Brutalistička arhitektura u Srbiji

Brutalna arhitektura u Srbiji pojavila se kao posljedica ugledanja arhitekata na savremenu arhitekturu brutalizma u svijetu i kao nužnost nastalu zbog specifičnih društvenih okolnosti u kojima se Srbija (Jugoslavija) nalazila tokom šezdesetih i sedamdesetih godina XX vijeka.^[1]

Le Corbusier, arhitekta moderne arhitekture, projektovao je Stambenu jedinicu u Marselju (Unité d’habitation), izgrađenu 1952. godine^[2] i zgrade u Chandigarhu u Indiji 1953. godine. Umjesto čelika upotrebio je lijevani neobrađeni beton koji je u obrazloženju nazvao - prirodni beton (béton brut). Bio je to ključni element koji je pokrenuo brutalistički pokret, stil kojim je u svijetu izgrađen znatan broj objekata nakon Drugog svjetskog rata, od početka 1950-ih do kraja 1970-ih godina. Inspirisani Le Corbusierovom arhitekturom, engleski arhitekti Alison i Peter Smithson projektovali su zgradu škole u Hunstatonu, prvi objekat za koji je rečeno da je urađen u stilu brutalizma.^[3]

U srpskoj modernoj arhitekturi postoje dvije rupe građevina koje su podignute u stilu brutalizma i koje su koristile sirovi beton i ciglu. Prva grupa uključuje objekte nastale po projektima u kojima su upotrebljeni principi brutalizma, bilo svjesno ili nesvjesno, a koji su posljedica manjih ili većih imitacija moderne arhitekture šezdesetih i sedamdesetih godina XX vijeka, promovirane u arhitektonskim časopisima L’Architecture d’Aujourd’hui i JA (Japan Architect). Među autorima tih radova ističu su Mihajlo Mitrović, Petar Vulović i Ljupko Ćurčić, čija sva kreativna djela odražavaju principe brutalizma i koji svjesno istražuju estetske potencijale sirovog betona i cigle i ekspresivne mogućnosti korištenog materijala.^[1]

Druga, mnogo veća grupa obuhvata objekte izgrađene uz upotrebu sirovog betona kao direktniju posljedicu društvenih okolnosti koje su zahtijevale brzu izgradnju jeftinih i funkcionalnih struktura. Takve građevine vizualno odgovaraju brutalizmu, iako nisu rezultat teorijske upotrebe brutalističkih principa. Brojni autori, poput Branislava Jovina, Stojana Maksimovića, Ivana Antića itd., čija su djela uključena u ovu grupu, posvetili su više pažnje arhitektonskoj organizaciji prostora, dok su ekspresivne mogućnosti sirovog betona bile potisnute u drugi plan.

Značajni objekti

Zgrada opštine Novi Beograd, 1962-1964, projektanti Stojan Maksimović, Branislav Jovin
Muzej Jugoslavije iz 1962. po projektu Mihajla Jankovića^[4]
Telekomunikacioni toranj Avala, 1959-1965, Uglješa Bogunović, Slobodan Janjić
Zgrada Braće Jugović br. 14, 1964-1967, Mihajlo Mitrović
Zgrada Braće Jugović br. 10, 1964-1970, Mihajlo Mitrović, u kojem je autor kombinirao ekspresionističku strukturu objekta s brutalističkom materijalizacijom.
Zgrada Urbanističkog zavoda u Beogradu, 1967-1970, projektant Branislav Jovin^[5]
Sportsko-rekreativni centar 25. maj u Beogradu, izgrađen 1971-1973. godine, projektant Ivan Antić. Zgrada se odlikuje ekspresivnim efektom rogastog oblika i horizontalno razgranate strukture upotrebom crvene cigle i prirodnih betonskih površina, što naglašava njen ekspresivan izgled.
Stambeni objekti, 1967-1974, kod kojih je karakteristična težnja ka iskrenoj primeni materijala, bez naknadnog dorađivanja.
- Novi Beograd, Blok 21, 1960-1966, Mihailo Čanak, Leonida Lenarčič, Milosav Mitić i Ivan Petrovićem,
- Novi Beograd, Blokovi 22 i 23, autori Božidar Janković, Branislav Karadžić i Aleksandar Stepanović. Oba bloka se mogu povezati s idejama brutalizma zbog upotrebe armiranog betona u artikulaciji fasadnih površina, ali i zbog jasnog naglaska na strukturi zgrada, kako na fasadi tako i u tlu.
- Novi Beograd, Blokovi 28, 30, 62, 63,
- Novi Beograd, Blok 29, 1967-1968, Mihajlo Čanak, Milosav Mitić,
- Novi Beograd, Blok 61, 1971-1973, Darko Marušić, Milenija Marušić, Milan Miodragović,
- Novi Sad (Liman III), 1970-1971, Predrag Cagić, Milan Lojanica, Borivoje Jovanović,
- Ivanjica, stambena zgrada, 1972-1978, Petar Vulović,
- Beograd ("Rudo"), 1973-1976 Vera Ćirković,
- Beograd (kompleks u Bulevaru Revolucije), 1966-1970, Zoran Žunković, Mihajlo Živadinović,
- Beograd (Bulevar vojvode Stepe) Božidar Janković, Branislav Karadžić, Aleksandar Stepanović
- Beograd, na uglu Južnog bulevara i Ulice Maksima Gorkog, izgrađena 1971-1974. godine, autor arhitekta Stojan Maksimović, naglasio je primarnu strukturu zgrade isticanjem betonskih stubova i međuspratnih ploča na fasadi, čime je formirao rasterski sloj unutar kojeg je postigao željeni umjetnički efekat kombinovanjem polja cigle i prirodnog betona.
Zgrada SDK Kraljevo, 1969-1973, Petar Vulović
Motel Mlinarev san kod Arilja, 1974-1975, Mihajlo Mitrović
Autobuska stanica Kikinda, autor Ljupko Ćurčić
Zgrada Toblerone u Beogradu, arhitekta Rista Šekerinski
Okružni sud (Požarevac), autor Ljupko Ćurčić
Okružni sud (Sremska Mitrovica), 1979, autor Ljupko Ćurčić
Zgrada Saveznog izvršnog vijeća SIV III – Novi Beograd, 1975-1980, arhitekt Ljupko Ćurčić, predstavlja vrhunac brutalne arhitekture u Beogradu
Zapadna kapija Beograda, arhitekt Mihajlo Mitrović
Hotel Zlatibor u Užicu, 1979-1981, Svetlana Kana Radević