Srednjebosanska kulturne grupa

Iz Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu

Srednjobosanska kulturna grupa je grupa bronzanog i željeznog doba na današnjoj teritoriji Bosne i Hercegovine, oko gornjih i srednjih tokova rijeka Bosne sa dolinom Lašve i Vrbasa, i planinskih predjela između i oko ovih riječnih dolina.[1]

Srednjebosanska kulturna grupa zauzima prostor srednjebosanskog gorja, najstarije rudarske oblasti u Bosni i Hercegovini gdje se odvijala gotovo neprekinuta rudarska aktivnost. Ovaj kraj u kojem se eksploatirao bakar, zlato, olovo, srebro, željezo, a vjerojatno i živa u literaturi je poznat još i pod nazivom srednjobosansko rudogorje.[2]

Interpretacija arheološkog materija otkrila je intenzivan život i dinamičan razvoj na navedenom dijelu Bosne, na kojem je uočena značajna srodnost u trajanju oko jednog milenijuma (počevši od oko 1200. g. p.n.e. pa sve do kraja stare ere). Srodnost se vidi u: obliku naselja, načinu sahranjivanja, izrađevinama od metala i keramike. Uočena srodnost materijalne i duhovne kulture omogućila je da se utvrdi postojanje jedne dosta homogene ljudske zajednice koja je dobila naziv srednjobosanska kulturna grupa.

Ovaj prostor bio je u neolitu domovina pripadnika poznate Butmirske kulture. U eneolitu i na početku bronzanog doba predjele naseljavaju pripadnici Vučedolske kulture, donoseći obradu metala kao novu fazu u razvoju. I upravo je prostor srednje Bosne bogat brojnim rudama, što je bilo primaljivo za doseljenike i važan uslov daljnjeg razvoja. Nalazi srednjebosanske kulturne skupine pokazuju veliku ekspanzivnost krajem drugog milenijuma stare ere. Najveća nalazišta su Debelo Brdo (Sarajevo), Velika gradina Varvara na izvoru rijeke Rame i gradina Pod kod Bugojna.[3] [4]

Kulturni ekonomski razvoj doveo je u VII stoljeću i do političke organizovanosti nosioca te skupine, u istoriji poznate pod imenom Desitijati.[5][6]

Periodizacija[uredi - уреди | uredi izvor]

Dobro stratificirani materijal sa Poda, uz materijal sa mnogobrojnih drugih gradinskih naselja, omogućio je definiranje srednjobosanske kulturne grupe.[7].[3] Njene faze u razvoju su:

  • Faza 1 – od sredine 11. do sredine 8. stoljeća p.n.e.
  • Faza 2 – od 750/725. – 625/650 p.n.e. Ovu fazu karakterišu veliki radovi na fortifikaciji utvrđenja (Gradine u dolini Lašve, Gradine kod Kiseljaka, Gradine u Sarajevskom polju. Dolazi do kristalisanja završne faze zapadnobosanskog geometrijskog stila u ornametici keramike (tanki urez, izduženi šrafirani trouglovi, rombovi, motivi mreže).
  • Faze 3 i 4 – od 625/650 – 450. P.n.e. U ovom periodu dolazi do znatne proizvodnje predmeta od željeza. U vezi sa tim dolazi do razvoja trgovine i znatnog priliva stanovništva u gradini Pod. Tada je po prvi put izgrađeno podgradinsko naselje. Kasnije su preko tog naselja Rimljani izgradili svoje veliko naselje, a naselje je napravljeno i u srednjem vijeku, tako da su ostali neznatni tragovi praistorijskog naselja i nejasan njegov izgled. Staro naselje u gradini je preuređeno, sa trgom, podgrađem, pravilnim rasporedom kuća, uskim uličicama koje su strogo uređivane, sa razvijenim zanatstvom i trgovinama čiji je obim prevazilazio potrebe naselje. Ovo naselje bio je grad, makar i u embrionalnom smislu. Sva ostala naselja bila su jednostavna ratarska ili stočarska sela, u kojima se sreće i željezarstvo, ali ne i bogatstvo kakvo je dokumentovano u naselju Pod. Takvo je možda bilo i Debelo Brdo i još neko u dolini Lašve, koja su vukla ekonomski razvoj cijele zajednice.[5]
  • Faze 5 i 6 – od 450. – 300. P.n.e. Nastavlja se kontinuitet u materijalu, narošito keramičkom, uz pojavu novih fibula glasinačkog i ranolatenskog tipa, narukvica, pravougaonih pojasnih kopći, prstenje sa ugraviranim figuralnim oredstavama helenističkog tipa te razne varijante dvojnih igala. Sve je ovo posljedica jakih trgovačkih veza dolinama Bosne i Vrbasa prema Panoniji i neretve prema Jadranu.
  • Završna faza – od 3 –do 1. soljeća. p.n.e.[1] Ovaj period oslikavaju nalazi iz nekropole Kamenjača u kojoj su nađene urne kao znak naglog prelaska na incineraciju (spaljivanje)[8] ili je Kamenjača u to doba bila samo kultno mjesto.[9] Nalazište, uz autohtoni, obiluje i keltsko-latenskim i helenističkim materijalom.

