Prijeđi na sadržaj

Sevasti Qiriazi

Izvor: Wikipedija
Sevasti Qiriazi-Dako
(Sevastia D. Kyrias)
Qiriazi, 1910-tih
Rođenje1871.
Bitolj, Bitoljski vilajet, Osmansko Carstvo
Smrt30. augusta 1949. (dob: 77–78)
Tirana, Albanija
PočivališteVarrezat e Sharrës, Tirana, Albanija
41°18′16.16″N 19°45′38.66″E / 41.3044889°N 19.7607389°E / 41.3044889; 19.7607389
Ostala imenaSevasti D. Kyrias
Sevasti Kyrias-Dako
Sevasti Qirias
ObrazovanjeAmerički koledž za djevojke u Carigradu (B.A.)
Zanimanje
Suprug/aKristo Dako
DjecaAleksandër Dako
Gjergj Dako
RoditeljiDhimitër Qiriazi
Maria Qiriazi (Vodica)
RodbinaGjerasim Qiriazi
Gjergj Qiriazi
Kristo Qiriazi
Parashqevi Qiriazi
Nagrade Orden Skenderbega
Orden slobode
Orden za patriotsku djelatnost
Zvanje „Učitelj naroda”
Odlikovanje „Čast nacije”
Simbol grada (Tirana)
Potpis

Sevasti Qiriazi-Dako (c. 1871. – 30. augusta 1949.) bila je albanska pedagoginja, učiteljica, sufražetkinja, prosvjetiteljica, protestantska misionarka i istaknuta ličnost Albanskoga narodnog preporoda. Jedna je od pionirki ženskog obrazovanja među Albancima. Osnivačica je prve albanske škole za djevojke, koju je u Korçi godinama vodila i razvijala u teškim političkim i društvenim okolnostima.

Školovala se u Bitolju i na Američkom koledžu za djevojke u Carigradu, gdje je 1891. diplomirala i postala prvom Albankom za koju se pouzdano zna da je završila visoko obrazovanje. Po povratku se uključila u rad djevojačke škole u Korçi, a nakon smrti brata Gjerasima Qiriazija preuzela je njezino vođenje. Bila je povezana i s albanskom protestantskom zajednicom, a njezin prosvjetni rad bio je usko isprepleten s kulturnim i nacionalnim nastojanjima Albanaca s kraja 19. i početka 20. vijeka.

Poslije Prvog svjetskog rata djelovala je u Sjedinjenim Američkim Državama i Albaniji, a zajedno sa suprugom Kristom Dakom i sestrom Parashqevi Qiriazi osnovala je u Tirani Institut Kyrias, jednu od najpoznatijih ustanova za obrazovanje djevojaka u međuratnoj Albaniji. Tokom Drugog svjetskog rata Sevasti Qiriazi-Dako je sa svojom porodicom bila zatvorena u Koncentracijskom logoru Banjica. Nakon rata bila je, zajedno sa svojom porodicom, izložena progonu komunističkih vlasti. U kasnijoj historiografiji i javnom pamćenju ostala je upamćena kao jedna od ključnih figura albanskog obrazovanja i emancipacije žena.

Biografija

[uredi | uredi kod]

Rani život

[uredi | uredi kod]

Sevasti je rođena 1870. ili 1871. u porodici Qiriazi iz Trnova kraj Bitolja, tada u Bitoljskom vilajetu u Osmanskom Carstvu, a danas u Sjevernoj Makedoniji.[1] Bila je šesto od desetero djece.[2] Porodica joj je bila pravoslavne vjere, a u dobi od četiri godine počela je pohađati osnovnu školu na grčkom jeziku.[3] U mladosti je naučila albanski, grčki, bugarski, vlaški, turski i engleski jezik.[4] Ona i njezina porodica rano su došli u dodir s albanskim domoljubnim krugovima i američkim protestantskim misionarima, koji su u blizini njihova doma u Bitolju vodili školu i održavali bogoslužja.[5] Qiriazi je pohađala i američku školu u Bitolju te ju je završila u julu 1888, stekavši obrazovanje usporedivo sa srednjoškolskim.[5]

Obrazovanje

[uredi | uredi kod]

Od 1888. do 1891. pohađala je Američki koledž za djevojke u Carigradu, kamo ju je upisao njezin brat vlč. Gjerasim Qiriazi.[6] Primljena je izravno na drugu godinu studija, a 1891. diplomirala je u generaciji od osam studentica i stekla stupanj Bachelor of Arts (B.A.), čime je postala prvom Albankom koja je završila visoko obrazovanje.[1][6][7] Njezina je namjera bila steći obrazovanje kako bi po povratku pomogla bratu u otvaranju škole za djevojke u Albaniji.[8] U svojoj autobiografiji kao ključne utjecaje tokom studija navodi Claru Hamlin, Florence A. Fensham, Mary Mills Patrick, Idu Prime, Caroline Borden i bugarsku obitelj Grandinaroff.[9] Prema autobiografiji, Gjerasim Qiriazi pozvao je braću Frashëri — Abdylja, Samija i Naima — na njezinu dodjelu diplome, a Naim Frashëri potom je, koristeći svoj položaj u osmanskoj upravi, pomogao pri zvaničnoj registraciji njezine diplome i sticanju irade (zvaničnog dekreta) za otvaranje prve albanske škole za djevojke u Korçi.[10]

Protestantski misionarski rad

[uredi | uredi kod]

