Domus de janas

Pogrebna tradicija u praistoriji Sardinije - Domus de janas

Svjetska baština UNESCO-a
Italija
Registriran	2025.
Vrsta	kulturno dobro
Mjerilo	iii
Ugroženost	no
Referenca	UNESCO

Domus de janas su praistorijske grobnice uklesane u stijeni, karakteristične za sva područja ostrva Sardinije, Italija. Na italijanskom jeziku, sardinski termin domus de janas (južna varijanta) može se prevesti kao vilinska kuća ili kuća vještica, pri čemu su jane mitološke figure tipične za regionalni folklor, slične ženskim stvorenjima sa magičnim moćima.

Nalaze se pojedinačno ili u velikim skupinama do 40 grobnica. Izgrađene su tokom kasnog neolita do ranog bronzanog doba (4.400–2.000. p.n.e.). Otkriveno ih je više od 2.400, u prosjeku otprilike jedna na svakih 10 km², a veruje se da sve nisu pronađene. Predstavljaju najizuzetniji dokaz o hipogeizmu na Sardiniji, iz doba neolita. Budući da su raštrkane po većem dijelu teritorije ostrva i zbog svoje brojnosti, predstavljaju i izraz identiteta sardinskog pejzaža.

Dio pejzaža na Sardiniji

Domus de Janas Baldedu

Tradicija

Grobnice odražavaju svakodnevni život i pogrebne običaje, duhovna vjerovanja i društvenu evoluciju sardinskih zajednica. Termin janas podseća na Janusa, rimsko božanstvo sa dvostrukim pogledom, koje je gledalo i ka prošlosti i ka budućnosti. Janus je zaštitnik kapija i vrata, prolaza, koji takođe imaju dvostruki pogled, unutra i spolja.

Tokom vijekova, duše predaka su postajale misteriozne vile iz legendi i nastavile da žive u domusu. Obred sahranjivanja zasnivao se na vjerovanjima u život poslije smrti i nadi u ponovno rođenje. Pokojnik se nije trebalo vratiti u svijet živih, stoga su morali imati potrebnu opremu za život u zagrobnom životu, svijetu okrenutom naglavačke. Slični običaji se nalaze i u modernom dobu. Jedan trakav je stavljanje u pogrebni kovčeg muškarca krpene lutke i predmeta koji podsjećaju na zemaljski život supruge, kako ne bi imao potrebu da se vrati i da je traži. Mrtvi se smatraju živima, iako u drugoj dimenziji sa kojom se može komunicirati. Pokojnik je premešten iz onoga što je bio njegov uobičajeni dom tokom života u drugu kuću, prema drevnom idealnom principu - specifičnom za ove ljude - koji je pretpostavljao večni kontinuitet ljudskog bića.

Grobnice su izgrađivale i kasnije civilizacije na ostrvu.

Nekropola Sant'Andrea Priu

Nekropola Mandra Antine

Arhitektura

Građene su na grebenima gde stijene izlaze na površinu, jedna pored druge. Najstariji oblici su kockaste komore veličine približno jednog kubnog metra veličine, sa blago ispupčenim zidovima i zaobljenim uglovima sa svih strana. Bile su zatvorene pločom, postavljenom unutar pravilnog okvira, bez ukrasa i neupadljive su.

Kasnije su građene i kao proširene prave kamene stambene jedinice, često povezane, čineći prave podzemne nekropole, dijeleći zajednički hodnik (dromos) i ulaz koji je ponekad veoma prostran i ima visok plafon. Pedantne su izrade, s prepoznatljivim arhitektonskim karakteristikama i bogatim dekoracijama koje podsećaju na domove živih, mada u manjim razmjerama, pružajući preciznu predstavu o tome kako su građeni domovi prije pet hiljada godina. Zidovi su često bili ukrašeni reljefnim simbolima. Brojni su naturalistički ili šematski prikazi glave bika, ili samo njegovih rogova, koji „svjedoče o kultu božanstva koje je bilo izvor regeneracije za pokojnika, simbol života i moći oplodnje. Uz reljefnu dekoraciju, postoji i gravirana i slikana dekoracija, posebno u čuvenoj grobnici Mandre Antine u Tieziju. Pojavljuju se linearni i geometrijski motivi, poput cik-cak linija, spirala i diskova.

Svjetska baština

Domus de janas uvrštene su na listu UNESCO-ove svjetske baštine. Odluka je donešena na 47-om zasjedanju Komiteta za svjetsku baštinu od 6-16 jula 2025. god. u UNESCO-om sjedištu u Parizu.

Izvori

Domus de janas na Wikimedijinoj ostavi