Karanovska kultura
Karanovska kultura (bugarski jezik: Карановска култура,) je neolitska kultura u jugoistočnoj Evropi, prvenstveno u Bugarskoj i u susjednim državama: Srbiji, Rumuniji i Sjevernoj Makedoniji.
Ime je dobila po selu Karanovo, oko 10 km od grada Nova Zagora, Slivenska oblast u Bugarskoj. U severozapadnom kraju sela je otkriven arheološki lokalitet sa naseobinskim humkama u podnožju poslednjih zavoja Sarnenske šume.
Naseobinskih humki ima u izobilju u Bugarskoj. Humka u Karanovo je jedna od najvećih. Visoka je 13 metara, dugačka 250 metara i široka 150 metara. Iako je samo djelimično iskopana (oko 1.700 m2), humka otkriva veliki dio svog arheološkog bogatstva.
Zahvaljujući proučavanju 12,4 metra dubine kulturnih slojeva, proučen je stratigrafski profil praistorijskog naselja (redosled formiranja zemljanog sloja). Kulture pojedinačnih slojeva su raspoređene u periode, i tako je stvoren hronološki sistem Karanova. Svi eksponati pronađeni u humci izloženi su u muzejima u Sofiji i Staroj Zagori.[1]
Peipadnici karanovske kulture bavili su se poljoprivredom. Gajili su usjeve kao što su pšenica, ječam, proso i mahunarke. Takođe su se bavili stočarstvom, uključujući uzgoj goveda, ovaca i koza.
Kultura se povezuje s razvojem trajnih naselja. U istraživanjima 1930-ih godina iskopano je naselje na vrhu brda sa 18 kuća, u kojima je živjelo oko 100 stanovnika. Lokalitet je bio kontinuirano naseljen od početka 7. do početka 2. milenijuma p.n.e. Često je karakteriziraju pravougaone kuće s malterisanim zidovima i glinenim pećima.
Zbog dugog trajanja, kultura je postavila osnovu za hronološko datiranje lokalnog područja. Imala je sedam glavnih faza:
- Karanovo I i II, rani neolit, oko 6.200 – 5500 p.n.e, paralelno sa Starčevačkom kulturom i smatra se nastavkom bliskoistočnog tipa naselja
- Karanovo III (Veselinovo)
- Karanovo IV, kasni neolit, oko 5.500 – 4.950 p.n.e.
- Karanovo V (Marica), kameno-bakarno doba, 4.950 - 4.500 p.n.e.
- Karanovo VI (Gumelniţa), bakarno doba, 4.500 - propalo oko 4.000. godine p.n.e. bez ikakvih znakova osvajanja ili preseljenja.
- Karanovo VII, koje se pojavilo tokom ranog bronzanog doba, oko 4.000 god. p.n.e. Poznata je po tumulima, među najstarijim u Evropi
Glavna karakteristika bile su bijelo obojena keramika i tamno obojene posude. Kasnije, kroz vremenske periode, uključivala je fino izrađenu, oslikanu keramiku, često s zamršenim geometrijskim dizajnom i motivima. Terakotna statua "Ljubavnici iz Gumelnice" iskopana je na humku Gumelnica u južnoj Rumuniji. Povezuje se s pojmom plodnosti te kulture. Vjeruje se da je napravljena prije 7.000 godina. Kvalitet i raznolikost keramike ukazuju na vještu i umjetničku kulturu.[2]
Karanovska tehnologija makrooštrica bila je intenzivna. Odlikovala se polustrmim i strmim retuširanjem, kao i korištenjem žutog kremena s bijelim mrljama. Karanovo oštrice bile su dugačke oko 100 mm i široke između 15 mm i 23 mm.
Sveukupno, Karanovska kultura je značajna zbog uvida u kulturni i tehnološki razvoj neolitskog perioda na Balkanu.[3]
| Sesklo | Egej | 6500 pne | 5000 | komentar |
| Anzabegovo-Vršnik | Egej | 6000 | 4300 | |
| Starčevo | Centralni Balkan, Podunavlje | 6200 | 4500 | Kereš (Mađarska), Kriš (Rumunija) |
| Vinča[4] | Centralni Balkan, Podunavlje | 5700 | 4500 | |
| Impresso | Mediteran | 6400 | 5500 | eng: Cardium pottery culture |
| Danilo | Hrvatska | 5400 | 3900 | |
| Sopot | Hrvatska | 5300 | 4400 | |
| Kakanj[5] | Bosna i Hercegovina | 6230 | 4900 | |
| Butmir | Bosna i Hercegovina | 5100 | 4500 | |
| Hvarsko - lisičićka[6] | Hrvatska, Bosna i Hercegovina | 5000 | 2500 | |
| Karanovo | Istočni Balkan | 6200 | 3500 | |
| Bojan | Istočni Balkan | 4300 | 3500 | |
| Trakasta keramika | Srednji Dunav | 5500 | 4500 | eng: Linear Pottery culture |
| Lenđel | Srednji Dunav | 5000 | 3400 | |
| Tisa | Mađarska | 5000 | 3400 | |
| Ljevkasta keramika | Skandinavija, Centralna Evropa | 4300 | 2800 | |
| Dnjestar-Bug | Moldavija, Ukrajina | 6200 | 4700 | |
| Cucuteni | Moldavija, Ukrajina | 5500 | 2700 | (rus: Tripolje) |
| La Amagra | Španija | 6500 | ||
| Vindmil hil | Engleska | 3000 | eng: Windmill Hill culture | |
| Megalitske kulture | Evropa | 8000 | 2000 | Od Mezolita do Bronzanog doba |
Minijaturna kulturna scena - Humka Ovčarovo, Bugarska
Dama iz Pazarčika
Keramička antropomorfna figurina iz Slatine
6-5 milenijum p.n.e, (Karanovo III-IV)
- ↑ „Karanovska humka”. TOTUS IN PARI, welcome.bg, 2006.. Pristupljeno 19. septembar 2025.(en)
- ↑ „Karanovo culture is Карановска култура. Romanized: Karanovska kultura. A neolithic culture named after the village”. neolithicarch.com. Pristupljeno 29. septembar 2025.(en)
- ↑ „Karanovo Settlement Mound”. TOTUS IN PARI, web.archive.org, 2006.. Arhivirano iz originala na datum 2008-11-15. Pristupljeno 19. septembar 2025.(en)
- ↑ „Marija Gimbutas - The Goddesses and Gods of Old Europe”. University of California Press - Berkeley, Los Anfeles. Pristupljeno 9. 2. 2017.
- ↑ „Edina Kadić: ANALIZA PRAHISTORIJSKIH KERAMIČKIH ULOMAKA SA LOKALITETA DONJE PAPRATNICE – ZAGREBNICE KOD KAKNJA”. Filozofski fakultet Sarajevo, 2012. Pristupljeno 9. 2. 2016.
- ↑ „Alojz Benac, Sarajevo 1964 –STUDIJE O KAMENOM I BAKARNOM DOBU SJEVEROZAPADNOG BALKANA”. Pristupljeno 9. 2. 2016.
