Stradanje stanovnika sela Crkveni Bok, Strmen i Ivanjski Bok

Iz Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu

Stradanje stanovnika sela Crkveni Bok, Strmen i Ivanjski Bok, na Baniji, predstavlja primer masovnog stradanja stanovnika srpskih naselja u blizini ustaškog logora Jasenovac, tokom Drugog svetskog rata. Sva tri sela su tokom rata doživela velike gubitke stanovništva. Ustaše iz Jasenovca ubile su poimenično poznatih 716 meštana ova tri naselja, dok je u partizanima poginulo 103 stanovnika. Crkveni Bok, Strmen i Ivanjski Bok se uvek pominju zajedno u kontekstu stradanja u Drugom svetskom ratu.

Istorijsko-geografski okvir[uredi - уреди | uredi izvor]

Sela Crkveni Bok, Strmen i Ivanjski Bok smeštena su u istočnom delu Banije, u takozvanom Banijskom Trokutu, istočno od varošice Sunja, u ravnici u blizini desne obale reke Save. Sela su bila prilično izolovana s obzirom da su od najbližih gradova udaljena desetinama kilometara, dok reka Sava predstavlja prirodnu prepreku u komunikaciji sa Slavonijom i Moslavinom, iako je između Crkvenog Boka i Lonje, naselja na levoj obali Save, postojala skela. Ova tri sela, naseljena gotovo u potpunosti srpskim stanovništvom, uoči Drugog svetskog rata činila su seosku opštinu Crkveni Bok, sa sedištem u istoimenom selu.

Sela su nastala krajem 17. veka, naseljavanjem srpskog stanovništva iz Bosanske krajine. Prethodno je gotovo čitava Banija bila pusta i nenaseljena i predstavljala je tampon zonu između Habzburškog Carstva i Osmanskog Carstva. Integrisanjem u okvir Habsburške Monarhije, sela su, kao i čitava Banija, bila integrisana u okvir Vojne krajine, sve do 1871.

Prema popisu iz 1931. Crkveni Bok je imao 1.107, Strmen 1.104, a Ivanjski Bok 514 stanovnika.[1] Do početka Drugog svetskog rata broj stanovnika se svakako uvećao, možda i do nekoliko stotina ljudi, tako da je u ova tri sela živelo ne mnogo manje od 3.000 stanovnika. Kad ovu brojku uporedimo sa brojem poimenice poznatim brojem stradalih stanovnika (819) dolazimo do zaključka da je tokom Drugog svetskog rata stradalo oko 30% lokalnog stanovništva.

Stradanje stanovništva[uredi - уреди | uredi izvor]

Nakon osnivanja Nezavisne Države Hrvatske dolazi do uspostavljanja ustaške vlasti u seoskoj opštini Crkveni Bok. Smenjuje se dotadašnja lokalna administracija. Takođe, ubrzo dolazi do zabranjivanja verskog života (crkve su zatvorene i opljačkane), u sklopu opšte diskriminacije srpskog stanovništva u NDH. Lokalno stanovništvo bilo je prinuđeno da pređe na katoličku veru još 1941. Iste godine u Crkvenom Boku organizovana je katolička župa. Pravoslavne crkve u Crkvenom Boku i Strmenu srušene su tokom rata.

Stanovništvo tri sela prinuđeno je oktobra 1941. da pređe na katoličku veru. Među katoličkim sveštenicima koji su obavili prekrštavanje, uz pretnje lokalnom stanovništvu ako se ne odazovu konverziji, bio je i lični kapelan Ante Pavelića, Dionizije Juričev. Nakon prekrštavanja stanovništva u Crkvenom Boku je za katoličkog sveštenika postavljen Augustin Kralj, koji je među lokalnim stanovništvom propagirao šovinističku tezu da su oni, zapravo, hrvatskog etničkog porekla.[2]

Jedan broj stanovnika stradao je još tokom 1941. i u prvim mesecima 1942. Reč je o ljudima koji su hapšeni, odvođeni u ustaške zatvore, pri čemu je jedan broj uhapšenika oslobođen, a jedan broj likvidiran.

Pod izgovorom da sarađuju sa partizanima, ustaše iz logora Jasenovac, na čelu sa Ljubom Milošem, organizovale su kolektivno hapšenje stanovnika ova tri sela, 12. oktobra 1942. kada je uhapšeno između oko 1.000 stanovnika oba pola i svih uzrasta, koji su potom transportovani u Jasenovac. Razlog za deportaciju stanovništva ova tri sela u logor krio se u nameri ustaša da opljačkaju njihovu imovinu i da istrebe srpsko stanovništvo na području Banije, Bosanske krajine i slavonske Posavine, koji gravitira logoru Jasenovac. Sličnu kolektivnu deportaciju aprila i maja 1942. doživelo je srpsko stanovništvo Mlake, Uštice i Jasenovca, a tokom leta i stanovništvo Knešpolja i Dubičkog polja, odnosno srpska naselja u okolini Bosanske Dubice. Prema sačuvanim podacima, odobrenje za akciju stiglo je iz Zagreba.[3][4] Tvrdnje ustaške propagande da su stanovnivnici pohapšeni zbog saradnje sa partizanima demantuju dva pisma lokalnih zvaničnika. U pismu župnika Augustina Kralja Anti Paveliću iz oktobra 1942, navodi se: „Partizanska promidžba nije u Crkvenom Boku imala uspjeha... nisam primjetio ni ja, a ni oružnici u mjestu, da bi partizani imali kakvu vezu s ljudima u Crkvenom Boku.“ Ovo potvrđuje izveštaj podžupana Velike župe Gora (Petrinja), Nikole Bošnjaka, od 14. oktobra 1942, u kom se ističe da su „partizani pokušali promidžbom pridobiti ta nekad pravoslavna sela za sebe, ali to im nije uspjelo“.[5]

