Sveti Sava

Iz Wikipedije, slobodne enciklopedije
(Preusmjereno sa Sava Nemanjić)
Sava Nemanjić

Freska iz Bogorodice Ljeviške u Prizrenu (UNESKO).
Freska iz Bogorodice Ljeviške u Prizrenu (UNESKO).

Pravo ime Rastko Nemanjić
Datum rođenja oko 1174.
Mesto rođenja Ras
Datum smrti 14. januar 1236.
Mesto smrti Trnovo (Bugarska)
Zvanje Arhiepiskop srpski
Godine 1219-1233.
Naslednik Arsenije I

Rastko Nemanjić ([1][2] 1174.[3] - 1236.), crkveno Sveti Sava, je bio raški plemić iz vladarske obitelji Nemanjića, uticajni diplomata i prvi srpski arhiepiskop.[4] Srpska pravoslavna crkva ga slavi kao svog osnivača.

Bio je najmlađi sin velikog župana Stefana Nemanje i brat kraljeva Vukana i Stefana. Uz podršku vaseljenskog patrijarha je proglasio samostalnost raške crkve od Ohridske arhiepiskopije 1219. godine i postavio temelje današnje Srpske pravoslavne crkve. Od rimskog Pape je isposlovao kraljevsku krunu i suverenitet za tadašnju Srbiju.[4] Nakon krunisanja brata Stefana 1221. godine, radio je na jačanju crkvene organizacije. i podizanju duhovnosti srpskog naroda. Napisao je ili priredio nekoliko dela poglavito namenjenih organizaciji crkve. Najznačajnija su: Zakonopravilo, Hilandarski tipik, Studenički tipik i Žitije svetog Simeona. Na Svetoj Gori je, zajedno sa ocem Nemanjom, obnovio manastir Hilandar, a uz njegovo ime pominje se i osnivanje manastira Žiča u Srbiji.

Dan svetog Save, Savindan, obeležava se 27. januara po gregorijanskom, odnosno 14. januara po julijanskom kalendaru, kao crkveni praznik, i kao "školska slava" u Srbiji i Republici Srpskoj.

Zbog jakog Savinog kulta, srpsko pravoslavlje se nekad naziva i svetosavlje.

Mladost i monaštvo[uredi - уреди | uredi izvor]

Rastko Nemanjić se rodio 1174. u mjestu Ras, u blizini današnjeg Novog Pazara, u Raškoj oblasti. Bio je najmlađi sin velikog župana Stefana Nemanje i njegove supruge kneginje Ane.

1190. godine, Savu je sa petnaestak godina otac postavio za humskog župana, no tu ostaje manje od godinu dana. Hum je bio oduzet Nemanjinom bratu Miroslavu.

Manastir Hilandar na Atosu.

Godine 1191, kad je imao sedamnaest godina, Rastko je otišao na Svetu Goru (u današnjoj Grčkoj), jedan od najznačajnijih centara istočnopravoslavnog monaštva, gde postaje monah. Hagiografski pisci navode da se najmlađi Nemanjin sin Rastko toliko zaljubio u pravoslavnu veru da je napustio položaj princa, pobegao na Svetu Goru i zamonašio se. No, kritička istorija smatra da je Nemanjina odluka da najmlađega sina pošalje na Atos prvenstveno politički potez, jer je Raški župan znao da mu država ne može napredovati od županije do kraljevstva ako ne postigne autokefalnost Crkve.[5] Na Atosu, Sava ostaje narednih nekoliko godina.

Savi će se pridružiti i njegov otac Stefan Nemanja, koji je u 1196. godine abdicirao u korist srednjeg sina Stefana. Iako je po tadašnjim opće prihvaćenim evropskim pravilima nasljednik vladar bio najstariji sin Stefan Nemanja je dao Vukanu na upravljanje Duklju, dok je izabrao drugorođenog sina Stefana Prvovenčanog za nasljednika srpske krune. Nemanja i Sava su potom oživeli zapusteli manastir Hilandar 1198. godine.

Wikiquote „...koji će služiti za primanje ljudi od srpskoga naroda...“
(Osnivačka hrisovulja manastira Hilandar)

Car je odredio je da manastir uživa potpunu slobodu. Obnova Hilandara je brzo napredovala i već sredinom godine u njemu je otpočeo monaški život. Stefan Nemanja, u monaštvu Simeon umire 1199. godine. Sava je na Atosu radio na učvršćenju Nemanjinog kulta, koji je kanoniziran za sveca već 1200. godine.[6]

Borba Stefana i Vukana za presto[uredi - уреди | uredi izvor]

Nakon smrti Stefana Nemanje, dolazi do borbe za vlast između Stefana i Vukana.