Keramika i geometrijski stil[uredi - уреди | uredi izvor]

U predrimsko doba zemlja Desitijata bila je vodeći centar jednog pravca u umjetnosti poznatog kao geometrijski stil koji čini osnovu njihove prehistorijske umjetnosti. Taj stil je začet u kasnomikenskoj umjetnosti. Srodni pravci tog stila sreću se na Apeninima, Balkanu i Podunavlju i svi stoje u nekoj idejnoj vezi, utičući jedan na drugi. Pronađeno je na hiljade primjeraka keramičkog posuđa ukrašenog u ovom stilu (Pod kod Bugojna, Gradina Varvara (Bugojno), Debelo Brdo (Sarajevo), Kopilo kod Zenice, gradine kod Travnika) kao potvrda autohtonosti na ovom području. Geometrijski motivi su pronađeni i na metalnim proizvodima i nakitu.

Zdjela je bila najbrojniji keramički tip. Rađeni su i: zaobljene loptaste i poluloptaste šolje, lončići sa jedva naglašenim obodom, pehari sa dvije ili tri drške. Ukrasi su rađeni urezivanjem na uglančanoj, nešto prosušenoj površini, prije pečenja.

Primijenjivani su motivi: jednostruki ili dvostruki polukružni urezi, cik - cak linije, šrafirani trouglovi...

Jedna od karakteristika ovog stila je potpuno odsustvo bilo kakvih predstava iz realnog svijeta.[5]

Literatura[uredi - уреди | uredi izvor]

  • Borivoj Čović, Srednjobosanska kulturna grupa - Praistorija južnoslavenskih zemalja V, Sarajevo, 1987, 481-528.
  • Andrijana PRAVIDUR - PRILOG POZNAVANJU METALURŠKIH SREDIŠTA ŽELJEZNODOBNIH NASELJA SREDNJE BOSNE U SVJETLU NOVIH ISTRAŽIVANJA -Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 2011
  • Dimitrije Sergejevski, Iskopavanje bazilike u Brezi, AP 1, Beograd, 1959.
  • Dimitrije Sergejevski, Arheološki nalazi u Sarajevu i okolici, GZM n.s. II, Sarajevo

Reference[uredi - уреди | uredi izvor]

  1. 1,0 1,1 "Desitijati". Arheološki leksikon -Zemaljski muzej, Sarajevo. https://de.scribd.com/document/132786670/Arheoloski-leksikon-BIH-tom1. pristupljeno 9. 2. 2017. 
  2. "Salmedin Mesihović , ILIRIKE". Autorsko izdanje, Sarajevo, 2014. https://books.google.ba/books?id=cK83AwAAQBAJ&pg=PA951&lpg=PA951&dq=bistuae+vetus++bistuae+nova+mesihovi%C4%87&source=bl&ots=2Uh3IcTyUT&sig=OzJ1JXbDoCCvyNl522rGOskO0Oo&hl=bs&sa=X&ved=0ahUKEwjp6qyyofXTAhUH2ywKHTtrBsEQ6AEIIDAA#v=onepage&q=bistuae%20vetus%20%20bistuae%20nova%20mesihovi%C4%87&f=false. pristupljeno 9. 2. 2017. 
  3. 3,0 3,1 "Alojz Benac-Đuro Basler-Borivoj Ćović-Esad Pašalić-Nada Miletić-Pavao Anđelić - KULTURNA ISTORIJA BOSNE I HERCEGOVINE". Veselin Masleša, Sarajevo, 1966. https://de.scribd.com/doc/177015405/Kulturna-Istorija-BiH. pristupljeno 9. 2. 2016. 
  4. "The Oxford Handbook of the European Bronze Age". https://books.google.de/books?id=hefUAAAAQBAJ&pg=PA845&lpg=PA845&dq=%C4%8Covi%C4%87+Pod+Bugojno&source=bl&ots=gcLsdyHxhn&sig=3nXFJgXHGIZNXW3p5V2kz9vjcYU&hl=sr&sa=X&ved=0ahUKEwimy7vYiYPZAhXEC-wKHY6sDHUQ6AEIXzAK#v=onepage&q=%C4%8Covi%C4%87%20Pod%20Bugojno&f=false. pristupljeno 9. 2. 2017. 
  5. 5,0 5,1 5,2 "Borivoj Čović: OD BUTMIRA DO ILIRA". Kulturno naslijeđe, Sarajevo, 1976. https://vdocuments.mx/od-butmira-do-ilira-borivoj-covic-sarajevo-1976-569cd78dbb971.html. pristupljeno 9. 2. 2016. 
  6. "„Dezidijati“: Identitetski konstrukt između antičkih i suvremenih percepcija". ANUBiH, Godišnjak 36 Sarajevo, 2009. http://www.academia.edu/245190/_Dezidijati_Identitetski_konstrukt_između_antičkih_i_suvremenih_percepcija. pristupljeno 9. 2. 2016. 
  7. "Ivo Bojanovski: BOSNA I HERCEGOVINA U ANTIČKO DOBA". Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, 1988. https://de.scribd.com/doc/12834705/Ivo-Bojanovski-BIH-u-Anticko-Doba. pristupljeno 9. 2. 2016. 
  8. "VELJKO PAŠKVALIN: Kamenjača, Breza kod Sarajeva − mlađeželjeznodobna i rimska nekropola". Godišnjak centra za balkanološka ispitivanja ANUBIH, Knjiga XXXVII, strana 101. http://www.anubih.ba/godisnjak/izdanja/Godisnjak%2037.pdf. pristupljeno 9. 2. 2016. 
  9. "Ana Marić -Nova interpretacija groba sa skeletnim ukopom žene iz mlađeg željeznog doba sa Kamenjače u Brezi kod Sarajeva". Godišnjak centra za balkanološka ispitivanja ANUBIH, Knjiga XXXVII, strana 101. http://www.anubih.ba/godisnjak/god44/Godisnjak44-7.pdf. pristupljeno 9. 2. 2016. 

Vanjske veze[uredi - уреди | uredi izvor]