civilizacije, jer svega ćete naći u jevanđelju ali ni govora o nekom nacionalnom, rasnom ili etničkom određenju ... Isusa, na kraju, nisu pogubili Jevreji, baš ako hoćete tekstualno, nego rimska legija.[54]

Đorđević ocenjuje da su vodeći ljudi SPC tzv. justinovci i nikolajevci, koji su svojim konzervativnim shvatanjima u sukobu su sa tekovinama modernog društva.[55] On napominje da unutar SPC postoje i oni koji su za ekumenski dijalog, dok drugi ostaju „zarobljenici etnofiletizma“, pa čak proglašavaju pravoslavnog vaseljenskog patrijarha Vartolomeja jeretikom zbog zalaganja za ekumenizam.[56] On podseća da se usled srastanja SPC i države zaboravlja da je misija Crkve evangelizacija, a ne klerikalizacija[57] i da je Crkva spasenjska ustanova a ne politička organizacija.[58]

Pojava nacionalizma u crkvi je postala predmet kritike ne samo laičke javnosti, već i pojedinih episkopa SPC, koji ovakvo delovanje ocenjuju kao „gradnju građevine raskolničkog duha“.[59] Vladika Grigorije podseća da skrivanje iza ideje srpstva, svetosavlja i „čuvarke narodnog bića“, pokazuje „nespremnost i nesposobnost za pastirske izazove vremena“, odnosno „nesposobnost da budemo Crkva“.[59]

Napomene[uredi - уреди | uredi kôd]