Prilikom hvatanja stanovnika ustaše su ubile 19 lica, čija imena su poznata. Takođe, nakon što su pohvatano stanovništvo prebacili skelom preko Save u susedno hrvatsko selo Lonja, na levoj obali Save, ustaše su zadržale jedan broj muškaraca u Lonji i podvrgli ih teškim oblicima torture. U Lonji i na putu od Lonje ka Jasenovcu ustaše su ubile nekoliko muškaraca.[6] U literaturi je prihvaćen podatak da su ustaše tokom hvatanja i deportacije stanovništva ova tri sela, ubile 29 lica.[7]

Žitelji Crkvenog Boka, Ivanjskog Boka i Strmena pušteni su iz logora na intervenciju vojnog predstavnika Trećeg Rajha u Zagrebu, Glaise von Horstenaua. Međutim, Nemci nisu tražili puštanje ovih ljudi iz logora iz nekakvih humanitarnih razloga već zbog činjenice da su žitelji ova tri sela imali obavezu da snabdevaju nemačku vojsku namirnicama. Zbog sprovođenja ove zločinačke akcije, Ljubo Miloš, kao najodgovorniji pripadnik ustaške strukture u KL Jasneovac za izvođenje akcije, bio je privremeno lišen slobode od strane organa NDH, na izričit zahtev generala Glaise von Horstenaua.[8]

Prema istraživanju Ane Požar, ustaše su mnogo puta upadale u ova sela i nakon povratka stanovnika iz logora. Uvek bi ovi upadi rezultirali smrću najmanje jednog lica. Ovo je dovodilo do odlaska odraslih muškaraca u partizane. Najveće stradanje zabeleženo je 1944. Ustaše iz Jasenovca, prema istraživanju Ane Požar, ubile su 716 meštana Crkvenog Boka, Ivanjskog Boka i Strmena, dok je u partizanima poginulo 103 stanovnika.[9]

Razdoblje nakon Drugog svetskog rata[uredi - уреди | uredi izvor]

Prema popisu stanovništva iz 1948. Crkveni Bok je imao 700, Strmen 679, a Ivanjski Bok 340 stanovnika. U narednim decenijama stanovništvo se iseljava iz ekonomskih razloga i izolovanosti naselja od glavnih saobraćajnica što dovodi do dodatnog smanjenja broja stanovnika. Prema popisu stanovništva iz 1991. Crkveni Bok je imao 406, Strmen 356, a Ivanjski Bok 147 stanovnika.[1] Tokom vojne operacije Oluja 1995, lokalno stanovništvo je bilo prinuđeno da se iseli u Bosnu i Hercegovinu i Srbiju. Od kraja 1990-ih dolazi do povratka manjeg dela stanovnika.

Izvori[uredi - уреди | uredi izvor]

  1. 1,0 1,1 Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857-2001.
  2. Filip Škiljan, “Akcija Crkveni Bok”, Radovi – Zavod za hrvatsku povijest, 37, Zagreb, 2005. str. 327.
  3. Milan Radanović, "Revizionistička vulgata na stranicama Glasa Koncila", Kontrapress, 19.5.2013.
  4. Milan Radanović, "'Glas Koncila': Pravdanje i relativizacija jasenovačke tragedije", Kontrapress, 19.5.2013.
  5. Antun Miletić, Koncentracioni logor Jasenovac, I-II, Beograd, 1986, str. I/500-503.
  6. Ана Пожар, „Страдање села Стрмен, Црквеног и Ивањског Бока од усташа тзв. НДХ“, Јасеновац, Зборник радова Четврте међународне конференције о Јасеновцу, Бања Лука – Доња Градина, 30-31. мај 2007, (ур. Здравко Антонић), Бања Лука, 2007, стр. 356-364.
  7. Filip Škiljan, “Akcija Crkveni Bok”, Radovi – Zavod za hrvatsku povijest, 37, Zagreb, 2005. str. 341.
  8. Filip Škiljan, “Akcija Crkveni Bok”, Radovi – Zavod za hrvatsku povijest, 37, Zagreb, 2005. str. 335-336.
  9. Ана Пожар, „Страдање села Стрмен, Црквеног и Ивањског Бока од усташа тзв. НДХ“, Јасеновац, Зборник радова Четврте међународне конференције о Јасеновцу, Бања Лука – Доња Градина, 30-31. мај 2007, (ур. Здравко Антонић), Бања Лука, 2007, стр. 363.

Vidi još[uredi - уреди | uredi izvor]