Nakon smrti velikog župana Nemanje, ubrzo dolazi do borbe za vlast između njegovih sinova, Savine braće. Najstariji sin Vukan je uz podršku Ugarske u proleće 1202. godine preuzeto vlast u Raškoj. Emerik dozvoli Vukanu da uzme naziv velikog župana Raške, ali ugarski kralj uze naziv kralja Srbije. Ovaj sukob braće oko prestola naneo je ogromne štete Raškoj i izazvao veliku sablazan.[7] Bugarski car Kalojan, koristeći Emerikovu odsutnost, zauze istočne srpske oblasti 1203. godine. Sa njim se izgleda udružio Stefan u borbi za raški presto protiv starijeg brata Vukana.[6] Razaranja u građanskom ratu su bila strašna.[6]

Krstaši 1204. godine zauzimaju Carigrad, a Bugari zauzimaju skoro ceo vizantijski zapad, između ostalih i gradove Prizren, Skoplje, Ohrid i Ber. Iz tog doba datira Kalojanov upad u Rašku i stvaranje uslova za povratak Stefanov na županski presto. Do 1205. godine, mlađi brat, Stefan, je povratio vlast nad Raškom.[6] On šalje Savi pismo, napisano sa mnogo žurbe, da se vrati u Rašku i donese Nemanjine mošti. Pismo je puno podsećanja na Nemanjinu želju da Stefan vlada, ali da se to zbog Vukanove neposlušnosti nije moglo sprovesti i da je to razlog građanskoga rata. Stefan govori da je rat uglavnom dobio, ali da Vukan još uvek nije savladan te da njegova vlast nikako nije sigurna.[6]

Wikiquote „"Zato te neprestano molim, o prečasni oče naš Savo, poslušaj glas koji ti šaljem iz dubine srca, i ne prezri moljenja mojega, i, skupivši mošti Svetoga i Prečasnoga, učini nam milost, potrudi se i sam donesi prijatna mirisa mošti Svetoga, da se prosveti otačastvo njegovo donosom moštiju njegovih i dolaskom tvojih..."[6]

Istovremeno, Latini su opsedali Svetu Goru. Sava se veoma brzo odlučio da posluša Stefana i sa grupom učenika dođe u Srbiju.

Wikiquote „I ne prezre moljenja njegova, i požurivši se sveljubazno, i skupivši mošti svetoga, i uzevši sobom Hristoljubive muževe i prepodobne, izvanredne svete črnce Svete Gore, na pohvalu i na blagodarenje svetoga, i pošavši na put, počeše putovati sa svetim u svoje otačastvo".[6]

Savin je stav veoma jasan, on Stefana naziva "bogom izabranog" dok Vukana zove "velikim knezom".[6] Sava oko 1206. ili 1207. godine stiže u Rašku. Po nekim izvorima, u Hvosnu je bio svečani doček Savin i svetih moštiju Nemanjinih, a na dočeku su prema Savi bili i Stefan i Vukan. Po drugim biografima (Domentijan i Teodosije) ovome dočeku je bio prisutan samo Stefan, a Vukan nije.[6] Smatra se da Sava protivio uticaju koji na Vukana ima Rim.[6] Sava je sahranio Nemanjine mošti u Studenici, i popularna verzija glasi da su se Stefan i Vukan, baš tu nad moštima mrtvoga oca, konačno izmirili. Vukan Nemanjić je ostao da vlada u Zeti, a izgleda daa je ubrzo nakon toga umro, mada nije nemoguće da je na neki način i uklonjen.[6] Njegovo poslednje spominjanje biloo je 12. aprila 1207. godine.

Po povratku u Srbiju, Sava postaje iguman manastira Studenica, u kojem je položeno Nemanjino telo.

Proglašenje autokefalnosti crkve[uredi - уреди | uredi izvor]

Države nastale nakon pada Vizantije.

U to vreme crkva u Raškoj nije bila samostalna, već podređena Ohridskoj arhiepiskopiji i imala je samo tri episkopije (Ras, Lipljan i Prizren). Sava je iskoristio tadašnje političke prilike i izborio se za autokefalnost srpske crkve.

