Historijski arhiv (Skoplje)
Istorijski arhiv Skoplje ili Gradski arhiv Skoplje, nalazi se u Moskovskoj ulici br. 1, na uglu sa bulevarom „Partizanski odredi“, Skoplje, Sjeverna Makedonija. Arhiv predstavlja odjeljenje Državnog arhiva Severne Makedonije. Osnovana 1952. godine, ova ustanova je nadležna za zaštitu arhivskog materijala na području Skoplja i njegove okoline. [1]
Nakon završetka Drugog svjetskog rata, 1951. god. u Skoplju je osnovan gradski arhivski centar, što je označilo početak sistematskog očuvanja arhivske građe u novoosnovanoj Narodnoj Republici Makedoniji. Vremenom je mijenjao nazive počevši od Okružni historijski arhiv (1952.), Historijski arhiv Skoplja (1953), Arhiv Skoplja (1974), da bi 1990. god. postao regionalni odjel pod jedinstvenom upravom Državnog arhiva Sjeverne Makedonije.
Arhiv sadrži 675 fondova i 10 zbirki, među kojima su značajni fondovi koji se odnose na:
- Gradsku upravu Skoplja, 1918.-1941. godina
- Narodnooslobodilačke i narodne odbore, 1944.-1953.
- Obrazovne i kulturne institucije, 1919.-1980.
- Komercijalna preduzeća, 1919.-1990.
- Pravoslavnu crkvu (1919.-1946, za parohije, crkve, manastire) i Islamsku vjersku zajednicu (vakufi, povjerenstva)
Značajna je i zbirka od preko 30.000 fotografija Skoplja i okoline, nastalih u periodu 1928.-1983. Posebna pažnja posvećena je fotografijama nakon katastrofalnog zemljotresa u Skoplju 1963. godine i obnovi. U znak priznanja za postignute rezultate u oblasti kulture i za uspješnu saradnju u oblasti arhivskog rada, Odjeljenje u Skoplju je osvojilo nekoliko nagrada.
Skoplje je 26. jula 1963. godine bilo pogođen razornim zemljotresom koji je oduzeo živote više od 1.000 ljudi i uništio preko 65% zgrada u glavnom gradu. Ubrzo je započela obnova grada tokom koje je izgrađen veliki broj objekata i spomenika u duhu moderne arhitekture, u stilu brutalizma.[2]
Zgrada arhiva predstavlja jedan od najznačajnijih objekata izgrađenih u obnovi poslije zemljotresa 1963. god. Autor objekta je poznati makedonski arhitekta i profesor Georgi Konstantinovski. Konstantinovski je magistrirao na Univerzitetu Jejl u SAD-a i autor je mnogih objekata brutalističkog stila u zemlji. Sam autor kaže da mu je ovo najdraži projekat u karijeri. Projekat je bio predstavljen na mnogim izložbama u zemlji i inostranstvu. Konstatinovski je za ovaj projekat dobio republičku nagradu lista Borba za 1968.god. i makedonsku Nagradu 11 oktobar.
Arhitektonsku kompoziciju zgrade sastavljena je od jednog niskog i jednog visokog profila. Niski profil je oblikovan kao dva ukrštena paralelopipeda postavljena jedan iznad drugog, a visoki profil kao četverostrana prizma visine osam spratova i u ono vrijeme je dominirala okolinom. Poseban naglasak je stavljen na betonske zidove i jake stubove, koji svojom rebrasto-vibrirajućom strukturom u enterijeru i eksterijeru izazivaju osjećaj sigurnosti i stabilnosti kod osoblja zaposlenog u zgradi.[3]
Svojim izgledom zgrada je bila van svakog stereotipa u pogledu realizovanog prostora i korištenog materijala, sve je bilo novo i inovativno.
Prilikom projektovanja Skopskog arhiva, Georgi Konstantinovski je posebnu pažnju posvetio rješenju depoa kako bi se ispunili potrebni kriteriji. Osnova depoa je kvadratnog oblika sa dimenzijama 10 x 10 metara. Klasično otvaranje prozora za prirodno osvjetljenje prostorije bilo je odbačeno, a rješenje je nađeno u proširenju slobodnih uglova, što je rezultiralo nišama od 1x1 metar i prozorima koji se otvaraju bočno jedan nasuprot drugom. Na taj način je omogućeno prodiranje samo prirodnog difuznog svjetla za normalnu manipulaciju u depou i sprječen direktan prodor sunčevih zraka u prostoriju.[4]
Glavni ulaz u zgradu nalazi se u Moskovskoj ulici. Čine ga blage stepenice i prostrani trijem. Ulazni hol se nalazi direktno uz trijem, osvijetljen lampionom postavljenim iznad galerije na prvom spratu. Na lijevoj strani hola nalaze se administrativne prostorije, a na desnoj su prostorije za posjete pisarnica i istražitelja, kao i sala za sastanke.
Na prvom spratu su odjeljenja za sređivanje i obradu arhivske građe, za izradu naučnih i informativnih resursa, te prostorije za grubu klasifikaciju i sistematizaciju. Između ovih prostorija i depoa uspostavljena je mostna veza za direktnu komunikaciju. Za depo su projektovane odvojene vertikalne komunikacije, koje mu omogućavaju posebnu kontrolu i sigurnost, kao osnovne preduslove za ovu vrstu objekta.
Ovoj impozantnoj građevini, koja je simbol i ponos Skoplja, prijeti degradacija sa aspekta održavanja i od uticaja gradnje novih objekata. Projektovan i izgrađen sa ravnim krovom, ali kao rezultat neredovnog održavanja zgrade, danas Arhiv već ima kosi krov koji ne pripada konceptu i smislu projekta. Iza arhiva izgrađena je stambena zgrada, koja je udaljena samo dva metra od nje, skoro da je izgrađena na istoj parceli kao i Arhiv, a da se pritom ne vodi računa o estetskom izgledu cijele arhitektonske građevine i naslijeđu od posebnog značaja.[5]
- Enciklopedija Moderne Arhitekture (org.Knaurs Laxikon der modernen Architektur) Herausgegeben von Gerd Hatje, 1970.[6]
- „Brutalistički beton stare Jugoslavije inspiriše novu generaciju”. BBC - 28.01,2019. Pristupljeno 19. 5. 2025.(en)
- ↑ >„Državni arhiv Sjeverne Makedonije - Odjeljenje u Skoplju”. ERHI, 05.11.2021.. Pristupljeno 2. avgust. 2025.
- ↑ >„Spomenici i brutalistička arhitektura u Sjevernoj Makedoniji - ISTORIJSKI ARHIV, najdragocjeniji projekat arhitekte Konstatinovsog”. MONUMENTAL MK 05.11.2021.. Pristupljeno 2. avgust. 2025.
- ↑ >„Gradski arhiv u Skoplju Konstatinovsog”. MARH - Makedonska arhitektura. Pristupljeno 5. avgust. 2025.
- ↑ >„Arhiv u Skoplju: Radkalan preokret u savremenoj makedonskoj arhitekturi”. PORTA 3 - Građevinarstvo - arhitektura, 21. januar 2025.. Pristupljeno 2. avgust. 2025.
- ↑ „Lejla Kreševljaković: Brutalizam u arhitekturi Bosne i Hercegovine”. Univerzitet Sarajevu – Arhitektonski fakultet, 2022.. Pristupljeno 13. 4. 2024.
- ↑ „Enciklopedija moderne arhitekture”. Građevinska knjiga, Beograd – 1970.. Pristupljeno 13. 4. 2024.