Vita nuova

Iz Wikipedije, slobodne enciklopedije
(Preusmjereno sa La Vita Nuova)
Henri Holidej Dante sreće Beatriče kod Ponte Santa trinita inspirisano je Novim životom (Beatriče je u belom).

Novi život (ital. La Vita Nuova) je srednjovekovni tekst koji je napisao Dante Aligijeri 1295. Izraz je srednjovekovne dvorske ljubavi u stilu prosimetruma, sa kombinovanom poezijom i prozom. Osim takvog sadržaja, poznat je i po tome što je pisan na italijanskom, a ne na latinskom; sa ostalim Danteovim delima, pomoglo je u formiranju toskanskog koji je postao književni jezik.

Prvo Danteovo pesničko delo nadahnuto je ljubavlju prema Beatriče Portinari, koju je upoznao u najranijoj mladosti i koja je odigrala presudnu ulogu u njegovom životu i stvaralaštvu. Po idealističkoj koncepciji ljubavi, u duhu firentinske pesničke škole Dolce Stil Nuovo (slatki novi stil), Beatriče je uzdignuta do nadzemaljskog simbola — blažen je onaj koji može posvedočiti o njenoj lepoti[1], ona postaje i mistični vođa ljudske duše i Boga. Delo obuhvata rane Danteove stihove, koji su povezani sa dubljim proznim odlomcima i komentarima po svojoj moralno-filozofskoj koncepciji i originalnoj konstrukciji, obilju alegorija i mladenačkoj svežini — to je bio „prvi jaki akord“ koji nagoveštava autora Božanstvene komedije.

Pozadina i kontekst[uredi - уреди | uredi izvor]

Dante govori o ovom delu kao libello — „knjižici“. Novi život je prva od dve zbirke stihova koje je Dante napisao; druga je Gozba. Novi život je prosimetrum, kao i Gozba, što znači da je izmešana proza i poezija u stilu Boecija, posebno Utehe filosofije.

Dante je svaki prosimetrum iskoristio za pesme pisane u periodu od deset godina — Novi život sadrži njegova dela od pre 1283. do 1293, dok Gozba sadrži njegova dela od 1294. do Božanstvene komedije.

Izvori i modeli[uredi - уреди | uredi izvor]

Proučavaoci Dantea su identifikovali određeni broj modela, koji su više, ili manje poslužili kao inspiracija za kompoziciju Novog života. Ti izvori ilustruju i Danteov kulturološki sinkretizam kao autora, uz poznavanje zaostavštine klasične starine, kao i filozofsko-religijski pogled na razvoj civilizacije, etičke i duhovne norme, sa pozitivističkog aspekta hrišćanstva.

Struktura[uredi - уреди | uredi izvor]

Novi život sadrži 42 kratka poglavlja sa komentarima 25 soneta, jedne balate, i 4 kancone; jedna kancona je nedovršena, prekinuta iznenadnom smrću Beatriče Portinari, Danteove ljubavi.

Danteovi komentari iz dva dela objašnjavaju svaku pesmu, stavljajući ih u kontekst njegova života. Poglavlja koja sadrže pesme imaju tri dela: polu-autobiografski narativni, lirski koji je nastao iz takvih okolnosti i kratke strukturalne napomene pesama.[2] Pesme čine tok radnje, Danteove ljubavi za Beatriče, od njihovog prvog susreta (kada je on imao osam godina, a ona devet) do njegovog oplakivanja njene smrti i krajnjeg zaveta da piše o njoj „ono što nije rečeno o nijednoj drugoj.“ [3]

Svaki deo komentara izražava razvijanje Danteovog pojma o romantičnoj ljubavi, kao prvom koraku u duhovnom razvoju, koji omogućava božansku ljubav. Danteov neuobičajeni pristup delu, preko ličnih događaja i iskustava, obraćanje čitaocima i pisanje na italijanskom jeziku, mesto latinskog predstavlja prekretnicu evropske poezije, u kojoj su mnogi pisci napustili maniristički stil i forme srednjeg veka, radi jednostavnijeg i neposrednijeg stila.