Krstaši su bili zauzeli Carigrad, Vizantija više nije postojala. Carigrad je postao prijestolnicom Latinskoga carstva, a na "vizantijskoj" teritoriji nastaju mnoge državice (Solunska Kraljevina, Atensko Vojvodstvo, Ahajska Kneževina), oslonjene na evropski Zapad. Pored njih, postojale su i jače države koje su nastavljale vizantijsku tradiciju. Najvažnije su među njima Trapezuntsko Carstvo, Epirska Despotovina i Nikejsko Carstvo, koje je osnovao romejski plemić Teodor I. Laskaris. Vojni uspesi Teodora Anđela, epirskog vladara, smetali su Nikeji, koja je pokušala zadržati uticaj u balkanskim državama. Zadržavši tradicionalne vizantijske ustanove, i prisustvo vaseljenskog patrijarha, Nikejsko Carstvo se smatralo legitimnim nasljednikom Romejskog Carstva.

Iako je dozvolu za osnivanje arhiepiskopije imao tražiti u Ohridu[8], Sava Nemanjić, u dogovoru sa Stefanom[9] odlazi u Nikeju (navodno sa tovarom zlata[5][10]) kod vaseljenskog patrijarha Manojla, od koga će krajem 1219. isposlovati autokefalnost srpske crkve i čin arhiepiskopa. Sava je odmah posvećen za arhiepiskopa.[11] Bio je običan monah koji je postao arhiepiskop, preskočivši čin episkopa.[5] Takođe, Savino rukopoloženje dovelo je do delikatnog problema u oblasti kanonskog prava, koje je zabranjivalo je da se određena ličnost preporuči za neku dijecezu.[12] Sava u povratku prevodi Fotijev Nomokanon (Zakonopravilo), zbornik crkvenih i pravnih propisa, sa grčkog na staroslovenski jezik. U Nomokanonu navodi i popis kanonskih knjiga, kako bi sprečio upotrebu slovenskih apokrifa.[13]

Po povratku, Sava je proterao kanonski postavljenog prizrenskog episkopa potčinjenog Ohridu i na njegovo mesto drugoga postavio.[14] Žiča je određena za središte nove srpske arhiepiskopije. Sava se odmah posvetio njenom organizovanju — osnovao je 8 novih episkopija (zetsku, hvostansku, humsku, topličku, budimljansku, dabarsku, moravičku) uključujući i arhiepiskopiju u Žiči. Svi novopostavljeni episkopi dobijaju po jedan prepis Nomokanona. Novoizgrađeni manastiri su bogato darovani imanjima, njivama, šumama, vinogradima, pašnjacima i voćnjacima.[15] Sava je za episkope postavio svoje učenike, od kojih su neki upravo stigli iz Hilandara. Odredio je još jednu grupu učenika čiji je zadatak bio da kao njegovi zastupnici misionare po Raškoj i iskorenjuju „neznaboštvo“.[16] Episkopija u Dabru na Limu je postavljena uz bosansku granicu, da suzbija bogumilsko učenje.[17]

Pošto je stekla autokefalnost, crkva u Raškoj je ohrabrivala širenje pravoslavlja pod zaštitom dinastije Nemanjić.[18]

Kralj Radoslav i promena raške politike[uredi - уреди | uredi izvor]

Epirska Despotovina je na vrhuncu moći pod svojim uticajem imala i Rašku.

1228. godine, nakon smrti Stefana Nemanjića, novi kralj postaje njegov najstariji sin Radoslav Nemanjić, čime dolazi do promene raške politike prema Ohridskoj arhiepiskopiji. Kralj Radoslav se u vanjskoj politici oslanjao na Epirsku Despotovinu i želeo da izgladi odnose sa Ohridskom arhiepiskopijom, koja je bila u Teodorovoj državi. Radoslav se dopisivao sa ohridskim arhiepiskopom u vezi sa nedoumicama oko crkvenih pitanja.[19] Neki istoričari smatraju da je Sava napustio Rašku zbog crkvene politike novoga kralja.[20][21]

Godine 1229. Sava je krenuo na Istok. Na tom putu je svratio na nikejski, Teodoru neprijateljski, dvor, kod cara Jovana Duke Vataca.[21] Takođe je putovao Palestinom, gde je obišao Jerusalim, Vitlejem i Jordan. U zimu 1229/30. je posetio Epirsku Despotovinu, išao na Svetu goru a potom boravio u Solunu gde se sastao sa Teodorom Anđelom. Savino putovanje na Istok imalo je velikog značaja za razvoj bogosluženja u srpskoj crkvi. Na ovom putu, Sava je proučio Jerusalimski tipik po kome je organizovan život u manastiru Svetog Save Osvećenog, a po povratku u zemlju je u bogoslužbenu praksu srpske crkve uneo neke elemente iz ovog tipika.[22]

