Grad Čačak

Iz Wikipedije, slobodne enciklopedije

U geografskom pogledu, Čačak se nalazi na kontaktu Šumadije i unutrašnjih dinarida.

Opština zauzima površinu od 636 kilometara kvadratnih niz tok Zapadne Morave.

Najstarija otkrivena arheološka nalazišta na ovom prostoru, koja govore o postojanju ljudskih zajednica i njihovom životu, pripadaju periodu neolita ili mlađeg kamenog doba (od oko 5500. do 3200. godine pre nove ere).

Registrovani su i lokaliteti iz bronzanog doba, uglavnom humke.

Najznačajniji praistorijski nalaz je iz Atenice, gde su oko 500. pre nove ere sahranjeni, najverovatnije, tribalski knez i kneginja sa bogatim zlatnim i srebrnim nakitom.

Sledeći veliki istorijski period, Antički, odgovara vremenu rimske dominacije na ovom području.

U okviru čačanske opštine otkrivene su brojna poljoprivredna imanja sa pratećim objektima (villae rusticae) iz rimskog doba.

Na osnovu još nekih nalaza (epigrafskih natpisa, metala i keramike) može se reći da se antički život na ovom prostoru odvijao u periodu od II do početka V veka naše ere, kada je teritorija Čačka i okoline pripadala rimskoj provinciji Dalmaciji.

U samom centru grada istražene su terme iz II i IV veka naše ere. Nakon velike seobe naroda na ovom prostoru život zamire. Tek u VI veku u brdsko-planinskom području oko Čačka podiže se vizantijsko utvrđenje, danas nazvano Gradina, za koje se pretpostavlja da je predstavljalo administrativni i verski centar celog područja.

Najstariji pouzdano potvrđeni materijalni ostaci života Srba na ovim prostorima, koji su se na Balkan doselili za vreme vizantijskog cara Iraklija (610-641), otkriveni su na lokalitetu "Kulina" pod Kablarom i koji su datovani u X-XI vek.

Za vreme Stefana Nemanje, ovaj kraj pod vlašću njegovog brata Stracimira, koji njime upravlja između 1168. i 1189. godine, i kada na mestu današnje crkve podiže manastir Moravski Gradac, koji je bio i sedište episkopije a kasnije mitropolije.

Čačak se pod današnjim imenom prvi pu pominje 18. decembra 1408. godine, u jednom spisu iz Dubrovačkog arhiva.

Turska vlast na ovim prostorima nije bila ugrožena sve do Bečkog rata (1683-1699).

Austrijska vojska je 1688. godine prodrla duboko u Srbiju, kada su ustanici oplenili i Čačak.

Nakon dve godine austrijska vojska i srpski ustanici bili su poraženi, a turska vojska je uskoro razorila i sva ustanička mesta u Zapadnoj Srbiji. Mir između dve carevine nije dugo trajao. Uoči Austro-turskog rata 1716-1738. Čačak je imao oko 150 kuća. Oslobođenje u jesen 1717. zateklo je "nenaseljeno pusto mesto", koje Požarevačkom mirom ostalo u austrijskim rukama. Turci su u svojoj ofanzivi krajem februara 1738. ponovo zauzeli i spalili Čačak.

Posle ponovnog pada severne Srbije u turske ruke veliki deo ovog prostora ostao je pust usled seoba preko Save i Dunava. To je vreme kada se na ovo područje naseljava stanovništvo iz Crne Gore, Hercegovine, Bosne i Starog Vlaha od kojih danas potiče 90% stanovniaka ovog kraja. Za vreme Kočine krajine varoš su 1788. popalili ustanici kneza Alekse Nenadovića.

Čačak je u Prvom srpskom ustanku oslobođen u proleće 1804. godine. Varoš je 1808. imao 250 stanovnika.

Kada su Turci 1813. napali Srbiju sa svih strana, pod njihovu vlast pao je i Čačak.Posle ponovnog osvajanja Srbije represalije nad srpskim stanovništvom od strane Turaka bile su nepodnošljive. Misao o novom ustanku nijednog trenutka nije zamirala.

U selu Trnavi kod Čačka, septembra 1814. izbila je Hadži-Prodanova buna i uglavnom je ostala u lokalnim okvirima. Turci su je svirepo ugušili. Novi ustanak planuo je u Takovu sledeće 1815. godine na proleće, i zahvatio veliki deo Srbije. Velika bitka na Čačku trajala je od 25. aprila do 13. juna. Rešena je u nekoliko uzastopnih bojeva na prostoru od brda Ljubića i varoškog šanca. Poginuo je i predvodnik turske vojske Imšir - paša, i uništena glavnina turske vojske u beogradskom pašaluku.