Iako je po rođenju bila pravoslavna kršćanka, Sevasti se pridružila protestantskoj zajednici koju je osnovao njezin brat Gjerasim.[11] U Korçi je vodila biblijske studije i molitvene sastanke za žene.[11][12][13] Bila je biblijska radnica (Bible Woman), a finansirali su je Ženski odbor za misije pri ABCFM-u[14][15] i Društvo za pomoć misijama u biblijskim zemljama (Bible Lands Missions' Aid Society).[16] Sebe je nazivala misionarkom kada je 1904. putovala u Sjedinjene Američke Države da posjeti Ellenu Stone i Johna Henryja Housea.[17]

Škola za djevojke u Korçi (1891–1914)

[uredi | uredi kod]

Osnivanje i rad

[uredi | uredi kod]

Nakon završetka studija, Sevasti se vratila u Bitolj, a zatim u Korçu, gdje se pridružila bratu Gjerasimu u otvaranju škole za djevojke na albanskom jeziku. Sevasti je bila njezina direktorica. Škola je radila u teškim uvjetima, uključujući siromaštvo, predrasude prema ženskom obrazovanju, teškoće u nabavci knjiga, političko protivljenje lokalnih osmanskih vlasti te političko i crkveno protivljenje Grčke pravoslavne crkve.[18] Uprkos tim nepovoljnim okolnostima, škola je od 1891. do 1913. imala prosječno 47 učenica godišnje.[19] Među istaknutim posjetiteljima škole bili su Edith Durham 1901. i H. N. Brailsford 1904.[20]

Vjerska nastava

[uredi | uredi kod]

Škola je za vremena svoga rada bila poznata kao protestantska kršćanska škola.[21] Njezini osnivači bili su evanđeoski protestanti,[22] a podržavale su je protestantske organizacije,[23] dok su u nastavnom programu bili zastupljeni i vjerski predmeti s biblijskim tekstovima.[24][25] Prostorije škole korištene su i za evanđeosku nedjeljnu školu i bogoslužja.[26] Škola je, međutim, primala učenice svih vjera, a od nastavnika se nije tražilo da prijeđu na protestantizam.[21] Albanci različitih vjera i društvenih slojeva zvali su je fole kombëtare ("narodno gnijezdo").[19]

Vodstvo

[uredi | uredi kod]
Osoblje škole za djevojke i evanđeoskog rada u Korçi, 1894.

Kada je Gjerasim Qiriazi umro 1894, Sevasti Qiriazi je, sa otprilike 23 godine, preuzela punu odgovornost nad školom.[27] U narednim godinama školu je vodila skupa s Lukom Tirom, Fankom Efthim, Athanasom Sinom, Grigorom Cilkom, Gjergj Qiriazijem i Gjonom Cikom,[28] a zatim je zatražila pomoć američkih protestantskih misionara Phineasa i Violet Bond Kennedy, koji su u Korçu stigli 1908. godine. Violet je bila kći američkog protestantskog misionara u Bitolju, Lewisa Bonda, i Sevastina bliska prijateljica iz djetinjstva i studentskih dana.[29][30]

Zatvaranje

[uredi | uredi kod]

Škola je radila do 1914, kada je zbog ratnih prilika i neprijateljskog držanja grčkih krugova u Korçi prisiljena na zatvaranje.[31]

Prvi odlazak u Sjedinjene Američke Države

[uredi | uredi kod]

U ljeto 1904, nakon 13 godina na čelu albanske djevojačke škole u Korçi, Sevasti Qiriazi otputovala je u Sjedinjene Američke Države.[32] U njezinoj odsutnosti, njezina je sestra Parashqevi Qiriazi postala direktoricom škole. Sevasti je stigla u New York u augustu 1904.[17] Posjetila je prijatelje u New Yorku, Bostonu i Chicagu, gdje je u raznim ženskim društvima govorila o Albaniji. Mjesec dana boravila je kod Ellen Stone, a posjetila je i Jane Addams i Hull House. Svoj boravak u Sjedinjenim Američkim Državama nazvala je "tračkom slobode".[33] Na povratku u Albaniju u maju 1905. posjetila je London, Pariz i Beč, a zatim se zaustavila u Bukureštu, gdje je upoznala Pandelija Evangjelija i budućeg supruga Krista Daka (1880–1941), nedavnog diplomanta Univerziteta u Bukureštu i generalnog sekretara albanskog društva "Dituria". Sevasti je angažirala Daka da pripremi prve albanske udžbenike iz matematike.[34]

Rano djelovanje u nacionalnom pokretu

[uredi | uredi kod]

Godine 1908. Sevasti je pozvana da predstavlja svoju djevojačku školu na Bitoljskom kongresu, koji je imao za cilj da riješi pitanje albanskog alfabeta. Sevasti nije mogla prisustvovati, pa je umjesto nje prisustvovala njezina sestra Parashqevi.[35] Nakon što je kongres završio, delegacija kongresa posjetila je djevojačku školu u Korçi; među njima su bili Luigj Gurakuqi, Fehim Zavalani i Nyzhet Vrioni. Godine 1909. Sevasti je, kao direktorica škole, pozvana da učestvuje na Kongresu u Elbasanu, koji je imao za cilj da se bavi pitanjem nacionalnog obrazovanja u Albaniji. Prisustvovala mu je zajedno s bratom Gjergjom Qiriazijem.[36]

Brak i djeca

[uredi | uredi kod]
Sevasti i Kristo Dako, 1913.