Ličnosti[uredi - уреди | uredi izvor]

Dante je želeo da sakupi i objavi poeziju o njegovoj ljubavi za Beatriče, uz objašnjenja autobiografskog konteksta strukture dela, uz naglašavanje ekspozitorne strukture svake pesme, kao pomoć za pažljivije čitanje. Iako je rezultat ovakvog njegovog pristupa prekretna tačka u razvoju emocionalne autobiografije [4] , kao i sva srednjovekovna dela je još uvek vrlo daleko od moderne autobiografije. No, ipak, Dante i njegova publika su bili zaintresovani za emociju i dvorsku ljubav, kako se razvija ista, kako se izražava u stihu, kako oživljava večite istine (posebno božanski stvoren svet), i kako ljubav donosi blagoslov duši i približava je Bogu.

Imena ljudi, uključujući i Beatriče, navode se bez prezimena, ili bilo kakvih detalja koji bi mogli da pomognu čitaocu da identifikuje te ljude od ostalih građana Firence. Jedino se koristi ime „Beatriče“, jer je i njeno pravo ime, ali i simbol božanskog nadahnuća i lepote. Imena i ljudi imaju i metaforično značenje.

Još jedan značajan detalj je što Dante sve vreme izbegava da imenuje čak i tačne lokacije u delu — Firenca se navodi kao Grad, pomenuti grad, taj grad..., reka Arno, kao rečica, potok, ta reka. Ovo vešto izbegavanje, slično kao i ono namerno u Komediji, svojevrsno je književno proročanstvo događaja koji će Danteu sa Firencom tek uslediti.[5]

U poglavlju XXIV, „Osetih u svome srcu kako zastor duh zaljubljeni diže“ (Io mi senti' svegliar dentro a lo core), Dante piše o susretu sa Ljubavi, koja traži od pesnika da joj ukaže čast na pravi način.

Io mi senti' svegliar dentro a lo core
Un spirito amoroso che dormia:
E poi vidi venir da lungi Amore
Allegro sì, che appena il conoscia,
Dicendo: "Or pensa pur di farmi onore";
E 'n ciascuna parola sua ridia.
E poco stando meco il mio segnore,
Guardando in quella parte onde venia,
Io vidi monna Vanna e monna Bice
Venire inver lo loco là 'v'io era,
L'una appresso de l'altra miriviglia;
E sì come la mente mi ridice,
Amor mi disse: "Quell'è Primavera,
E quell'ha nome Amor, sì mi somiglia."
Osetih u svome srcu kako zastor
duh zaljubljeni diže, što je snio:
a iz daljine videh stiže Amor
tako, da ga ne prepoznah, čio,
Zboreć: „Da čast mi odaš, čini napor“;
a svaku reč je osmehom krepio.
Dok odgonetah, pomalo i nazor,
otkud gospodar moj dođe premio,
Ugledah s gospom Vanom gospu Biče
kako im korak prema nama leće,
jedna i druga čudo od lepote;
I u sećanju čujem kako kliče
Amor mi: „Ovu zovu Proleće,
a ovu Amor, jer mi moj lik ote.“

Dante ne navodi ni svoje ime u Novom životu. Gvida Kavalkantija oslovljava kao „prvog prijatelja“, svoju sestru kao „neka gospa blaga i mlada...“, Beatričinog brata kao „neko tako blizak blaženoj“. Čitalac je uvučen u komešanje emocija i poetsku borbu neimenovanog autora, u njegovoj glavi i sve ljude koji ga okružuju, koji su u vezi sa potragom za Ljubalju njegovog uma.

Novi život je vrlo bitan za razumevanje njegovih ostalih dela, kao i konteksta njegovih ostalih dela, pre svega Komedije.

Uloga Amora[uredi - уреди | uredi izvor]

Pored lika Beatriče, svakako centralno, ako ne i najvažnije mesto zauzima personifikovani lik Amora.

Štaviše, u sred dela, y početnim poglavljima, Amor, nekada rimski bog ljubavi, postaje njegov gospodar [6], simbol njegovog humanističkog agapizma, spiritus movens čitavog dela i njegovih likova. Kroz razvoj dela i razvoj pesnika i drugih likova, Amor, koji simboliše Boga, prelazi na lik Beatriče, da bi se u centralnom delu Beatriče preobrazila u Amora — odnosno umetnik poistovećuje značenje Amora sa značenjem Beatriče. Tako, inicijativno, plemenita ljubav koju Dante disekcira, služi da uzdigne čoveka na viši nivo. Nivo ideje, nivo alegorije i metafore, u maniru srednjovekovnog pisanja tako dostiže svoj poetski maksimum kod Dantea.

