Državni udar u Turskoj 1980.

Iz Wikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu

Puč 12. septembra (turski: 12 Eylül Darbesi) je bio državni udar koji su u Turskoj izvele oružane snage prilikom čega je svrgnuta vlada premijera Sulejmana Demirela, a na vlast preuzeo Savjet nacionalne sigurnosti, odnosno vojna hunta na čelu sa načelnikom Generalštaba Kenanom Evrenom. Povod za puč je bila eskalacija političkog nasilja, kako od strane radikalne ljevice, tako i radikalne desnice (Sivi vukovi), od kojih je potonja uživala prešutnu podršku Demirelove vlade. Evrenov režim je, tvrdeći da nastoji zavesti red i mir, suspendirala dotadašnji Ustav, započela sa masovnim hapšenjima i dovođenjem zatvorenika pred vojne sudove, gdje su optuženici osuđeni na dugogodišnje zatvorske kazne, a nekoliko desetaka, pretežno ljevičara, osuđeno na smrt i pogubljeno. Brutalna represija je kratkoročno postigla cilj, te je Turska nakon mnogo godina dobila stabilnu vlast, te je pučistički režim, usprkos masovnih kršenja ljudskih prava, uživao podršku SAD, NATO-a i drugih saveznika iz Zapadnog bloka, dijelom zabrinutih zbog nedavnog sloma prozapadnog i proameričkog režima u susjednom Iranu. Za razliku od pučista koji su preuzeli vlast dvadeset godina ranije, Evren i njegova hunta su odlučili malo duže ostati na vlasti, te su, između ostalih, proveli niz ekonomskih reformi po preporukama MMF-a i uvođenja elemenata slobodnog tržišta i deregulacije u tursku ekonomiju. Godine 1982. je hunta donijela novi Ustav, koji je odobren na referendumu, a krajem 1983. je ponovno uspostavljena civilna vlast nakon parlamentarnih izbora gdje su pobijedila pristaše puča okupljene u Domovinsku stranku Turguta Ozala.

U junu 2011. su turske vlasti protiv sudionika i voda puča pokrenule krivični postupak zbog ubistava i kršenja ljudskih prava. Evren i zrakoplovni general Tahsin Şahinkaya, jedini tada živući član hunte, su 2014. osuđeni na doživotni zatvor.