Sevasti se udala za Krista Daka 4. augusta 1910.[37] Obred je vodio protestantski misionar Charles Telford Erickson.[38] Imali su dva sina, Aleksandëra "Skëndera" Daka (1910–1995) i Gjergja Daka (1913–1949). Engleski oblici njihovih imena bili su Alexander Gerasim Dako i George Charles Dako, po njezinoj preminuloj braći Gjerasimu i Gjergju.[39] Obojica su osam godina pohađala Robert College.[40]

Prijateljstvo s Charlesom Craneom

[uredi | uredi kod]

Godine 1911. Sevasti i njezina supruga Krista Daka u Bitolju je posjetio američki poslovni čovjek Charles Richard Crane, član upravnog odbora Američkog koledža za djevojke u Carigradu, koji je želio saznati više o Albaniji i Bliskom istoku. Crane je za Sevasti i Krista saznao preko Edwarda I. Boswortha, dekana Oberlinskog sjemeništa i bivšeg profesora K. Daka na koledžu Oberlin.[41] Održavali su prijateljske i radne veze dugi niz godina,[42] a kasnije su nekoliko ljetnih odmora proveli u ljetnikovcu g. i gđe. Crane u Woods Holeu, Massachusetts.[43]

Izgnanstvo iz Albanije i drugi odlazak u Sjedinjene Države

[uredi | uredi kod]

Godine 1914, zbog neprijateljstava s grčkim snagama u Korçi, Sevasti, njezin suprug i njihovo dvoje djece bili su prisiljeni da napuste Albaniju, a djevojačka škola je zatvorena. Gotovo 12 mjeseci živjeli su u Bukureštu i Sofiji, prije nego što su 1915. emigrirali u Sjedinjene Američke Države i nastanili se u Naticku i Southbridgeu, Massachusetts, gdje je Sevasti pomagala suprugu u otvaranju prve albanske škole u Americi pri mjesnom YMCA-u.[44] Potom su se preselili u Boston (Jamaica Plain), gdje je Sevasti pomagala sestri u izdavanju polumjesečnika Yll'i Mëngjezit (Morning Star; 1917–1920), a ona i njezin suprug postali su još više uključeni u američki panalbanski savez Vatra i albanski nacionalni pokret.[45]

Povratak u Albaniju i kasnije godine

[uredi | uredi kod]

Krajem 1921. Sevasti Qiriazi-Dako i njezina djeca vratili su se u Albaniju, gdje se njezin suprug već ranije vratio da radi s albanskom vladom. U svojim memoarima Sevasti je prilike u Albaniji opisala kao "primitivne" i tvrdila da ju je to nadahnulo da ostatak života posveti pomoći u obnovi svoje nacije.[46]

Institut Kyrias (1922–1933)

[uredi | uredi kod]

Zajedno sa suprugom Kristom Dakom i sestrom Parashqevi Qiriazi, Sevasti je u Tirani osnovala novu ustanovu za žensko obrazovanje. Iako se finansirao privatno, Institut se smatrao nacionalnom školom koja je okupljala učenice iz svih krajeva, društvenih slojeva i vjerskih zajednica. Godine 1926. počela je izgradnja novog objekta u Kamëzu. Zgrada je bila u upotrebi od 1927, a dovršena 1929. Zog I, kralj Albanije, čije su sestre princeza Myzejen Zogu i princeza Maxhide Zogu pohađale školu u Tirani, posjetio je novi kampus. Škola je bila poznata po svojoj biblioteci, atletskom programu, događajima iz likovne umjetnosti, sistemu učeničke samouprave i uspjehu svojih maturantica.[47] Godine 1931. škola je proslavila 40. godišnjicu osnivanja, smatrajući se nastavkom djevojačke škole osnovane u Korçi 1891. Svečanosti su prisustvovali brojni albanski i strani uglednici.[48]

Godine 1933, nakon nacionalizacije privatnog obrazovanja, Institut Kyrias bio je prisiljen zatvoriti se i, uprkos ponovljenim molbama sestara Qiriazi upućenim vladi, više se nije otvorao.[49] Sevasti nije dopustila da se školske prostorije iznajme Crvenom križu za humanitarni rad niti da služe bilo kojoj drugoj svrsi osim obrazovanju žena.[50]

Nakon što je škola zatvorena Sevasti je počela pisati svoje memoare na engleskom jeziku.[51]

Pod italijanskom invazijom i okupacijom

[uredi | uredi kod]

Italijanska invazija Albanije 1939. dovela je do uspostave italijanskog protektorata u Albaniji. U tom razdoblju umro je Sevastin suprug Kristo Dako,[52] a italijanska vojska prenamijenila je školski posjed u skladište oružja.[51]

Internacija nakon njemačke invazije

[uredi | uredi kod]

Njemačka invazija i okupacija Albanije dovele su Sevasti Qiriazi-Dako i njezinu sestru Parashqevi u dodatnu opasnost, jer su njihov dom i bivše školske zgrade služili kao skladište oružja u vrijeme žestokih sukoba između albanskih antifašističkih oslobodilačkih snaga te italijanskih i njemačkih okupatora. Godine 1943. Nijemci su pucali na školu i ubili Sevastinu prijateljicu i njezina sina. Sevasti i njezina porodica zatvoreni su i deportirani u Koncentracijski logor Banjica kraj Beograda[53] od strane pronacističkih jedinica pod vodstvom Xhaferra Deve.[54][55][56]

Poratne godine pod komunizmom

[uredi | uredi kod]

Krajem 1944, nakon bombardiranja koncentracijskog logora od strane savezničkih snaga, Sevasti i njezina porodica oslobođeni su i vratili su se u Albaniju. Zatekli su opljačkan dom, pa su započeli obnovu. Razni faktori, uključujući povezanost Krista Daka s kraljem Ahmetom Zogom[57] kroz Dakovo služenje kao ministra u jednoj od Zogovih vlada,[58] te veze porodica Qiriazi i Dako s američkim školama, političkim ličnostima i protestantskim misionarima koje je vlast smatrala špijunima[59] doveli su ih u nemilost novog komunističkog režima u Albaniji. Godine 1946. izbačeni su iz svog doma, a školske zgrade pretvorene su u partijsku školu. Kosti Krista Daka bile su iskopane, oskrnavljene i izgubljene.