On sam razgraničava u poglavlju XXV kako treba oslovljavati Amora i na koji način on o njemu govori — inspirisan Aristotelom, ali i sholastičkim učenjima.

Amor tera Dantea, kao telesno i metafizičko biće — kao krilati Anđeo, kao Bog, kao manifestovana savršena dama Beatriče da ga slavi, u stihovima i u njegovom umu — rečima i delom, da na tu vrstu neoplatonske pohvale ljubavi, mladosti, ali i pijetoznoj, božanskoj lepoti i savršenosti koja ispunjava srca ljudi, da ga hvale i drugi.

Struktura i teme[uredi - уреди | uredi izvor]

Struktura dela se može podeliti na tri dela, prema tri glavna trenutka u životu autora: Prvu fazu, u kojoj mu Beatriče otpozdravlja, što je izvor sreće i spasenja, drugu fazu u kojoj mu ne uzvraća pozdrav, što ga dovodi u stanje duboke patnje, ali i sazrevanja i treću u kojoj Beatriče umire i više nema odnosa između pesnika i nje, već između pesnika i njene duše.

Dante priča kako je prvi put sreo sa njenih devet godina (broj čija se čudesna simbolika, koja jasno ukazuje na Sveto trojstvo, ponavlja više puta u delu). Obnavlja je kao svoju muzu sa 19 godina (1283), posle sna u kome mu ona jede srce, i nastanka prvog Danteovog soneta, koji tumači njegov prijatelj Gvido Kavalkanti. On se, ubrzo, kako bi skrenuo da je zaljubljen u Beatriče od drugih, krije iza drugih žena. Međutim, ubrzo mu Beatriče više ne uzvraća pozdrave, jer se pročulo da on donosi nevolje[7] devojkama koje voli i on pada u očajanje.

Beatriče je umrla 1290. čime se završava drugi deo dela. O njenoj smrti, pesnik ne govori mnogo. Pesniku u oko pada druga dama koja ga posmatra sa prozora [8], o pesnik uskoro shvata da ga ta dama ne intresuje, i da jedino preko ljubavi za Beatriče može stići do Boga, o čemu raspravlja u poslednjim poglavljima dela, sa hodočasnicima iz Rima.

Pesničke vizije mu prikazuju Beatriče u božjoj slavi, na nebu i on odlučuje da o njoj ne piše, dok ne bude dostojan toga.

U drugim umetnostima[uredi - уреди | uredi izvor]

Delo Henrija Holideja Dante sreće Beatriče kod Ponte Santa trinita (1883) inspirisano je Novim životom, kao i delo Dantea Gabrijela Rosetija Pozdravljanje Beatriče (1859).

Izvori[uredi - уреди | uredi izvor]

  1. Beato, o anima bella, chi te vede
  2. Izuzetak predstavlja u poglavlju 31, treća kancona posle Beatričine smrti; Dante kaže da će učiniti da se kancona čini „još očajnija“ tako što podelu naglašava pre pesme.
  3. Io sperro de dicer di lei quello che mai non fue detto d'alcuno.
  4. najvažnija još od Avgustinovih Ispovesti iz 5. veka.
  5. Nije sasvim sigurno zbog čega Dante izbegava da navede ime grada. Neki smatraju, jer je baš u to vreme i pred završavanje dela krenuo da se bavi političkim životom? Na posletku, kao što je i spomenuto — sve u delu ima metaforični sloj, pa imena i mesta. Ogorčeni Dante će isto raditi i docnije u „Komediji“, doduše, tada već sa vrlo jasnom namerom.
  6. U II poglavlju, Dante piše: Ego dominus tuus — Ja sam tvoj gospodar
  7. izraz nevolje se različito tumači
  8. Da li je ta dama njegova buduća žena sa kojom je bio u srećnom braku Đema Donati, metafora filozofije, kako je rekao jednom od svojih sinova, koja mu je pomogla da preživi Beatričinu smrt, ili neka treća, nepoznata, ne zna se sa sigurnošću. Detaljnije o tome videti u poglavljima XXXV—XXXVIII.

Spoljašnje veze[uredi - уреди | uredi izvor]