Krsta Iskruljev
| Krsta Iskruljev | |
|---|---|
 | |
| Datum rođenja | 21. aprila 1882. |
| Mesto rođenja | Jasenovo (Bela Crkva) Austrougarska |
| Datum smrti | 6. aprila 1914. (32 god.) |
| Mesto smrti | Nervi kraj Đenove Kraljevina Italija |
| Profesija | učitelj, istoričar, revolucionar |
Krsta Iskruljev (ćirilica: Крста Искруљев; mađarski: Krszta Isskrulyev, Isskrulyev Keresztély; Jasenovo kraj Bele Crkve, 21. aprila 1882. – Budimpešta, 6. aprila 1914.) bio je srpski socijalista i revolucionarni sindikalista iz Banata, te višegodišnji član Socijaldemokratske radničke partije Ugarske. Bio je jedan od najznačajnijih srpskih levih mislilaca u Austro-Ugarskoj pre Prvog svetskog rata, koji je objavljivao teorijske članke i u građanskim i u radničkim listovima. Povremeno je delovao pod pseudonimom Uča Dobroslav.[1]
Krsta Iskruljev rođen je u Jasenovu kraj Bele Crkve 21. aprila 1882. godine, kao dete Aleksandra i Živke Iskruljev. Završio je Državnu gimnaziju u Beloj Crkvi, nakon čega je 1900. godine otišao na studije u Budimpeštu. Tokom studija je postao član Socijaldemokratske radničke partije Ugarske. Doktorirao je istoriju u Budimpešti, a njegova disertacija bila je studija o mitropolitu Pavlu Nenadoviću. Biograf Iskruljeva, istoričar Arpad Lebl, piše da su se u njegovim radovima "neprekidno mešaju idealistički i materijalistički stavovi". U svojim studijama, Iskruljev piše o ekonomskoj osnovi nacionalnog pitanja i vidi korene nacionalizma u klasnom nezadovoljstvu seljaštva pod feudalizmom.[2] Piše agitacione članke usmerene na obrazovanje seljaštva i pokušava da aktivno uključi seljake u radnički pokret.[3] Još pre nego što je postao revolucionarni sindikalista, Iskruljev je održavao veze sa jednim od najpoznatijih srpskih socijalista i vođom sindikalističke opozicije unutar Srpske socijaldemokratske partije, Miloradom Popovićem.[4]
Početkom 1907. godine, Iskruljev u Velikom Bečkereku prisustvuje Drugom kongresu Srba socijalista u Ugarskoj kao predstavnik Jugoslovena koji žive u Budimpešti. Bio je član kandidacione komisije koja je predlagala novo rukovodstvo. Učestvovao je u diskusiji o borbi za opšte pravo glasa i istupao je protiv predloga borbe za crkvenu autonomiju Karlovačke mitropolije, jer je smatrao da je ulazak socijalista u borbu za nacionalna prava određenih etničkih grupa nepotreban i da odvlači pažnju od klasne borbe. Na sledećem kongresu 1908. godine Iskruljev je ponovo bio član kandidacionog odbora, i referent po pitanju borbe za opšte pravo glasa.[5] Tada je bio na uobičajnim socijaldemokratskim pozicijama Druge internacionale, tražeći opšte pravo glasa za odrasle muškarce i žene. Na Trećem kongresu, Iskruljev drži govor u kom detaljno iznosi gledište razvoja društva u duhu klasičnog marksizma:
Politički život uvek odgovara ekonomskom. Dok su kraljevi svu zemlju imali u svojim rukama, donde su samo oni krojili zakone, danas imaju zemlju, rudnike, fabrike: spahije, popovi, industrijalci – oni i zakone kroje. Politika je u njihovim rukama; i oni je u svoju korist primenjuju (...) I sad dolazi socijalizam koji nastoji da ekonomske prilike promeni. I sad se socijalizam bacio na sve. Putem ekonomskih organizacija stvara sebi bolje uslove rada: veću nadnicu, kraće radno vreme, obrazuje proletarijat i čini ga klasno svesnim. Svest socijalistička, pošto ekonomski već računamo se u nešto, bacila se na celu ideologiju.[5]