Godine 1946. Sevastini sinovi Aleksandër i Gjergj uhapšeni su i zatvoreni pod optužbama za pobunu, špijunažu i protudržavne aktivnosti.[60][55] U februaru 1949. Gjergj je umro u zatvoru, nakon nekoliko dana teškog ispitivanja i mučenja. U augustu 1949, nakon neuspjelih pokušaja da pronađe Gjergjovo tijelo i dok je Aleksandër još bio u zatvoru, Sevasti je umrla u siromaštvu i „slomljena srca”.[61]

Od 1959. nadalje, velikim dijelom zahvaljujući nastojanjima Skëndera Luarasija,[62][63] Sevasti Qiriazi i njezina porodica počeli su ponovo dobijati priznanje u Albaniji za doprinos albanskom obrazovanju i emancipaciji žena. Posmrtno je odlikovana Ordenom slobode (1960), Medaljom za patriotsku djelatnost (1962) i zvanjem "Učitelj naroda" (1987).[64]

Djela

[uredi | uredi kod]

Za sljedeća djela i članke je poznato da je njihova autorica Sevasti Qiriazi-Dako:

  • „Albanian Girls' School Report”. The Star in the East (London: Bible Lands or Turkish Missions' Aid Society) (56): 3. 1896-10. 
  • „Girls' School, Koritza, Albania”. The Star in the East (London: Bible Lands or Turkish Missions' Aid Society) (58): 6. 1897-04. 
  • Qiriazi, Gjergj, ur. (1902). „Këng' e foshnjavet ndë djep” [Pjesma o djeci u kolijevci] (sq). Hristomathi. Sofje: Mbrothësia. str. 93. 
  • Qiriazi, Gjergj, ur. (1902). „Kur dotë bënemi nëna” [Kad postanemo majke] (sq). Hristomathi. Sofje: Mbrothësia. str. 108. 
  • Qiriazi, Gjergj, ur. (1902). „Përse bënenë pemët t'ëmbëla nëpër drurët?” [Zašto slatki plodovi rastu na drveću?] (sq). Hristomathi. Sofje: Mbrothësia. str. 110. 
  • Qiriazi, Gjergj, ur. (1902). „Rrobat e Olimbisë” [Olimbijina odjeća] (sq). Hristomathi. Sofje: Mbrothësia. str. 112. 
  • Qiriazi, Gjergj, ur. (1902). „Të-shkruajturit e babajt” [Očevo pisanje] (sq). Hristomathi. Sofje: Mbrothësia. str. 117. 
  • Qiriazi, Gjergj, ur. (1902). „Vjejtj' e Diturisë” [Zapažanja o znanju] (sq). Hristomathi. Sofje: Mbrothësia. str. 230. 
  • Qiriazi, Gjergj, ur. (1902). „Fjalë / Zonja edhe Zotërinj” [Govor / Dame i gospodo] (sq). Hristomathi. Sofje: Mbrothësia. str. 291–295, 298–302, 303–308, 308–313. 
  • „The History of the Evangelistic Work”. The Orient (Constantinople: The Bible House) (11): 4–5. 1910. 
  • „The History of the Evangelistic Work”. The Missionary Review of the World (New York: Funk & Wagnalls) 34: 851–853. 1911. 
  • (sq) Gramatikë Elementare për Shkollat Filltare [Elementarna gramatika za osnovne škole]. Manastir: Shtypshkronja "Tregtare Nërkombëtare". 1912. 
Gramatikë Elementare për Shkollat Filltare (1912)
  • (sq) Mjeshtëria për të shkruarë letra [Umijeće pisanja pisama]. Framingham, Massachusetts: Journal Press. 1917. 
  • (sq) "Kujtime të paharruara" dhe shkrime të tjera ["Nezaboravna sjećanja" i drugi spisi]. Tiranë: ISSHP. 2022.  (prvobitno objavljivano kao serija od 18 članaka u časopisu Yll'i Mëngjezit, 1917–1918)
  • „Një pjekje me Naim Benj Frashërin” [Jedan susret s Naim-begom Frashërijem] (sq). Yll’i Mëngjezit 1 (3): 75–77. 1917-02-15. 
  • „Petro Nini Luarasi, shtylla e zjarrtë e Kolonjës” [Petro Nini Luarasi, vatreni stub Kolonje] (sq). Yll’i Mëngjezit 1 (6): 176–178. 1917-03-30. 
  • „Dr. Mihal Turtulli, ish-ministër i arsimit” [Dr. Mihal Turtulli, bivši ministar obrazovanja] (sq). Yll’i Mëngjezit 1 (8): 236–237. 1917-04-30. 
  • „Miss Carolina Borden” (sq). Yll’i Mëngjezit 1 (11): 335–336. 1917-06-15. 
  • „Prezident Mary Mills Patrick, Ph.D., direktoresha e kolezhit çupave në Stamboll” [Predsjednica Mary Mills Patrick, Ph.D., direktorica djevojačkog koledža u Istanbulu] (sq). Yll’i Mëngjezit 1 (10): 297–299. 1917-05-31. 
  • „Miku i Shqipërisë Zoti Charles Woods” [Prijatelj Albanije gospodin Charles Woods] (sq). Yll’i Mëngjezit 2 (8): 236–237. 1917-12-31. 
  • „Të çdukurit e Manushaqes” [Nestanak Manushaqe] (sq). Yll’i Mëngjezit 2 (8): 239–248. 1917-12-31. 
  • „Spiro Bellkamen” (sq). Yll’i Mëngjezit 2 (9): 273–274. 1918-01-15. 
  • „Mundimi i ndërgjegjes” [Mučenje savjesti] (sq). Yll’i Mëngjezit 2 (11): 340–344. 1918-02-16. 
  • „Gjaku ujë s’bëhet” [Krv nije voda] (sq). Yll’i Mëngjezit 3 (5): 142–146. 1918-08. 
  • Dako, Sevasti K.; Dako, Christo Anastos (1918) (en). Albania's Rights, Hopes and Aspirations. Boston. Pristupljeno 2026-03-25. 
  • (en) My Life (neobjavljeni memoari, dovršeni 1938.). 
  • Kyrias-Dako, Sevasti (2016) (en). My Life: the Autobiography of the Pioneer of Female Education in Albania. Tirana: Institute for Albanian and Protestant Studies. 
  • Qiriazi-Dako, Sevasti (2016) (sq). Jeta ime [Moj život]. Skopje: Instituti i Trashëgimisë Shpirtërore e Kulturore të Shqiptarëve. 