Čačak se posle Drugog srpskog ustanka razvijao kao nahijsko sedište. Posle konačnog odlaska Turaka iz Čačka, početkom tridesetih godina XIX veka, varoš je imala samo 900 stanovnika.

Konačna obnova crkve izvršena je 1834. godine.

U gradu je 1837. počela je sa radom i Gimnazija. Sredinom XIX veka Čačak je imao oko 1.500 stanovnika. Gradski centar sa sabornom crkvom i objektima balkanske arhitekture podsećao je na doba prve vlade kneza Miloša Obrenovića.

Nezavisnost i međunarodno priznanje koju je Srbija dobila 1878. godine uslovili su veliki ekonomski preporod cele zemlje. Čačak postaje veliki centar za promet poljoprivrednih proizvoda u Zapadnoj Srbiji.

U železnički saobraćaj Čačak je uključen 1911. kada je u grad ušao prvi voz. Privredni napredak uslovio je i rast grada. Broj stanovnika se sa 2.290 iz 1874. godine povećao na 3.869 u 1890. godini, da bi 1900. godinu dočekao sa 4.232 žitelja čiji je broj narastao na 5.671 u 1910. godini. Nakon trogodišnje Austro-ugarske okupacije, Čačak je oslobođen 25. oktobra 1918. godine.Grad je nastavio svoj razvoj, ali ovoga puta u sasvim novom ambijentu proširene države. Čačak je 1921. godine, dobio i električnu energiju za napajanje domaćinstava i prvih većih industrijskih postrojenja, Vojno-tehničkog zavoda koji je počeo sa radom 1930. godine i zapošljavao oko 1.000 radnika i Fabrike hartije, osnovana 1930. i koja imala oko 200 radnika. Opšti napredak ogledao se i prerastanjem Gimnazije u Čačku iz šestorazredne u osmorazrednu i otvaranjem nove zgrade 1927, u kojoj je gimnazija i danas smeštena. Izvršena je i obnova crkve, 1929. godine. Sve je to za posledicu imalo i povećanje stanovnika grada, sa oko 5.000 iz 1918. na oko 13.000 pred 1941. godinu.

Tokom 1941. godine Čačak i njegova okoline su središte ustanka, kao i kasnijeg građanskog rata između partizana i četnika. Sukobi između dva pokreta izbilu su oko pitanja zajedničke komande , oznaka koje nisu državne , revolucionarnih organa vlasti. Nemci su pored represije nad civilnim stanovništvom i pojedinačnih i masovnih likvidacija svojih neprijatelja, izvršili i pljačku industrijskih postrojenja. Okupacija je u mnogome vratila čitavo područje čačanskog kraja, u period sa početka XX veka. U jesen 1944. godine potpomognuti podrškom zapadnih saveznika i jedinica Crvene armije, pripadnici partizanskog pokreta odneli su prevagu. Konačno oslobođenje Čačka dogodilo se 4. desembra 1944. kada su nemačke jedinice isterane iz grada.

Posle Drugog svetskog rata došlo je do revolucionarnog preobražaja društva.

Monopol komunističke partije u svim vidovima života trajao je više decenija, sve do prvih višestranačkih izbora u Srbiji 1990. godine, odnosno do 2000. godine kada je došlo do konačnog smenjivanja nosioca starog režima nasleđenog iz vremenena komunizma. Razvoj Čačka od oslobođenja zemlje 1945. godine bio je usporen usled posledica okupacije i rata. Obnovljena su mnoga i poginuta nova preduzeća, kulturne ustanove, sportska društa. Grad kojeg danas poznajemo u ovom periodu dobio je i svoju arhitektonsku fizionomiju. Broj stanovnika Čačka neprekidno je rastao. Od oko 13.000 iz 1948. godine, kada je dostignut broj žitelja grada pre početak Drugog svetskog rata, preko 27.642 stanovnika u 1961. godini do 72.392 u 1991. godini. U celoj opštini je 1991. bilo ukupno 116.618 stanovnika.


U blizini samog grada nalayi se Srpska Sveta Gora : Izuzetno mesto u spomeničkoj baštini Čačka i okoline imaju stare bogomolje: manastiri i crkve. Najstarije su vekovima duhovna žarišta: čuvari vere, darovnici prosvete i kulture i meštanima i svakom pohodniku.

