Sesklo kultura
Sesklo kultura je najstarija poznata neolitska kultura u Evropi. Prostirala se u Tesaliji i dijelovima Makedonije. Ime je dobila po selu Sesklu, tesalijaska oblast, Grčka.
Neolitska revolucija u Evropi počela je 7000–6500 p.n.e., za vrijeme perioda Predkeramičkog neolita B, kada poljoprivreda sa Bliskog Istoka preko Anadolije dolazi na grčko poluostrvo , uglavnom preko ostrva u Egejskom moru.
Neolitsko naselje u Sesklu otkriveno je u 19. vijeku, a prva iskopavanja izvršio je grčki arheolog Christos Tsountas.
Najstariji artefakti istraženi u Sesklu smještaju razvoj kulture u period od oko 7.510. do oko 6.190. god. p.n.e., poznate kao proto-Sesklo i pred-Sesklo. Nalazi pokazuju naprednu poljoprivredu i vrlo ranu upotrebu keramike koja po starosti konkurira onoj dokumentiranoj na Bliskom istoku.
Dostupni podaci također ukazuju na to da se domestikacija stoke u Argissiju, jednom od neolitskih naselja koje pripada Sesklo kulturi, dogodila već oko 6300. godine p.n.e, tokom predkeramičkog neolita. Akeramički nivoi u Sesklo-u također su sadržavali fragmente kostiju domesticirane stoke. Najraniji sličan slučaj dokumentiran na Bliskom istoku je u Çatalhöyüku, u sloju VI, koji datira iz oko 5750. godine p.n.e.[1]
Neolitsko naselje Sesklo pokrivalo je površinu od približno 20 hektara tokom svog vrhunca oko 5.000. godine p.n.e. i sastojalo se od oko 500 do 800 kuća sa populacijom koja se procjenjuje da je dostizala i do 5.000 ljudi. Stanovnici Seskla su gradili svoja sela na obroncima brda u blizini plodnih dolina, gdje su uzgajali pšenicu i ječam. Držali su uglavnom stada ovaca i koza, iako su imali i goveda, svinje i pse.
Njihove kuće su bile male, s jednom ili dvije sobe, građene u ranom periodu od drveta ili cigle od blata. Tehnike gradnje kasnije su postale homogenije i sve kuće su građene od ćerpiča s kamenim temeljima. Pronađene su prve kuće s dva nivoa i postojao je jasno definisani urbanizam.
Srednji neolit, poznat i kao Sesklo kultura, karakterizirala je izuzetna raznolikost oslikanih dekoracija, dok se istovremeno nastavila proizvodnja kvalitetnih monokromatskih (smeđih, crvenih i sivo-crnih) vaza, koje su bile jednostavne, polirane, ali i urezane. U mnogim slučajevima, urezani dizajn je kombinovan sa oslikanom dekoracijom na istoj vazi. Kuglaste pitoidne vaze sa cilindričnim ili lijevkastim vratom, umivaonici sa ravnim bazama, polukuglasti skifosi sa ili bez noge, zdjele, vrčevi i šolje sa S-profilom i trakastim ručkama bili su najčešći oblici vaza u svim regijama Grčke.
U Tesaliji su se tokom srednjeg neolita proizvodila tri stila oslikane keramike (Sesklo Ι, ΙΙ i ΙΙΙ), različita od ostalih stilova u Grčkoj. U stilu Sesklo I, oslikavani su tamnocrveni stepenasti ili šahovski motivi, ali i cik-cak linije na bjelkastoj podlozi (tankoj glinenoj boji), kojom je premazivana površina suhe, ali još uvijek nepečene vaze. Ova keramika, šire rasprostranjena u Tesaliji, podsjeća na uzorke poznate iz umjetnosti tkanja, susreće se na figuricama i modelima kuća iz srednjeg neolita i poznata je pod nazivom čvrsti stil. Sesklo II stil karakterizira uzorak plamena i obično se susreće u otvorenim zdjelama s ravnim dnom. U Sesklo III stilu dominantan je linearni stil s paralelnim i cik-cak linijama ili oslikanim naslaganim ševronima, za razliku od stilova Sesklo I i II, s bijelom bojom na crvenoj podlozi vaze ili direktno na njenoj uglačanoj površini.
Varijacija oslikane dekoracije je takozvana strugana keramika, koja se susreće u Tesaliji i centralnoj Grčkoj, poznata i kao stil Chaironeia. U ovom slučaju bjelkasta površina vaze je potpuno prekrivena crvenom bojom, s koje se zatim stružu paralelne trake. Krajem srednjeg neolita pojavila se siva keramika (protosiva), koja karakterizira rane faze kasnog neolita I.[2]
Značajna karakteristika ove kulture je obilje statueta žena, često trudnih, vjerovatno povezanih sa široko pretpostavljenim praistorijskim kultovima plodnosti tokom paleolita i neolita. Ove skulpture žena prisutne su u svim balkanskim kulturama i većem dijelu dunavske civilizacije tokom mnogih milenijuma, iako se ne mogu smatrati ekskluzivnim za ovo područje. Arheologinja Marija Gimbutas čak spominje prepoznavanje maske gorgone iz kulture Sesklo, slike koja je opstala kroz antičku i klasičnu grčku umjetnost.