Naslijeđe

[uredi | uredi kod]

Film i književnost

[uredi | uredi kod]
  • Korčanska djevojačka škola ovjekovječena je u albanskoj kinematografiji filmom Mësonjëtorja (Škola) iz 1979. godine. Ime glavne junakinje, Sevasti Qiriazi, promijenjeno je u Dafina, a glumi je Roza Anagnosti. U skladu sa službenom ateističkom i cenzorskom politikom Narodne Socijalističke Republike Albanije, svaka religija prikazana je kao antialbanska, a škola kao potpuno nereligijska (laike).[65]
  • Dramu Foleja Kombëtare (Narodno gnijezdo) o djevojačkoj školi i Sevasti Qiriazi napisali su oko 1931. nastavnici i učenici Instituta Kyrias.[66] Drama je 2008. objavljena kao knjiga,[67] s uvodom Ismaila Kadarea, ali je autorstvo pogrešno pripisano Lumi Skëndi.
Kosovska poštanska marka iz 2017. povodom 500. obljetnice protestantske reformacije

Komemorativni predmeti

[uredi | uredi kod]

U akademskoj zajednici

[uredi | uredi kod]
  • Dana 26. oktobra 2016. Univerzitet u Korči bio je domaćin naučnog skupa posvećenog Sevasti Qiriazi i djevojačkoj školi, povodom 125. godišnjice njezina osnivanja.[71]
  • Od 7. do 11. novembra 2016. Nacionalna biblioteka Albanije i Institut za albanske i protestantske studije zajedno su organizirali simpozij i izložbu pod naslovom "Sevasti Qiriazi: 125. godišnjica obrazovanja albanske žene".[72]
  • Dana 21. maja 2021. Akademija nauka Albanije organizirala je komemorativni skup o Sevastinom životu i radu povodom 150. godišnjice njezina rođenja.[73]
  • Dana 25. novembra 2022. Koledž Qiriazi (Kolegji Universitar Qiriazi) bio je domaćin historijskog simpozija povodom 100. godišnjice osnivanja Instituta Kyrias u Kamëzu.[74]

U evanđeoskoj protestantskoj zajednici

[uredi | uredi kod]
  • Zbog njezine uloge kršćanske misionarske radnice[17] i biblijske radnice u Korçi,[14][15] albanska protestantska zajednica odaje počast Sevasti Qiriazi kao jednoj od ranih pripadnica albanske evanđeoske zajednice koju je osnovao njezin brat Gjerasim Qiriazi.[75]

Škole, ustanove i druga mjesta koja nose njezito ime

[uredi | uredi kod]
  • Shkolla 9-vjeçare "Sevasti Qiriazi" u Korçi.
  • Shkolla Fillore e Mesme e Ulët "Motrat Qiriazi" u Klini.[76]
  • Srednja škola "Sevasti Qiriazi" u Tirani.[77]
  • Godine 1990. u Prištini je osnovano Udruženje "Motrat Qiriazi".[78]
  • U Tirani postoji manja ulica pod nazivom "Rr. Sevasti Qirjazi" [sic].[79]
  • Godine 2023. vlada Sjeverne Makedonije odobrila je osnivanje regionalnog odjela Instituta za duhovnu i kulturnu baštinu Albanaca u Bitolju, koji će nositi ime porodice Qiriazi.[80]

Ostalo

[uredi | uredi kod]
  • Sevasti Qiriazi i njezina sestra Parashqevi Qiriazi u Albaniji su kolokvijalno poznate kao "motrat Qiriazi" (Motrat Qiriazi). Smatraju se "majkama albanskog obrazovanja".[81]