Svrgavanje Radoslava[uredi - уреди | uredi izvor]

Teodor Anđeo, vladar Epirske Despotovine, Radoslavljev tast i zaštitnik, biva poražen od Bugara 1230. godine u bici kod Klokotnice. Iste godine, Sava se vraća u zemlju i ženi Vladislava Nemanjića kćerkom bugarskog cara Asena.[21]

Porazom Teodora Duke, kralj Radoslav ostaje bez moćne podrške. 1233. godine raški velikaši dižu bunu i uz bugarsku pomoć svrgavaju Radoslava početkom 1234. godine. Na presto dolazi njegov mlađi brat Vladislav, oženjen ćerkom bugarskog cara. Sava ga je krunisao za kralja 1234. godine.

Povlačenje i smrt[uredi - уреди | uredi izvor]

Sava se povlači sa položaja arhiepiskopa 1234. godine (John Fine njegovu abdikciju smešta u 1233. godinu[23]). Za naslednika je postavio svog učenika Arsenija. Potom se uputio na drugo putovanje na Istok.

Ukrcao se u Budvi u proleće 1234. godine i prispeo u luku Brindizi u južnoj Italiji. Odatle se zaputio u Palestinu gde se u Jerusalimu sastao sa patrijarhom Atanasijem. Slobodno se dalje kretao po Egiptu gde je vladala dinastija Ejubida. Sastao se i sa aleksandrijskim patrijarhom, a zatim ga je lično primio sultan Al-Kamil koji mu je obezbedio vodiče za obilazak Sinaja. Sa Sinaja ponovo odlazi u Jerusalim i preko Antiohije dolazi u Malu Aziju. U Carigradu je primio poziv bugarskog cara Ivana Asena II koji ga je pozvao u posetu. Početkom 1236. stigao je u Bugarsku, gde ga zatiče smrt u bugarskoj prijestonici Velikom Trnovu. Prema predanju, nakon učešća u ceremoniji blagosiljanja vode je uhvatio prehladu, koja se razvila u upalu pluća, od čega je i umro.[24]

Njegove mošti je u manastir Mileševu preneo njegov nećak, kralj Vladislav 1237. godine.

Djela[uredi - уреди | uredi izvor]

Savino Zakonopravilo, prepis iz 1262.
Glavni članak: Zakonopravilo

Savin književni rad je namenjen poglavito organizaciji manastira. Sava je preveo i priredio vizantijski Nomokanon, radi organizovanja crkvene administracije u Srbiji. Sava je takođe doneo u Srbiju prevode manastirskih pravila sa Svete Gore, da se koriste i prilagode za srpske manastire.[25] Sava je u Rašku doneo i prevode drugih grčkih tekstova (žitija, besedi i slično) sa Svete Gore, gde je boravilo sve više Srba monaha.[26]

Najznačajnija pisana djela koja se pripisuju svetom Savi su:

  • Tipikon, pravilnik života u manastiru („Karejski tipik“, „Hilandarski tipik“ i „Studenički tipik“)
  • Nomokanon, Savina verzija vizantijskog Nomokanona, zbornika crkvenih i svetovnih pravila
  • Žitije svetog Simeona, hagiografija Savinog oca Stefana Nemanje

Hagiografija Stefana Nemanje se nalazi na početku „Studeničkog tipika“, ali je docnije postala samostalno delo. Ostali Savini spisi su: „Služba Svetom Simeonu“, „Poslanica igumanu Spiridonu“, „Ustav za držanje ‘Psaltira’“.

Po oceni Milana Kašanina, „istinskoj književnosti i originalnom stvaralaštvu od onoga što je Sava napisao pripada u svemu stotinak stranica“.[27]

Kult svetog Save[uredi - уреди | uredi izvor]

Hram svetog Save u Beogradu.

Kroz vekove je Sava postao folklorna pojava, junak narodnih priča koji nadmudruje đavola.[4] Mošti svetog Save su bile u Mileševi, sve dok ih Sinan-paša nije spalio u Beogradu kao kaznu za banatski ustanak Srba 1594. godine. Posle oslobođenja od Turaka na Vračaru je podignut Hram svetog Save.