  1. O čemu crkva (ne)može da se pita: SPC, država i društvo u Srbiji (2000-2005)
  2. 2,0 2,1 „Maria Falina, Svetosavlje: A Case Study in the Nationalization of Religion”. Arhivirano iz originala 2016-03-04. https://web.archive.org/web/20160304101447/http://www.timeandspace.lviv.ua/files/research/27_Falina_Druckfahnen_korr_59.pdf. 
  3. Dženana Efendić Semiz, SRPSKA AGRARNA REFORMA I KOLONIZACIJA 1918. GODINE
  4. 4,0 4,1 Obraz: Ko smo mi[mrtav link]
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 „Jovan Byford, Sećanje na vladiku Nikolaja Velimirovića u savremenoj srpskoj pravoslavnoj kulturi”. Arhivirano iz originala 2008-11-21. https://web.archive.org/web/20081121124233/http://www.helsinki.org.yu/serbian/doc/Ogledi06.pdf. 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 6,8 Zoran Petakov, Od desekularizacije ka klerikalizaciji (u zborniku Kritika klerikalizacije Srbije[mrtav link])
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Moderna i antimoderna u Srbiji
  8. Filozofsko-teološki izvori antievropskog i antizapadnog diskursa u SPC
  9. Mirko Đorđević, Kišobran patrijarha Pavla
  10. Pravoslavlje br. 955-956
  11. Naličje kulta
  12. Sporno slovo u crkvenom kalendaru
  13. CANONIZING THE 'PROPHET' OF ANTI-SEMITISM
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 Kanonizacija "proroka" antisemitizma
  15. 15,0 15,1 „Nikolaj Velimirović, Nacionalizam Svetog Save”. Arhivirano iz originala 2012-11-08. https://web.archive.org/web/20121108043114/http://www.scribd.com/doc/2884610/Vladika-Nikolaj-Velimirovic-Nacionalizam-Svetog-Save. 
  16. http://www.rastko.rs/kosovo/duhovnost/nvelimirovic-kosovo_c.html Nikolaj Velimirović, Čiji si ti, maleni narode srbski?
  17. Mirko Đorđević, Hitlerovi pravoslavci
  18. Država sa Božjim blagoslovom
  19. Dimitrije Ljotić - tekstovi
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 „Zašto se u crkvi šapuće, III deo”. Arhivirano iz originala 2021-03-05. https://web.archive.org/web/20210305232330/http://ww38.pescanik.info/content/view/4028/171/. 
  21. 21,0 21,1 Kosta Nikolić, Nemački ratni plakat u Srbiji 1941-1944, Boanrt, Nova Pazova, 2000. ISBN 86-503-0003-0
  22. „Vladika Nikolaj, Reči Srpskom narodu kroz tamnički prozor”. Arhivirano iz originala 2010-01-05. https://web.archive.org/web/20100105193543/http://www.svetosavlje.org/biblioteka/vlNikolaj/KrozTamnickiProzor/Nikolaj070208.htm. 
  23. Nikolaj Velimirović. "O Jevrejima" u: Reči srpskom narodu kroz tamnički prozor, IHTUS-Hrišćanska knjiga, Beograd 2000 (str. 193-194)
  24. Vladika Nikolaj, Reči Srpskom narodu kroz tamnički prozor
  25. Aleksandar Lebl, Antisemitizam u Srbiji
  26. Sveti Nikolaj Žički i Ohridski, NAD ODROM DIMITRIJA LjOTIĆA
  27. „Justin Popović, Pravoslavna crkva i ekumenizam”. Arhivirano iz originala 2010-02-11. https://web.archive.org/web/20100211093131/http://www.svetosavlje.org/biblioteka/Izazovi/justin.htm. 
  28. „Episkop Artemije, Pravoslavlje i savremeni izazovi kod nas”. Arhivirano iz originala 2010-01-10. https://web.archive.org/web/20100110031651/http://www.svetosavlje.org/biblioteka/Izazovi/SavremeniIzazoviEpiskopArtemije.htm. 
  29. Jovan Byford, NATO u blato
  30. 30,0 30,1 30,2 Petar Atanacković, Od psihopatologije do političkog programa: crkvena ofanziva na pragu 21. veka (u zborniku Kritika klerikalizacije Srbije[mrtav link])
  31. 31,0 31,1 31,2 Mirko Đorđević, analitičar Srpske pravoslavne crkve
  32. 32,0 32,1 32,2 Mirko Đorđević, O sprezi pravoslavne crkve sa strukturama političke moći[mrtav link]
  33. Intervju sa Njegovom Svetošću Patrijarhom srpskim Pavlom
  34. SILOM PREKINUTA GEJ PARADA U BEOGRADU
  35. „Obraz", „Dveri", „Naši", „1389", čuvari i higijeničari nakaradnog morala
  36. 36,0 36,1 36,2 „Osnovna načela Obraza”. Arhivirano iz originala 2010-10-20. https://web.archive.org/web/20101020053429/http://www.obraz.org.rs/Obraz/Nacela/Osnovna_nacela.htm. 
  37. Razlozi za zabranu ekstremista
  38. Prvi zvaničan spisak neonacista
  39. „Izveštaj sa tribine „Zar je zločin braniti otadžbinu“”. Arhivirano iz originala 2010-01-16. https://web.archive.org/web/20100116142425/http://www.drama.org.rs/D8_txt4.asp. 
  40. "Obrazovci" prekinuli liturgiju[mrtav link]
  41. Pomen mrtvim fašistima u Sabornoj crkvi u Beogradu
  42. Govor mržnje: Quo vadis, Srbijo?
  43. 43,0 43,1 Izveštaj o stanju ljudskih prava LGBT osoba u Srbiji 2007. godine[mrtav link]
  44. „Obraz pozvao na nož”. Arhivirano iz originala 2015-02-09. https://web.archive.org/web/20150209071456/http://www.e-novine.com/index.php?news=22742. 
  45. Mirko Djordjevic, Eppur si muove
  46. 46,0 46,1 Osnovne smernice Obraza[mrtav link]
  47. „Sa verom u Hrista protiv komunista!”. Arhivirano iz originala 2008-12-12. https://web.archive.org/web/20081212014801/http://www.srb-obraz.org/Aktivnosti/Saopstenja_i_komentari/2008/SaVeromUHrista.htm. 
  48. Osnovna načela Obraza[mrtav link] „U svojoj slavnoj krstonosnoj istoriji mi nikoga, nikada i nigde nismo ugnjetavali ni proganjali“.
  49. Zahtev za zabranu Obraza i SNP 1389
  50. Tekst Radmile Radić u zborniku Srpska strana rata (priredio Nebojša Popov), Samizdat B92, Beograd, 2002.
  51. Heavenly Serbia: From Myth to Genocide
  52. Gordana Živković, Ljudska prava na helsinški način[mrtav link]
  53. „Srpska pravoslavna crkva i novi srpski identitet”. Arhivirano iz originala 2008-11-21. https://web.archive.org/web/20081121074242/http://www.helsinki.org.yu/serbian/doc/Studija-Kupres.pdf. 
  54. Mirko Đorđević, Uskrs
  55. U srednjem smo veku sa ovakvim sveštenstvom
  56. Mirko Đorđević, Slavlje s povodom i ćutanje s razlogom
  57. Država i crkva – smetnje na vezama
  58. SPC - borba za nasleđe i mnogo nagađanja
  59. 59,0 59,1 Pismo vladike Grigorija arhijerejima SPC

Vidi još[uredi - уреди | uredi kôd]

Spoljašnje veze[uredi - уреди | uredi kôd]

Zastupnici:

Kritičari: