Istra u Narodnooslobodilačkoj borbi

Iz Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Spomenik palim borcima NOB-a i žrtvama fašizma u Rovinju

Antifašistički pokret u Istri pod vodstvom anarhista i Komunističke partije Italije (PCI) te kasnije i Komunističke partije Jugoslavije aktivirao se radi svrgavanja nacifašizma, oslobođenja od okupatorskih snaga u Drugom svjetskom ratu, te izgradnje novog društvenog poretka - socijalizma. Kod KPJ (KPH i KPSl) prisutna je i jaka iredentistička težnja pripojenja Istre i čitave Julijske pokrajine novoj jugoslavenskoj zajednici, tj. federativnim jedinicama Sloveniji i Hrvatskoj. Tako se Istra spominje već u prvim proglasima Komunističke partije Hrvatske u aprilu 1941. g., no kako je bila sastavni dio talijanske državne teritorije, pokret se razvijao u složenim vojnim i političkim uslovima. Pošto je Istra dugo vremena bila sastavni dio Kraljevine Italije, s čvrstim sistemom vlasti, narodnooslobodilački pokret Jugoslavije u početku nije imao previše perspektiva za masovni ustanak u Julijskoj krajini. Do opšteg oružanog antifašističkog ustanka u Istri, kao i u Italiji, došlo je nakon kapitulacije Italije septembra 1943. godine. Istra je oslobođena i anektirana u završnim operacijama JNA u maju 1945. godine.

Pripreme i početak ustanka[uredi - уреди | uredi izvor]

Prve partizanske čete u Istri formiraju se na Labinštini u organizaciji ilegalne KPI (PCI) već prije kapituacije Italije što oficijelna hrvatska i slovenska historiografija prešućuje. Kako su se ciljevi narodnooslobodilačkog pokreta Hrvatske i Slovenije podudarali s iredentističkim težnjama jednog dijela hrvatskog i slovenskog stanovništva Istre, po okupaciji Kraljevine Jugoslavije članovi KP Hrvatske i KP Slovenije pokušavaju djelovati na istarskom prostoru na kojem nisu imali ni članova ni organizacije pa se razvija suradnja s članovima KPI. U pomoć su pristigli i istarski emigranti, koje je okupacija zatekla u različitim krajevima Jugoslavije koji su bezuspješno poslali svoju četu u Istru. KPJ, KPI i anarhisti vrše pripreme za oružani otpor, tj. za oružanu borbu.

Stvarajući ilegalne punktove i organizacije, članovi KP Hrvatske i Slovenije nailazili su na suradnju KP Italije i stanovništva, koje se nakon kapitulacije Italije diglo na opći ustanak za socijalno oslobođenje. Međutim, čelnici i multietničko članstvo ilegalne Komunističke partije Italije u Istri su s neodobravanjem gledali na otvorene iredentističke težnje koje su dolazile iz Hrvatske i Slovenije i traže poslijeratnu referendumsku odluku Istrijana i svog stanovništva Julije o svom statusu. Unatoč nesuglasicama zbog nacionalizma i jednostranog proglašenja aneksije članovi KPI od 1942., a pogotovo od septembra 1943. g. organiziraju masovno pristupaju partizanskom pokretu otpora u internacionalističkom duhu u cilju izgradnje socijalističkog društva.

Pokret otpora do septembra 1943. godine[uredi - уреди | uredi izvor]

U Istri se po dolasku fašista na vlast organizira snažan antifašistički pokret otpora u organizaciji istarskih anarhista i komunista (članova KPI) koji su bili naročito jaki u Labinštini (preko 600 članova) i Rovinjštini koji pokreću velike akcije prilikom rata u Abisiniji u organiziranju dezerterstva i bježanja regruta u Kraljevinu Jugoslaviju te u slanju dobrovoljaca u interbrigade u španjolskom građanskom ratu, a nakon okupacije fašističke Italije dijelova Jugoslavije 1941. i u organiziranju bijega iz talijanske vojske u partizane. Pomoć istarskim antifašistima u organiziranju pokreta otpora pružao je i Okružni komitet KPH za Hrvatsko primorje, a organizaciju pokreta otpora u Medulinu, Prodolu i osnovali su u junu 1941. godine članovi Osvobodilne fronte Slovenije.

Talijanska policija je pratila razvoj pokreta otpora, pa je krajem 1941. otkrila tršćansku i puležansku organizaciju, a 1942. i 1943. g. rovinjsku, liburnijsku i pazinsku. Od kraja 1942. godine, pokret u organizaciji iz Kraljevine Jugoslavije dobiva nešto čvršće organizacione oblike. Djeluju skupine suradnika i simpatizera, osnivaju se institucije NOP-a, organizacije KPH i KPSl. U aprilu 1942. godine na Nanosu su osnovane Vipavska i Brkinska partizanska četa. Krajem augusta osnovana je u Gorskom kotaru istarska partizanska četa kao dio Drugog bataljona Drugog primorsko-goranskog odreda, koji je bio u nadležnosti Pete operativne zone Glavnog štaba Hrvatske. 3. septembra ona je poslana u Istru i izvela nekoliko bezuspješnih oružanih akcija i vratili se u Gorski kotar za razliku od autohtone labinske Prve istarske čete koja je bila uspješno aktivna od augusta 1943.

Među političke pote6e kojima se u poslijeratnoj historiografiji daje značaj spada i osnivanje 'Privremenog partijskog rukovodstvo KPH za Istru' u Karojbi 1943. koje se sastojalo od grupice 'narodnjaka'. Po poslijeratnom pisanju povijesti navodno u augustu 1943. godine u Istri djeluje stotinak Narodnooslobodilačkih odbora s više od hiljadu članova te da su osnovane sve druge organizacije NOP-a Jugoslavije, a do septembra 1943. godine oko osamsto Istrijana svih narodnosti se preko Rječine uspjelo priključiti snagama NOP-a u Jugoslaviji..

Kapitulacija Italije i njemačka ofenziva[uredi - уреди | uredi izvor]

Kapitulacijom fašističke Italije 8. septembra 1943. g. u čitavoj srednjoj i sjevernoj Italiji, pa tako i u Istri, buknuo je opći narodni ustanak. Razoružavane su vojne i karabinjerske jedinice, često i spontano, ali uglavnom pod vodstvom anarhista i komunista. Tako su i u Istri osnovane 3 brigade i dva odreda. Pod oružjem se našlo oko deset miljar Istrijana. Partizanske su jedinice kontrolirale skoro cijeli poluotok i istarske otoke osim Pule, Fažane, Briona, Vodnjana, Malog Lošinja, Rijeke i Trsta.

Politički djelatnici pokreta otpora su naravno izašli su iz ilegale i objavili narodnooslobodilački program. Vlast su preuzimali civilni oslobodilački odbori, tj. komiteti javnog spasa. KPH pak organizira skup 'narodnjaka' iz središnje Istre te svojih članova iz Hrvatske koji donašaju kontroverzne Pazinske odluke, 13. i 26. septembra po kojima se Istra anektira Hrvatskoj, tj. Jugoslaviji što je kasnije odlučilo i Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Hrvatske i izabran je hrvatski Pokrajinski NOO za Istru.

Njemačka Oktobarska ofenziva (Rastrelamento) na čitavom području Italije nanijela je velike gubitke partizanskom pokretu otpora i prisilila partizanske jedinice prisilila na povlačenje. Više od 15.000 partizana i isto toliko civila izgubilo je živote, a od toga u Istri oko 2.000, Uhapšeno je više od hiljadu i petsto a u logore odvedeno više od 500 Istrijana, zaplijenjeno je i razoreno nekoliko stotina stambenih i privrednih zgrada. NOP je nastavio s aktivnošću i u uslovima njemačke okupacije i represije, poput pokolja u Šajinima, Bokordićima, Maloj Gajani, Marezigama i ostalim mjestima.

Krajem oktobra i početkom novembra 1943. godine, Operativni štab za Istru osnovao je trinaest partizanskih četa, od kojih je svaka sačinjavala nekoliko desetina boraca. Njihov broj se do kraja godine udvostručio, a aktivnost pojačala, ali najveći broj istarskih partizana borio se na tlu Hrvatske i Slovenije. Oživljen je rad NOO-a, a 10. decembra 1943. godine održano je Prvo savjetovanje KP Hrvatske za Istru u Brgudcu, zatim Oblasna konferencija KPH za Istru u Račicama 25. decembra, te Oblasna konferencija SKOJ-a za Istru 29. decembra.

Aktivnosti NOP-a u 1944. i završne borbe za oslobođenje i priključenje[uredi - уреди | uredi izvor]

Formiranje 1. istarske brigade "Vladimir Gortan" na Učki, 1. aprila 1944.

U prvim mjesecima 1944. g. osnivaju se nove partizanske čete, bataljoni i udarni bataljoni, a 1. aprila 1944. na Učki je formirana Prva istarska brigadaVladimir Gortan“. U aprilu su osnovani Prvi partizanski odred „Učka“, 4. aprila u Stanciji Bembo kraj Bala talijanski bataljon „Pino Budicin“, 15. aprila u Rudanima Drugi puljski partizanski odred, a u junu Druga istarska partizanska brigada. Jedinice Istruže imale su u julu 1944. g. 4,864 vojnika. U augustu su u Čabru u Gorskom kotaru osnovane Treća istarska partizanska brigada i 43. istarska divizija NOVJ.