Manastiri u Ovčarsko-kablarskoj klisuri čine je i Srpskom Svetom Gorom. Neki od tih hramova podignuti su u doba Nemanjića, Lazarevića i Brankovića. Imali su presudnu ulogu u očuvanju duhovnih vrednosti, života i identiteta srpskog naroda.

Manastir Blagoveštenje, sa crkvom Blagovesti Presvete Bogorodice, potiče iz XVII veka. Nalazi se na levoj obali Morave ispod Kablara. Crkva je zanimljive arhitekture, a živopis je rađen od 1602. do 1632. godine i jedno je od najboljih ostvarenja u našem zidnom slikarstvu u prvoj polovini XVII veka. Od starog ikonostasa sačuvana je prestona ikona Bogorodice sa Hristom, rad slikara Mitrofana iz 1602. godine.

Manastir Vavedenje, sa crkvom Vavedenje presvete Bogorodice, nalazi se na desnoj obali Zapadne Morave. Po legendi, ovaj manastir su podigli Stevan Nemanja i njegov sin Sveti Sava. Prvi put se pominje 1452. godine, a obnovljen je 1797. godine. Poseduje retke stare knjige među kojima i Beogradsko četvorojevanđelje, štampano 1552. godine.

Manastir Jovanje, posvećen je rođenju Svetog Jovana Krstitelja. Nalazi se na levoj obali Zapadne Morave. Prvi put se pominje 1536. godine. Stari manastir je porušen 1959. godine i prenesen na današnju lokaciju. Zbog posebnog značaja ali i gostoprimstva monahinja ovaj manastir posećuje veliki broj vernika tokom čitave godine.

Manastir Nikolje je, sudeći po ostacima starog živopisa u priprati hrama i po nekim dokumentima, nastao pre 15. veka. Kasnije je više puta stradao. Freske ukrašavaju unutrašnjost hrama i deo južnog zida spolja. Živopis u priprati je datiran natpisom iz 1637, a zidovi naosa oslikani su 1697. godine. U manastiru se čuva dosta predmeta iz 18. veka, a u biblioteci nekoliko rukopisnih knjiga. U posebnom objektu uređena je manastirska postavka sa predmetima iz bogate riznice ove bogomolje.

Manastir Preobraženje, takođe je iz novijeg doba. Podignut je 1940. godine, umesto starog preobraženjskog hrama, koji se nalazio, ne na padinama Ovčara (gde je danas), već sa druge strane Zapadne Morave. Život u ovom manastiru organizovan je kao i u svetogorskom Hilandaru.

Manastir Sretenje, ubraja se među veoma stare sakralne objekte. Srušen, dugo je bio zapusteo. Obnovio ga je 1818. godine Nikifor Maksimović, kasnije episkop užički. Oslikan je 1844. godine. čuva više značajnih predmeta iz XVIII i XIX veka, a poseduje i tri rukopisa iz XVI stoleća. Tu su, pored ostalog, i Ostroška biblija, štampana u Rusiji 1571, i Triod, štampan u Trgovištu (Rumunija) 1694. godine. U hramu je grobnica ktitora Nikifora Maksimovića, a u riznici njegov portret, rad znamenitog ikonopisca i slikara Janka Mihailovića Molera (1792-1853) iz Negrišora (Dragačevo).

Manastir Uspenje, metoh manastira Jovanje. Podignut je na temeljima istoimene drevne bogomolje.

Manastir Vujan je, na istoimenoj planini, u Prislonici. Drevni manastir u ovom selu Obrovin nalazio se na seoskom ataru i od njega je sačuvana časna trpeza. Pretpostavlja se da je nastao u doba Nemanjića, možda kao metoh nekog od manastira u Ovčarsko-kablarskoj klisuri. Sadašnji hram je novijeg nastanka - obnovljen je 1805. godine zaslugom vojvode Nikole Milićevića Lunjevice na svetom grobu nepoznatog monaha. U hramu su posmrtni ostaci vojvoda iz srpskih ustanaka Lazara Mutapa i Nikole Milićevića Lunjevice. Lunjevici je spomenik podigla njegova unuka - kraljica Srbije Draga Obrenović.

Manastir Vaznesenje, obnovljen je posle Drugog svetskog rata na ruševinama nekadašnjeg hrama, koji je nastao pre XVI veka. Na tu drevnu manastirsku crkvu podsećaju, u priprati i središnjem delu hrama, u podu, i dve mermerne rozete, ukrašene biljnim ornamentima.