Pri kraju prve decenije 20. veka, Iskruljev se približio levom krilu Socijaldemokratske radničke partije Ugarske, koje je bilo pod uticajem revolucionarnog sindikalizma. Ovo krilo je predvodio njegov blizak prijatelj i saradnik Ervin Szabó i ono se protivilo "ortodoksnom" rukovodstvu partije koje je bilo pod uticajem Karla Kauckog. Szabó je 1907. godine osnovao Budimpeštansku grupu revolucionarnih socijalista (Forradalmi Szocialisták Budapesti Csoportja). Iako je, po podacima ugarske tajne policije, Iskruljev bio deo te grupe još od 1908. godine, njegova neslaganja sa rukovodstvom Socijaldemokratske partije izašla su na videlo tek tokom 1909. godine.[7]
Rukovodstvo partije se tokom 1909. godine često sukobljavalo sa Iskruljevim. Postao je urednik novina Narodni glas, koje su bile zvanično glasilo Srpskog agitacionog odbora unutar Socijaldemokratske partije. U svojim člancima je napustio prethodnu politiku borbe za opšte pravo glasa, smatrajući je štetnom i demobilišućom. Javno istupa sa tezama "da se radništvo samo putem revolucionarnih ekonomskih organizacija, bojkota, generalnih štrajkova može osloboditi i da je parlamentarna akcija štetna po proletarijat, jer mu ubija revolucionarnu volju".[5] Insistirao je i da se partija orijentiše i prema zemljoradnicima, a ne isključivo prema radništvu u industriji. Hteo je da stavi težište rada na organizaciju radnih mesta i formiranje radničkih prosvetnih društava, te je i uspešno osnovao srpsku socijalističku narodnu biblioteku u Pešti. Na vanrednoj partijskoj konferenciji u oktobru 1909. godine potvrđen je izbor Iskruljeva za predsednika Srpskog agitacionog odbora, ali je kompromisno rukovodstvo sadržalo i pristalice "ortodoksne" linije mađarske socijaldemokratije.[5]
Januara 1910. godine, rukovodstvo Socijaldemokratske partije je sprečilo Iskruljeva da ode na osnivački kongres Balkanske socijaldemokratske radničke federacije u Beogradu, smatravši balkansku federaciju "za preduhitrenu i preranu".[8] Iskruljev je pozicije partijskog rukovodstva smatrao reformističkim i kritikovao ih što se preterano fokusiraju na borbu za opšte pravo glasa, a ne za revoluciju.[9] Iskruljev je imao uticaj i na grupu anarhista u Beogradu koju je predvodio Milan Radić i koja se zvala "Radnička biblioteka".[10] Grupa je oformljena 1909. godine, a sastojala se iz nekoliko radnika i gimnazijalaca koji su se okupljali oko beogradskog lista Komuna. Bila je izrazito jasnije anarhističke orijentacije nego sam Iskruljev.[11]
Na V kongresu Agitacionog odbora, u februaru 1910. godine, Iskruljev dolazi u sukob sa Vitomirom Koraćem, vođom Socijaldemokratske stranke Hrvatske i Slavonije, koji je bio na "kauckijanskim" pozicijama partijske većine. Na tom kongresu je Iskruljev izbačen iz Srpskog agitacionog odbora.[5][12] Nakon isključenja iz Socijaldemokratske partije, Iskruljev u Pešti deluje kroz Jugoslovensko kulturno društvo "Sloboda", ali već u septembru iste godine, anarhisti su isključeni iz tog društva. Nakon toga pokušava da osnuje Jugoslovensko udruženje za radničko samoobrazovanje "Napred", čija aktivnost je bila kratkog veka.[10] Iskruljev pokušava da Udruženje "Napred" preobrazi u sindikat pod nazivom Sindikat slobodnih radnika, i da organizuje klasnu radničku organizaciju koja će istovremeno delovati na teritoriji Vojvodine i Srbije. U ovoj zamisli nije uspeo, jer je njegov uticaj među radništvom znatno opao nakon što je izbačen i iz Socijaldemokratske partije i iz Društva "Sloboda".[13] Posle izbacivanja iz svih organizacija, socijaldemokratska štampa vodila je žestoku medijsku kampanju protiv njega kao pustolova i anti-socijaliste, što mu je u velikoj meri otežalo rad.[5]
Iskruljev se tad blisko povezuje i sa Đulom Alparijem, vođom leve marksističke opozcije unutar Socijaldemokratske partije, koji je takođe izbačen iz partije, i u štampi se zalaže za njegovo vraćanje u partiju. Alpari i Iskruljev pripremaju zajednički letak, u kojem ne odriču neophodnost izborne borbe, ali podržavaju odvajanje partijskih i sindikalnih struktura, bojeći se da partijska borba vodi u oportunizam i deradikalizaciju. Zajedno vode i antimilitarističke akcije, te dolaze na zborove socijaldemokrata i pokušavaju da utiču na socijaldemokratski orijentisano radništvo. Partijska uprava aktivno radi na ometanju njihovog učešća na ovim zborovima, jer ih smatra ekstremnim i remetilačkim faktorom. Pored Alparija, Iskruljev sarađuje i sa ruskim emigrantima u Ugarskoj, ali njihova tačna politička organizacija nije poznata.[14] Alpari 1911. godine pokušava da osnuje novu, radikalniju socijaldemokratsku marksističku partiju u Ugarskoj, ali Iskruljev kao sindikalista ne učestvuje u tom poduhvatu.[15]
Nakon što je izolovan od srpskog dela radničkog pokreta u Ugarskoj, Iskruljev je postao aktivniji među Mađarima, ali ni tamo nije imao većeg političkog uspeha. Budimpeštanska grupa revolucionarnih socijalista se sastojala iz dve frakcije: iz "ortodoksnih" sindikalista koji su se preko sindikata borili za ostvarivanje socijalističkog društva i koje je predvodio Szabó, te anarho-sindikalista koji su se aktivno borili za ukidanje države, a koje je predvodio Károly Krausz. Iskruljev se pridružio ortodoksnim sindikalistima i zajedno sa Szabóom je pisao njihov politički program.[6][16] Uprkos tome, ostao je blizak anarho-sindikalizmu i inspirisan radovima Petra Kropotkina.[17] Redovno je pisao za mađarske anarhističke novine Társadalmi Forradalom (Socijalna revolucija) koje je izdavao anarhistički grof Ervin Batthyány. Iskruljev je bio saradnik tih novina još 1908. godine, mnogo pre nego što je počeo da se okreće ka revolucionarnom sindikalizmu.[18] 1910. godine, Szabó i Iskruljev aktivno rade na preuzimanju novina Társadalmi Forradalom da bi ih u potpunosti reorijentisali od anarhizma ka revolucionarnom sindikalizmu.[19]
Pošto njegov rad na pravljenju Udruženja "Napred" nije uspeo, Iskruljev je osnovao Astalsko društvo "Slobodna tribina" koje je okupljalo oko 35 članova, mahom radnika.[18] Učestvovao je na Internacionalnoj konferenciji sekretara sindikata u Budimpešti 1911. godine, i bio je prevodilac govora Léona Jouhauxa, vođe francuskog Opšteg saveza rada.[20] 1911. dolazi i do potpunog raskida između sindikalista i anarhista, koji se dele na dve organizacije, a Iskruljev ostaje na strani sindikalista. Uprkos tome, narednih godina, sindikalisti i anarhisti zajedno sarađuju u akcijama protiv austrougarskog militarizma i imperijalizma, a u tome im se priružuje i Alpari.[21] U svojim govorima i predavanjima, Iskruljev podržava direktnu akciju, kritikuje parlamentarizam i insistira da borba za demokratiju i republiku nije bitna, jer se socijalizam jednako bori i protiv monarhije i protiv građanske republike.[22]
Nakon 1910. godine, Iskruljev se sve više posvećuje teorijskom radu. Piše za ateistički časopis Szabadgondolat (Slobodna misao),[2] kao i za najpoznatiji mađarski sociološki časopis tog doba, Huszadik Század (Dvadeseti vek), i koji je glasilo ugarskih građanskih radikala koji je služio i kao platforma za radikalnu levicu. U ovome ga najviše podržava Szabó, te istoričarka Fedora Bikar ocenjuje da su njih dvojica
imali identične poglede o svim bitnim historijskim problemima, i zauzimali slično stajalište prema aktuelnim društveno-političkim pojavama u Ugarskoj i u svijetu. Naučna i političko-publicistička aktivnost i jednoga i drugoga usređsređena je na seljačko i nacionalno pitanje, na revolucioniranje radničkog pokreta, na osudu oportunizma službene socijalne demokratije, na oštru kritiku unutrašnje i vanjske politike peštanske i bečke vlade.[23]
Pored toga, Iskruljev piše originalne studije o nacionalnom pitanju na Balkanu. Opisuje prodiranje kapitalizma u Albaniju kao uzrok sve češćih pobuna albanskih seljaka, koje, iako imaju nacionalni karakter, predstavljaju jasan izraz klasnog nezadovoljstva, zloupotrebljen od strane velikih sila.[24] Najjasniji izraz veze nacionalnog i klasnog Iskruljev vidi u anti-habzburškom pokretu u Bosni i u atentatu koji je počinio Bogdan Žerajić. Bosnu smatra za koloniju Austro-Ugarske i piše o tome kako je, pod krinkom oslobođenja od tobože zaostalog Osmanskog Carstva, Austrija namerno ostavila feudalne odnose netaknutim u korist muslimanskih begova.[25] Iako je izričito smatrao da su nacionalno i klasno blisko povezani, osuđivao je nacionalne i nacionalističke pokrete kada su ih predvodile reakcionarne snage, poput crkve, koja je i dalje bila jedan od najvećih zemljoposednika i glavnih izvora bede seljaštva, a pritom je bila i blisko povezana sa vladajućim strukturama Dvojne Monarhije.[26] O Crnoj Gori piše da strani kapital uveliko prodite i "ruši tamošnje patrijarhalne odnose", što je rezultiralo donošenjem ustava 1905. godine. Piše i o ličnom bogaćenju Kralja Nikole i o tome kako se malobrojni njemu bliski veleposednici pretvaraju u kapitaliste.[27]
Politički proganjan i često hapšen, Iskruljev je živeo u krajnjoj bedi. Izdržavao se od držanja privatnih časova mađarskog jezika[28] Početkom 1913. godine, Iskruljev je iznenada oboleo od tuberkuloze. Njegova aktivnost u Grupi revolucionarnih socijalista je naglo prekinuta, a glavnu ulogu među sindikalistima preuzeo je metalski radnik Ignácz Bellér.[7] Otišao je na lečenje u Italiju, u gradić Nervi kraj Đenove, gde je i preminuo 6. aprila 1914. godine.
U svom nekrologu Iskruljevu, Ervin Szabó je napisao:
Krsta Isskruljev bio je jedan od najzdravijih, najaktivnijih ljudi, sa najviše životnog poleta, koga sam ikada poznavao; njegov temperament uvijek ga je vodio prema krajnjim nadama i najradikalnijim rješenjima. Ali on je ujedno htio da neposredno pomogne i da koristi, nastojao je da računa sa stvarnošću i sa praktičnim mogućnostima. Zato je taj, u dubini svoje duše uvijek anarhista, godinama sudjelovao u socijaldemokratskom pokretu. A kada ga je temperament izbacio iz nje, a praktična jalovost anarhizma ga nije zadovoljila, on je prišao sindikalizmu u čijoj teoriji se sastala njegova antipatija protiv demokracije sa njegovom težnjom za praktičnom djelatnošću. Na žalost, mađarske prilike isto su tako nezrele za sindikalizam kao i za anarhizam, i tako teorija i praksa Krste Isskruljeva nisu nikad dostigle ono stanje harmoničnog jedinstva, da bi mogao stvoriti nešto trajno i da bi mogao biti zadovoljan sam sa sobom. Usprkos tome, on je bio neumoran i nikad nije klonuo duhom. Kronika mađarskog radničkog pokreta, izvještaji budimpeštanske policije pod naslovom Revolucionarni socijalisti počevši od godine 1910 ne sadrže obavještenje gotovo ni o jednom događaju ili akciji, čiji izvor ne bi bio Krsta Isskruljev. Jedva mu je bilo 33 godine.
I taj sin srpskih seljaka, prividno neuništive vitalnosti, naglo se slomio u proljeće 1913. Obolio je od tuberkuloze pluća i grla. Borio se godinu dana sa smrću dok najzad nije i on podlegao, početkom aprila ove godine na lijepoj talijanskoj obali, u Nerviju. Mađarski revolucionarni socijalisti uvijek će ga se sjećati.[29]
Szabó će, kao i Iskruljev, umreti u osvit revolucionarnih događaja 20. veka. Međutim, svojim revolucionarnim sindikalizmom ostvarili su uticaj na najradikalnije elemente mađarske levice. Njihovi sledbenici će posle Prvog svetskog rata većinom postati komunisti. Za vreme Mađarske Sovjetske Republike 1919. godine, jedan od najvažnijih jugoslovenskih boljševika bio je Ivan Matuzović, raniji pristaša Krste Iskruljeva. Lazar Vukićević, vodeći komunista među Jugoslovenima u Mađarskoj 1919. godine, koji je pre Prvog svetskog rata bio ortodoksni socijaldemokrata koji se borio protiv Iskruljeva, priznao je da bi Iskruljevljevo znanje i iskustvo bili dragoceni za revolucionarni pokret da je još uvek živ.[30][31] Istraživač političke misli Iskruljeva, Arpad Lebl, pisao je (iz perspektive marksističkog istoričara) da Iskruljev nije pronašao "onaj pravi put koji zaista vodi u socijalističku revoluciju", ali da je njegova borba sa rukovodstvom mađarske socijaldemokratije bila "pozitivna pojava" jer je značila "kritiku s leva".[4]
Poznati srpski pedagog i aktivan član Socijalističke partije Jugoslavije u međuratnom periodu, Jovan Iskruljev (1886–1970), bio je ili brat od strica[32] ili rođeni brat[33] Krste Iskruljeva.
- ↑ Lebl 1950: str. 177
- ↑ 2,0 2,1 Lebl 1950: str. 178
- ↑ Lebl 1954: str. 132–133
- ↑ 4,0 4,1 Lebl 1961: str. 111
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Radenić 1973: str. 232–298
- ↑ 6,0 6,1 Lebl 1961: str. 112
- ↑ 7,0 7,1 Bikar 1964: str. 331
- ↑ Lebl 1950: str. 176
- ↑ Moša Pijade (ur.), Istorijski arhiv Komunističke partije Jugoslavije, tom VI: Socijalistički pokret u Bosni, Vojvodini i Makedoniji (Beograd: Istorijsko odeljenje Centralnog komiteta KPJ, 1951), 120.
- ↑ 10,0 10,1 Ješić 1969: str. 81
- ↑ Ješić 1969: str. 83
- ↑ Lebl 1950: str. 176–177
- ↑ Ješić 1969: str. 84
- ↑ Lebl 1961: str. 108
- ↑ Lebl 1961: str. 109
- ↑ András Bozóki, Miklós Sükösd, Anarchism in Hungary Theory, History, Legacies (Boulder, CO: Social Science Monographs, 2005), 130–133.
- ↑ Bikar 1964: str. 338
- ↑ 18,0 18,1 Lebl 1961: str. 110
- ↑ Lebl 1961: str. 112–113
- ↑ Radenić 1973: str. 299–358
- ↑ Lebl 1961: str. 114–115
- ↑ Lebl 1961: str. 113–115
- ↑ Bikar 1964: str. 332
- ↑ Lebl 1950: str. 179–180
- ↑ Lebl 1954: str. 134–135
- ↑ Lebl 1954: str. 136–138
- ↑ Lebl 1954: str. 133–134
- ↑ Lebl 1961: str. 103, 112
- ↑ Bikar 1964: str. 334
- ↑ Bikar 1964: str. 342–343
- ↑ Dušan Kovačev, "Lazar Vukičević – Prilog istraživanju života i rada", Hereticus 1–2 (2021), 104–105.
- ↑ Lebl 1950: str. 183
- ↑ Toma Milenković, Socijalistička partija Jugoslavije (Beograd: Institut za savremenu istoriju, 1974), 109–110.
- Bikar, Fedora (1964). „Uloga Ervina Szabóa u radničkom pokretu Mađara i nemađarskih naroda Ugarske od 1900 do 1918.”. Zbornik Historijskog instituta Jugoslavenske akademije (5): 223–346.
- Ješić, Rafailo (1969). „Ideološko-političke struje u radničkom pokretu Srbije 1903–1914.”. Tokovi revolucije (1): 3–156.
- Lebl, Arpad (1950). „Dr Krsta Iskruljev i Srpski agitacioni odbor”. Zbornik Matice Srpske za društvene nauke (1): 176–184.
- Lebl, Arpad (1954). „Dr Krsta Iskruljev o jugoslovenskim zemljama”. Zbornik Matice Srpske za društvene nauke (8): 132–140.
- Lebl, Arpad (1961). „Prilog pitanju veza Vojvodine i socijalističke partijske opozicije 1908–1913.”. Zbornik Matice Srpske za društvene nauke (30): 92–120.
- Radenić, Andrija (1973). Iz Istorije Srbije i Vojvodine, 1834–1914.. Beograd i Novi Sad: Matica srpska i Istorijski institut.