Tokom perioda od 1886 do 1903. god. u selu Dimini, takođe u Tesaliji, vršena su iskopavanjpredstavljalo je ishodištea neolitskog naselja. Na istom lokalitetu su obavljena i istraživanja u mikenskom naselju. Rezultati svih ovih istraživanja naveli su arheologe na zaključak da je Sesklo kultura trajala do oko 5.000. godine p.n.e, kada su je nasilno osvojili pripadnici eneolitske Dimini kulture. U ovoj teoriji Sesklo i Dimini kultura se smatraju za dva različita kulturna identiteta.
Ioannisa Lyritzisa i R. Galloway uporedili su keramičke materijale iz Seskla i Diminija koristeći metode datiranja termoluminiscencijom. Otkrili su dokaze da su se stanovnici naselja u Diminiju prvi put pojavili među Seskloanima oko 4800. godine p.n.e, četiri vijeka prije kraja Sesklo kulture oko 4.400. godine p.n.e. Zaključili su da su "Seskloani" i "Diminijanci" koegzistirali određeni vremenski period.
Područje Sesklo kulture predstavljalo je ishodište za širenje neolita u dva pravca. Jedan je Jadranskim morem, a zatim obalom i ostrvima Mediterana u vidu Impresso kultura (drugi naziv je Cardium keramika, prema školjki koja je služila za ukrašavanje). Kultura u daljnjem razvoju prodire i u unutrašnjost, gdje se pojavljuju nove kulture: Danilo, Kakanjska, Butmirska, Hvarsko-lisičićka.
Drugi pravac širenja iz Tesalije ide prema Sjevernoj Makedonija sa Anzabegovo-Vršnik kulturom, Čavdar-Kremilovci-Karanovo u Bugarskoj i u pravcu centralnog Balkana i Podunavlja. Tu će se pojaviti Starčevačka kultura sa komponenton Kereš u Mađarskoj i komponentom Kriš u Rumuniji. Navedene kulture pripadaju grupi kultura pod nazivom FTN (First Temporate Neolithic), a odnosi se na najranije neolitske kulture u umjerenoj klimi Evrope.[3]
| Sesklo | Egej | 6500 pne | 5000 | komentar |
| Anzabegovo-Vršnik | Egej | 6000 | 4300 | |
| Starčevo | Centralni Balkan, Podunavlje | 6200 | 4500 | Kereš (Mađarska), Kriš (Rumunija) |
| Vinča[4] | Centralni Balkan, Podunavlje | 5700 | 4500 | |
| Impresso | Mediteran | 6400 | 5500 | eng: Cardium pottery culture |
| Danilo | Hrvatska | 5400 | 3900 | |
| Sopot | Hrvatska | 5300 | 4400 | |
| Kakanj[5] | Bosna i Hercegovina | 6230 | 4900 | |
| Butmir | Bosna i Hercegovina | 5100 | 4500 | |
| Hvarsko - lisičićka[6] | Hrvatska, Bosna i Hercegovina | 5000 | 2500 | |
| Karanovo | Istočni Balkan | 6200 | 3500 | |
| Boian | Istočni Balkan | 4300 | 3500 | |
| Trakasta keramika | Srednji Dunav | 5500 | 4500 | eng: Linear Pottery culture |
| Lenđel | Srednji Dunav | 5000 | 3400 | |
| Tisa | Mađarska | 5000 | 3400 | |
| Ljevkasta keramika | Skandinavija, Centralna Evropa | 4300 | 2800 | |
| Dnjestar-Bug | Moldavija, Ukrajina | 6200 | 4700 | |
| Cucuteni | Moldavija, Ukrajina | 5500 | 2700 | (rus: Tripolje) |
| La Amagra | Španija | |||
| Vindmil hil | Engleska | 3000 | eng: Windmill Hill culture | |
| Megalitske kulture | Evropa | 8000 | 2000 | Od Mezolita do Bronzanog doba |
-
Torzo žene s rukama na grudima, mala terakota -
Ženska figurina od mermera -
Ženska figurina sa djetetom -
Keramika iz vremena 6.500-5.300 p.n.e.
- ↑ „Agathe Reingruber i Laurens Thissen: C 14 neolitska baza podataka u Egejskom slivu (Istočna Grčka, južni Balkan i zapadna Turska)”. welcome.bg, 2006, strana 14.. Arhivirano iz originala na datum 2007-03-17. Pristupljeno 19. oktobar 2025.(en)
- ↑ „Keramika u srednjem neolitu”. www.ime.gr 2006, strana 14.. Pristupljeno 19. oktobar 2025.(en)
- ↑ „J. Balen, Rajna Šošić Klindžić, Tomislav Hršak - Starčevačka kultura”. Arheološki muzej u Zagrebu, 2014. Pristupljeno 9. 2. 2019.
- ↑ „Marija Gimbutas - The Goddesses and Gods of Old Europe”. University of California Press - Berkeley, Los Anfeles. Pristupljeno 9. 2. 2017.
- ↑ „Edina Kadić: ANALIZA PRAHISTORIJSKIH KERAMIČKIH ULOMAKA SA LOKALITETA DONJE PAPRATNICE – ZAGREBNICE KOD KAKNJA”. Filozofski fakultet Sarajevo, 2012. Pristupljeno 9. 2. 2016.
- ↑ „Alojz Benac, Sarajevo 1964 –STUDIJE O KAMENOM I BAKARNOM DOBU SJEVEROZAPADNOG BALKANA”. Pristupljeno 9. 2. 2016.