Pogrešni navodi i nedosljednosti

[uredi | uredi kod]
  • Precizna godina i datum Sevastina rođenja predmet su spora. Godina 1870. navedena je na njezinu nadgrobnom spomeniku u Sharrëu. Dhimitër Dishnica navodi februar 1870, ali taj datum ne potkrepljuje izvorom.[82] Robert Elsie navodi 24. februar 1871, ali također bez navođenja izvora.[83] Nasuprot tome, američki imigracijski manifest iz augusta 1904. sadrži Sevastinu izjavu da ima 32 godine, što bi upućivalo na 1872. kao godinu rođenja.[17] Neki dokumenti iz vremena Narodne Republike Albanije čak bilježe 1876. kao godinu rođenja, što se uglavnom smatra očitom greškom.[84]
  • Često se, bez navođenja izvora, tvrdi da je Naim Frashëri dao Sevasti Qiriazi priliku da studira u Istanbulu, ali je njezino školovanje zapravo organizirao brat Gjerasim uz pomoć protestantskih misionara poput Alexandera Thomsona.[85][86]
  • Često se navodi da je Sevasti Qiriazi diplomirala na Robert Collegeu. Preciznije rečeno, diplomirala je na njegovoj sestrinskoj ustanovi, Američki koledž za djevojke u Carigradu (American College for Girls at Constantinople), koju je osnovao Ženski odbor za misije (Woman's Board of Missions).[7][87] Taj koledž spojio se s Robert Collegeom 1971, punih 80 godina nakon njezine diplome.[88]
  • Tvrdilo se i da Sevasti nije bila Albanka nego Vlahinja, ali to njezina autobiografija izričito pobija riječima „I am an Albanian”,[89] kao i drugi izvori.
  • U vrijeme komunističke cenzure tvrdilo se da je Sevastina djevojačka škola u Korçi bila potpuno nereligijska (laike), ali je arhivsko istraživanje pobilo taj mit.[90]
  • Često se navodi da je Sevasti organizirala[91] i prisustvovala Prvom bitoljskom kongresu 1908. godine. U stvarnosti je njezin brat Gjergj bio jedan od glavnih organizatora kongresa,[92] a ona nije mogla prisustvovati zbog obaveza u Korçi,[93] pa je kao predstavnica korčanske djevojačke škole otišla njezina sestra Parashqevi.[94]
  • Na spomeniku pokraj njezina groba u Sharrëu, Tirana, stoji da je zajedno sa sestrom Parashqevi učestvovala na Pariškoj mirovnoj konferenciji (1919). Za Sevastino učešće ne postoji zabilježen dokaz.