Manastir Ilinje, je metoh Blagoveštanja. Po predanju, na njegovom mestu nalazio se manastir posvećen Svetom Iliji, jedan od najstarijih u zapadnoj Srbiji. Prilikom gradnje sadašnjeg hrama 1939. godine, otkriveni su temelji stare manastirske crkve.

Manastir Svete Trojice Usred divljine i tišine, koja je potrebna za duboku i stalnu molitvu, na padinama Ovčara, nalazi se manastir Svete Trojice. Najstariji pisani pomen o manastiru potiče iz 1594/95. godine. U turskim popisima beležen je od 1572. godine. Po arhitekturi je najlepši od svih manastira u Ovčarsko-Kablarskoj klisuri. Manastirska slava: Svete Trojice (u junu)

Crkva posvećena Svetom Savi Pod starim liticama Kablara, ispod jedne stene u malom udubljenju kamena, izvire voda koja se tu zadržava i pravi mali rezervoar zapremine 2-3 litra. Ta voda ne otiče, ali je uvek ima i kada se uzima u velikim količinama. Ovu vodu narod zove ¨vodica Svetog Save¨ i veruje se da je ona čudotvorna. Kod izvora je 1938. godine podignuta crkvica posvećena Svetom Savi.


Čačani u istoriji: Vojvoda Stepa Stepanović (Kumodraž 1856 - Čačak1929), vojskovođa. U ratovima za oslobođenje i ujedinjenje komandovao je Drugom srpskom armijom. Pobednik sa Jedrena, Cera i Dobrog Polja.

Dragutin Gavrilović (Čačak 1882-Beograd 1945), pukovnik. Heroj iz odbrane Beograda i nacionalni junak srpskog naroda.

Vićentije Popović (Ježevica 1832-Ježevica 1917), prota, narodni poslanik. Kao učen čovek svoga vremena imao je ličnu biblioteku, koja je počinjala knjigama njegovih predaka iz XVI veka.

Budimir Davidović (Goračići 1890-Čačak 1980), rezervni narednik. Nosilac Zlatnog vojničkog Ordena Karađorđeve zvezde sa mačevima i francuske Ratne medalje za zasluge na Solunskom fontu.

Konstantin Popović (Ježevica 1842-Ježevica 1864), pesnik, jedan od začetnika istorije umetnosti kod Srba.

Vladislav Petković Dis (Zablaće 1880-Jonsko more 1917) pesnik.

Nikifor Maksimović (Ježevica 1788-manastir Sretenje 1853) vladika užičke eparhije. Bavio se obnovom Ovčarsko-kablarskih manastira i radio na kulturnom i prosvetnom uzdizanju Čačka.

Mihailović Đorđe,(Čačak 1856-Kragujevac 1925), general. U Prvom balkanskom ratu komandovao Šumadijskom divizijom I poziva.

Nadežda Petrović (Čačak 1873-Valjevo 1915), slikar. Njeno slikarstvo ide u korak sa evropskim ekspresionizmom, impresionizmom i fovizmom. Umrla je na dužnosti dobrovoljne bolničarke u valjevskoj vojnoj bolnici.

Stevan Luković (Čačak 1877-Beograd 1902), pesnik. Sarađiva o je u časopisima "Delo", "Nova iskra", "Zvezda" i dr.

Jovan Obrenović (Srednja Dobrinja 1786-Sremski Karlovci 1850). U Drugom srpskom ustanku zapovednik srpske konjice u bitci na Čačku. Kao knez Rudničke i Požeške nahije dao izuzetan doprinos urbanističkom i privrednom razvoju Čačka i formiranje gradskog naselja.

Jaša Prodanović (Čačak 1867-Beograd 1948), književnik, narodni poslanik i ministar. Bio je član Srpske akademije nauka i umetnosti.

Siniša Paunović (Čačak 1903-Beograd 1995), književnik. Pored ogromnog književnog, prevodilačkog i novinarskog dela ostavio veliku zbirku dela likovnih umetnosti.

Ferdinand Kren (Ruma 1826-Čačak 1894), pivar i preduzimač. Pivaru u Čačku osnovao je 1850. godine.

Dragiša Stojadinović (Čačak 1888-Buenos Aires 1961), univerzitetski profesor i političar. Bio je predsednik vlade i ministar spoljnih poslova Kraljevine Jugoslavije.


Uredio Predrag Vujadinovic iz Cacka