Toga ljeta održana je od 22. do 23. jula i Oblasna konferencija Antifašističkog fronta žena za Istru u Gvozdu kraj Rašpora. Osnovane su organizacije Jedinstvenog narodnooslobodilačkog fronta u kojima se kao konstitutivni element pojavljuje oktroirani privremeni odbor Italijanske unije za Istru i Rijeku. Djeluju seoski, općinski, kotarski, okružni, te oblasni narodnooslobodilački odbori kao najviše predstavničko tijelo narodnooslobodilačkog pokreta Istre. NOO-i nadziru kretanje, brinu o bezbjednosti i prehrani boraca i civilnog stanovništva, organizuju žetvu i prikupljaju pomoć, a djeluju i u okupiranim gradovima. Članovi NOO-a i pripadnici NOP-a organizuju učiteljske tečajeve i otvaraju škole. Uz oblasna glasila „Glas Istre“, „Il nostro giornale“, „Istarski vjesnik“ i „La voce del popolo“ umnožavaju se i druga glasila, poput pazinskih ili buzetskih „Vijesti“, „Pazinske vijesti“, „Porečki vjesnik“ i ostale. Umnažaju se i oblasna glasila USAOH-a, poput „Jedinstva mladih“. Djeluje Oblasna kazališna družina „Otokar Keršovani“, kazališne družine okružnih NOO-a za Buzet i Pazin, te italijanska kazališna družina. Jačanju kulturne djelatnosti NOP-a pridonijela je Oblasna konferencija kulturnih radnika Istre, održana 15. avgusta 1944. godine.

Spomenik palim borcima i žrtvama fašizma u Puli

Ljetni uspjesi zaustavljeni su u jesen 1944. godine, kada njemačke snage utvrđuju obalu i prostor Ćićarije, pa je djelovanje tijela NOP-a otežano. Zbog snažnog neprijateljskog pritiska, dolazi i do nove podjele prema kojoj se preustrojavaju organizacije i institucije NOP-a. Partizanske su jedinice već u avgustu 1944. godine napustile Istru. U Gorski kotar i na slobodni teritorij Slovenije povukli su se i pojedini dijelovi Oblasnih NOO-a za Istru, Oblasni komitet KPH i KPSl, Oblasni komitet SKOJ-a, te Oblasni odbori USAO-a Slovenije i Hrvatske i AFŽ-a Slovenije i Hrvatse. Okružni komiteti KPH i KPSl, Okružni NOO, neposredno vezani za određeni teritorij, održavali su kontinuitet NOP-a. U martu 1945. godine na otoku Olib okupili su se članovi Oblasnog NOO-a za Istru, kotarskih NOO-a i Okružnog i rejonskog NOO-a za Pulu, kako bi se pripremili za preuzimanje vlasti i aneksiju Hrvatskoj. Reorganizacijom su formirani okruzi Rijeka i Pula, došljacima je popunjen administrativni aparat i osnovani novi odjeli. Krajem aprila snage Jugoslovenske armije s istarskim bataljonima počele su oslobađati Istru, u koju su se 27. aprila 1945. godine vratili članovi Oblasnog NOO-a, te počeli organizovati novu vlast. Pazin je oslobođen 7. maja, a istog dana predale su se njemačke snage u Puli.

Bilans[uredi - уреди | uredi izvor]

Narod Istre slavi praznik pobjede u Puli, 13. maja 1945.

U Istri je Narodnooslobodilački pokret bio nastavak tradicije antifašizma, koji je opstao uprkos represivnim mjerama italijanskih vlasti. Specijalni sud za zaštitu države je od 1926. do 1943. godine osudio na zatvor ili progonstvo 692 istarska antifašista.

U NOB-u su učestvovala 28.754 Istrijana, od kojih je 5.000 poginulo u borbama. Istrijani su se borili i u pet prekomorskih brigada, koje su iz Italije prešle u Jugoslaviju i učestvovale u borbama za konačno oslobođenje. Bilo je oko 5.800 civilnih žrtava, a u logore je odvedeno 21.509 ljudi.

Oružanim priključenjem najvećeg dijela Julijske krajine Hrvatskoj i Sloveniji bez davanja mogućnosti demokratskom odlucivanju stanovništva o statusu ovog kraja unutar federacije te nacionalističko divljanje izazvalo je najveći egzodus u povijesti ovog kraja.

Istaknute ličnosti otpora i narodni heroji Istre[uredi - уреди | uredi izvor]

Literatura[uredi - уреди | uredi izvor]

Vidi još[uredi - уреди | uredi izvor]

Partizanska spomenica 1941. Segment isključivo posvećen Narodnooslobodilačkoj borbi.