Reference

[uredi | uredi kod]
  1. ↑ 1,0 1,1 Dibra 2006
  2. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 41
  3. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 43
  4. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 44
  5. ↑ 5,0 5,1 Kyrias-Dako 2022: str. 43–45
  6. ↑ 6,0 6,1 Kyrias-Dako 2022: str. 63–64
  7. ↑ 7,0 7,1 Diploma Sevasti Qiriazi čuva se u Arkivi Qendror i Shtetit u Tirani (AQSH, fond 52, dosje 18 / F. 52, D. 18).
  8. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 66
  9. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 68–70
  10. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 79
  11. ↑ 11,0 11,1 Missionary News from Bulgaria 1893: str. 8
  12. ↑ Kyrias, Sevasti D. (1896-08-29) (en). Letter to Mrs. H. D. Hume (rukopisno pismo). Cambridge, Massachusetts: American Board of Commissioners for Foreign Missions archives, 1810–1974. ABCFM 9.5.1, Woman's Board of Missions 1873–1947, Supplementary Papers and Correspondence. 
  13. ↑ New Haven Branch 1894: str. 64–65
  14. ↑ 14,0 14,1 Woman's Board of Missions 1895: str. 7
  15. ↑ 15,0 15,1 ABCFM 1891: str. 351
  16. ↑ Star in the East 1899: str. 32
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 (en) List or Manifest of Alien Passengers for the U.S. Immigration Officer at Port of Arrival (Passenger manifest). Holland-America Line. 1904-08-30. 
  18. ↑ Kyrias 2014: str. 4–6
  19. ↑ 19,0 19,1 Foleja Kombëtare 1931: str. 83–85
  20. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 102, 106–107
  21. ↑ 21,0 21,1 Konica 1905: str. 179
  22. ↑ (sq)Kalendari Kombiar (Sofje: Mbrothësia): 51. 1905. »Tani shpejt dëgjojmë se u mbyll edhe ndë Korçë shkolla e çunavet po punon vetëm, shkollë e vashavet e cila u hap më 1891 prej ungjillorëvet.« 
  23. ↑ Kyrias 1896: str. 3
  24. ↑ Qiriazi 1902: str. 291–295
  25. ↑ Myzyri 1973: str. 217
  26. ↑ Hosaflook & Quanrud 2022: str. 44–49
  27. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 93–95
  28. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 92
  29. ↑ Kyrias 2014: str. 6
  30. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 64
  31. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 155–165
  32. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 109
  33. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 109–112
  34. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 113–114
  35. ↑ Grameno, Mihal (1918-05/1918-06). „I pari Kongres Kombëtar”. Yll'i Mëngjezit 3 (2–3): 42. 
  36. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 121–128
  37. ↑ Student records file for Kristo Anastas Dako, Bachelor of Divinity, 1913 (studentski dosje). Oberlin, Ohio: Oberlin College Archives. Box 234, Folder 2812, "Dako, Kristo Anastas 1913 DB". 
  38. ↑ Jacques, Edwin E.. To Albania With Love – the Evangel (neobjavljen nacrt). Tirana: Institute for Albanian and Protestant Studies. pp. 136, 142–143. IAPS-EJ. 
  39. ↑ Quinquennial Catalogue Questionnaire for Kristo Anastas Dako (upitnik / arhivski dokument). Oberlin, Ohio: Oberlin College Archives. 1925-10-15. Subgroup II, Theological Instruction, Special Programs, Kyrias Girls School, "Dako, Kristo Anastas". 
  40. ↑ Asllani 2005: str. 59, 104–107
  41. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 139–140
  42. ↑ Dako, Christo (1919). Albania, the Master Key to the Near East. Boston: E.L. Grimes. str. Dedication, 92–93, 215–223. 
  43. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 171, 184–185
  44. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 173–174
  45. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 175–180
  46. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 186–193
  47. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 201–216
  48. ↑ Foleja Kombëtare 1931
  49. ↑ Dishnica 1997: str. 184–191
  50. ↑ Dishnica 1997: str. 186–187
  51. ↑ 51,0 51,1 Dishnica 1997: str. 188
  52. ↑ „Kristo Dako-ja, pioneri i shqipes dhe i shqiptarismit, ndroj jetë”. Vatra Shqiptare (25–26): 7–8. 1941-12. 
  53. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 217–220
  54. ↑ Keçmezi-Basha, Sabile (2014). „Parashqevi Qiriazi, diplomatja e vetme grua në Konferencën e Paqes në Paris” [Parashqevi Qiriazi, jedina žena diplomatkinja na Mirovnoj konferenciji u Parizu] (sq). Kosova Sot. Arhivirano iz originala na datum 2015-09-27. Pristupljeno 2026-03-24. 
  55. ↑ 55,0 55,1 Luarasi, Petro. „Familja atdhetare Qiriazi dhe mjeshtri i madh i turpit (T.B.)” (sq). PrishtinaPress. Arhivirano iz originala na datum 2014-02-01. Pristupljeno 2026-03-24. »Si rezultat i kësaj të motrat dhe familjet e tyre u bënë object përndjekjesh nga ana e regjimit. Dy djemtë e Sevastisë u burgosën si spiunë. Djali i vogël, Gjergji, duke mos u bërë dot ballë torturave, vrau veten më 1949. Pak më vonë vdiq edhe Sevastia, nga hidhërimi i thellë për humbjen e të birit.« 
  56. ↑ Luarasi, Skender (1980-12-14). „Parashqevi Qiriazi” (sq). Drita: 12. 
  57. ↑ Dako, Christo A. (1937). Zogu the First, King of the Albanians: a Sketch of His Life and Times. Tirana: Kristo Luarasi. 
  58. ↑ Elsie, Robert (2010). Historical Dictionary of Albania. Historical Dictionaries of Europe. 75 (2 izd.). Lanham, Maryland: Scarecrow Press. str. 97–98. ISBN 9780810861886. 
  59. ↑ Hoxha, Enver (1982). The Anglo-American Threat to Albania. Tirana: 8 Nëntori. str. 12–13. 
  60. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 220–221
  61. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 217–223
  62. ↑ Luarasi, Skënder (1962). The Kyrias Sisters. Tirana. 
  63. ↑ Luarasi, Skënder (1962). Gjerasim Qiriazi: jeta dhe vepra. Tirana: N.SH. Botimeve "Naim Frashëri". 
  64. ↑ Dishnica 1997: str. 192–194
  65. ↑ Asllani, Persida; Hosaflook, David (2017). The Albanian Book and Protestant Enterprise: a 200-year Cultural Journey. Tirana: National Library of Albania and IAPS. str. 160–161. ISBN 978-9928-4202-7-5. 
  66. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 215
  67. ↑ Skëndo, Lumo (2008). Delvina, Sherif; Malltezi, Luan. ur. Foleja kombëtare: dramë historike me katër akte. Tirana: Onufri. ISBN 978-99943-42-67-9. 
  68. ↑ „Promovohet pulla postare "500 vjet reformacion"”. 2017-10-22. Arhivirano iz originala na datum 2023-03-12. Pristupljeno 2026-03-25. 
  69. ↑ „Vendimmarrja e Këshillit Mbikëqyrës në mbledhjen e datës 7 shtator 2022”. Banka e Shqipërisë. Pristupljeno 2026-03-25. 
  70. ↑ „Postage Stamps 2023”. Posta na Severna Makedonija. Pristupljeno 2026-03-25. 
  71. ↑ „ITSHKSH bashkorganizuese e simpoziumit shkencor në Korçë”. ITSHKSH. Pristupljeno 2026-03-25. 
  72. ↑ Hosaflook, David. „Exhibit: Sevasti Qiriazi, përvjetori i 125-të i arsimit të gruas shqiptare”. Pristupljeno 2026-03-25. 
  73. ↑ „Akademia e Shkencave e Shqipërisë organizoi veprimtarinë jubilare në 150-vjetorin e veprimtares Sevasti Qiriazi”. Arhivirano iz originala na datum 2023-03-19. Pristupljeno 2026-03-25. 
  74. ↑ „Kolegji Universitar "Qiriazi" festoi përvjetorin e Tij të artë, duke glorifikuar vazhdimësinë 100 vjeçare”. Koha Jonë. 2022-11-26. Pristupljeno 2026-03-25. 
  75. ↑ „Albanians celebrate 125th anniversary of the first girls' school, started by evangelicals” (en). Evangelical Focus. Pristupljeno 2026-03-25. 
  76. ↑ „Shkolla Fillore e Mesme e Ulët "Motrat Qiriazi", në Klinë, shënoi ditën e shkollës”. Pristupljeno 2026-03-25. 
  77. ↑ „Përurohen dy shkolla të reja, 'Kiço Blushi' dhe 'Sevasti Qiriazi'”. Tema. 2023-01-24. Pristupljeno 2026-03-25. 
  78. ↑ „30 Years Since the Founding of the Association 'Motrat Qiriazi'”. Women's Network. 2020-07-20. Pristupljeno 2026-03-25. 
  79. ↑ „Rruga Sevasti Qirjazi · Tirana, Albania”. Pristupljeno 2026-03-25. 
  80. ↑ „ITSHKSH-së i shtohen edhe gjashtë Departamente rajonale të trashëgimisë kulturore” (sq). 2023-03-21. Pristupljeno 2026-03-25. 
  81. ↑ „Nënat e kombit, historia e motrave Sevasti dhe Parashqevi Qiriazi” [Majke nacije: historija sestara Sevasti i Parashqevi Qiriazi] (sq). Bota Sot Online. 2012-03-30. Pristupljeno 2026-03-25. 
  82. ↑ Dishnica 1997: str. 25
  83. ↑ Elsie, Robert (2013). A Biographical Dictionary of Albanian History. New York: I.B. Tauris. str. 379. ISBN 978-1-78076-431-3. 
  84. ↑ Hosaflook, David (2024-06-20). „Fotografia e fundit e Sevasti Qiriazi-Dakos: Analiza e disa të dhënave në një letërnjoftim të sapozbuluar”. Peizazhe. Pristupljeno 2026-03-25. 
  85. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 63–65
  86. ↑ Elsie, Robert (2013). A Biographical Dictionary of Albanian History. New York: I.B. Tauris. str. 379. ISBN 9781780764313. 
  87. ↑ „Woman's Board of Missions records, 1862–1927”. Burke Library at Union Theological Seminary, Columbia University Libraries Finding Aids. Pristupljeno 2026-03-25. 
  88. ↑ „History of RC”. Robert College Official Website. Pristupljeno 2026-03-25. »In 1971, Robert Academy (the high school division on the Bebek campus) and ACG merged as a co-ed high school on the Arnavutköy campus as Robert College.« 
  89. ↑ Kyrias-Dako 2022: str. 9
  90. ↑ Quanrud, John; Hosaflook, David. „Dëshmi që Shkolla e Vashave e Korçës ishte protestante”. Instituti për Studime Shqiptare dhe Protestante. str. 48–53. Arhivirano iz originala na datum 2023-03-02. Pristupljeno 2026-03-25. 
  91. ↑ Natpis na spomen-kuli kod groba sestara Qiriazi u Sharrëu, Tirana (Parcela 6, Rreshti 1, Varri 15): "[MOTRAT QIRIAZI] KANE ORGANIZUAR KONGRESIN E MANASTRIT…"
  92. ↑ Lloshi, Xhevat (2022). Gjergj Qiriazi: Veprimtaria dhe veprat. Tirana: ISSHP. ISBN 978-9928-4519-9-6. 
  93. ↑ Kongresi i Parë i Manastirit prej Parashqevi Qiriazit. Arkivi Qendror i Shtetit, Tirana, AQSH F57 D1 f.1.
  94. ↑ Grameno, Mihal (1918-05/1918-06). „I pari Kongres Kombëtar”. Yll’i Mëngjezit 3 (2–3): 42. 