U crkveni kalendar sveti Sava je ušao tek za Balkanskih ratova 1912-1913. Srpska pravoslavna crkva slavi Savu kao sveca 27. januara po gregorijanskom, odnosno 14. januara po julijanskom kalendaru. Nakon Prvoga svetskoga rata Sv. Sava postaje školska slava u sklopu stvaranja ‘svetosavlja’. Za vrijeme SFRJ nije se službeno slavio, da bi se u škole vratio 1990. kao neradni dan i školska slava.[4]

Svetog Savu danas neki nazivaju utemeljivačem srpske crkve, prosvete, kulture i "celokupne srpske ideje".[28] Justin Popović piše da je Sveti Sava "svojim jevanđelskim djelima postao, i navijek ostao, najmudriji i najveći srpski filozof".[29] On se također smatra utemeljivačem obrazovanja i začetnikom srpske srednjovekovne književnosti.[30]

Dan Svetog Save, Savindan, obeležava se kao školska slava u školama u Srbiji i Republici Srpskoj. Sveti Sava je prvi put ustanovljen za školsku slavu odlukom Sovjeta Knjažestva Srbskog 2. januara 1840. godine.[31] Srpsko pravoslavlje se, po Svetom Savi, često naziva svetosavlje, kao „hrišćanstvo srpskog stila“. Termin „svetosavlje“ je nastao tridesetih godina 20. vijeka u Kraljevini Jugoslaviji.

Smatra se da je SPC stvaranjem kulta Save htela da ostvari kontinuitet sa državnom idejom monarhije Nemanjića.[32]

Izvori[uredi - уреди | uredi izvor]

  1. Sveti Sava, arhiepiskop srpski
  2. Sveti Sava
  3. Narodna enciklopedija, St. Stanojević, Zagreb, 1925.- 1929.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Miloš Vasić, Slučaj Svetog Save
  5. 5,0 5,1 5,2 Новак Килибарда: Црногорци не љубе ланце
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 Željko Fajfrić: Sveta loza Stefana Nemanje
  7. "Hoću ovde da ispričam mržnju braće, a ustežem se od stida" (Teodosije)
  8. Konstantin Jireček, "Istorije Srba", Prva sveska (str. 219), Beograd. 1922.
  9. Obolenski, 168-169.
  10. Dr Radoslav Rotković: ZETA U DRŽAVI NEMANJIĆA (1186 -1356)
  11. Konstantin Jireček, "Istorije Srba", Prva sveska (str. 219), Beograd. 1922.
  12. Obolenski, 171.
  13. Branko Bjelajac, Srbi i rukopisno Sveto pismo
  14. Konstantin Jireček, "Istorije Srba", Prva sveska (str. 219), Beograd. 1922.
  15. "Željko Fajfrić: Sveta loza Stefana Nemanje". Rastko.org.rs. http://www.rastko.org.rs/istorija/loza_nemanjica/fajfric-svloza_2.html. pristupljeno 10. 1. 2012.. 
  16. Д. Оболенски, Шест византијских портрета (Свети Сава), Београд 2004, стр. 175.
  17. Vladimir Ćorović, Istorija srpskog naroda (Latinsko Carstvo i stvaranje Srpske Kraljevine)
  18. McDaniel, Gordon, "Uvod", Danilovi nastavljači, Beograd: Prosveta, ISBN 9788607004423, OCLC 243714767, http://www.rastko.rs/kosovo/pecarsija/ljudi/danilovi-nastavljaci/uvod_l.html. pristupljeno 23. oktobar 2011 
  19. Оболенски, 181.
  20. Историја српског народа I, 308-309.
  21. 21,0 21,1 21,2 Grigorije Mikić, Od samostalnosti Srpske Crkve do ukidanja Pećke patrijaršije
  22. Оболенски, 183.
  23. John V. A. Fine, The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest (p. 117), The University of Michigan Press, 2009.
  24. ST. SAVA, ARCHBISHOP OF SERBIA
  25. John V. A. Fine, The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest (p. 119), The University of Michigan Press, 2009.
  26. John V. A. Fine, The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest (p. 119), The University of Michigan Press, 2009.
  27. Milan Kašanin, Srpska književnost u srednjem veku, 1975.
  28. Српске странпутице-европејци, конзервативци,неопагани и екуменисти
  29. Dr Justin Popović: „Svetosavlje kao filosofija života
  30. Danas je Sveti Sava
  31. Mile Nedeljković, 1998.
  32. Antiratne i mirovne ideje u istoriji Srbije i antiratni pokreti do 2000. godine

Vidi još[uredi - уреди | uredi izvor]

Vanjske veze[uredi - уреди | uredi izvor]

Prethodnik:
nema
arhiepiskop srpski
12331263.
Nasljednik:
Arsenije I Sremac