Izvori

[uredi | uredi kod]
  • Dibra, Zenepe (2006). „Sevasti and Parashqevi Qiriazi”. u: de Haan, Francisca; Daskalova, Krassimira; Loutfi, Anna. A Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms: Central, Eastern, and South Eastern Europe, 19th and 20th Centuries. Budapest: Central European University Press. str. 454–458. DOI:10.1515/9786155053726-115. ISBN 9789637326394. 
  • Kyrias-Dako, Sevasti (2022). My Life: the Autobiography of the Pioneer of Female Education in Albania (2nd izd.). Tirana: Institute for Albanian and Protestant Studies. ISBN 978-1946244420. 
  • Kyrias, Paraskevi D. (2014) [1913] (en). The School for Girls, Kortcha, Albania. Tirana: Institute for Albanian & Protestant Studies. Pristupljeno 2026-03-24. 
  • „Albania”. Missionary News from Bulgaria (43): 8. 1893-03-12. Pristupljeno 2026-03-24. 
  • New Haven Branch of the Woman's Board of Missions (1894). Twenty-Third Annual Report of the New Haven Branch of the Woman's Board of Missions. New Haven: Tuttle, Morehouse & Taylor, Printers. Pristupljeno 2026-03-24. 
  • Woman's Board of Missions (1895). Annual report of the Woman's Board of Missions. Boston: Woman's Board of Missions. Pristupljeno 2026-03-24. 
  • American Board of Commissioners for Foreign Missions (1891). The Missionary Herald. 87. Pristupljeno 2026-03-24. 
  • „Grants and Payments to Special Objects”. The Star in the East (Bible Lands Missions' Aid Society) (67): 32. 1899-07. 
  • (sq) Foleja Kombëtare: Broshurë komemorative botuar me rastin e dyzetvjetorit të Institutit Kyrias 1891–1931. Tiranë: Shtypshkronja "Gutenberg". 1931. 
  • Dishnica, Dhimitër (1997). Motrat Qiriazi. Tirana: Shtëpia Botuese "Enciklopedike". 
  • Konica, Faik (1905). „Kleri grek edhe Shkolla Protestante e Çupave në Korçë” (sq). Albania 9 (9): 179. 
  • Kyrias, Sevasti (1896-10). „Albanian Girls' School Report” (en). The Star in the East (London: Bible Lands or Turkish Missions' Aid Society) (56): 3. 
  • Qiriazi, Sevasti (1902). „Fjalë”. u: Qiriazi, Gjergj (sq). Hristomathi. I. Sofia: Mbrothësia. str. 291–295. 
  • Myzyri, Hysni (1973) (sq). Shkollat e para kombëtare shqipe. Tiranë: Instituti i Studimeve Pedagogjike. str. 217. 
  • Hosaflook, David; Quanrud, John (2022). „Were the Kyrias siblings, Kristo Dako, and the Kortcha Girls School Protestant? A response to the re-emergence of a communist-era narrative” (en). Academia.edu. Pristupljeno 2026-03-24. 
  • Asllani, Uran (2005) (sq). Studentët shqiptarë të Robert Kolegjit Amerikan të Stambollit dhe veprimtaria atdhetare e tyre [Albanski studenti Američkog Robert koledža u Istanbulu i njihova patriotska djelatnost]. Tiranë: Ilar. 
Izvor: https://sh.wikipedia.org/w/index.php?title=Sevasti_Qiriazi&oldid=42619989