Brutalistička arhitektura u Sjevernoj Makedoniji

Generalni urbanistički plan Skoplja 1965. Provedba rekonstrukcije Skoplja je istorijski jedinstven primjer međunarodne saradnje UN-a, a ujedno je i prvi primjer japanskih arhitekata koji primjenjuju teoriju metabolizma i moderne arhitektonske metode na urbanom projektu metropole izvan Japana.

Brutalistička arhitektura u Makedoniji usko je vezana za rekonstrukciju Skoplja, glavnog grada Sjeverne Makedonije, nakon razornog zemljotresa 1963. god.. godine. Čvrsto je povezana s ulogom japanskog arhitekte Kenza Tangea i njegovim brutalističkim doprinosima arhitekturi i urbanizmu Skoplja.

Skoplje je pogođeno katastrofom 26. jula 1963. godine. Razorni zemljotresom je poginulo između 1000 i 2000 ljudi i uništeno preko 65% zgrada. Ubrzo je započela obnova tokom koje je izgrađen veliki broj veličanstvenih građevina i spomenika moderne arhitekture, u stilu brutalizma. Iz tog razloga često se upotrebljava slogan – "Skoplje, svjetska prijestolnica brutalizma".

Obnova Skoplja

U danima nakon zemljotresa, 35 zemalja je zatražilo od Generalne skupštine UN-a da na svoj dnevni red stavi pomoć za Skoplje, a kampanja usmjerena prema nacionalnim vladama i međunarodnim agencijama počela je s identifikacijom resursa za pomoć u naporima za oporavak. U Rezoluciji Generalna skupštine br. 1882 od 14. oktobra 1963. godine, duh međunarodne solidarnosti demonstriran nakon zemljotresa u Skoplju transformirao je napore obnove u simbol prijateljstva i bratstva među narodima.

Na objavljenom konkursu Ujedinjenih nacija za rekonstrukciju centra grada Skoplja 1965. god. za pobjednika je izabran projekat japanskih arhitekata, predvođenih poznatim Kenzo Tangeom. Projekt je bio značajan ne samo zbog svog međunarodnog utjecaja, već i zato što je ostvario novi međunarodni model urbane rekonstrukcije. Plan je jedinstven po svom arhitektonskom fokusu koji je sadržavao metabolizam (japanski arhitektonski pokret koji je spojio ideje o arhitektonskim megastrukturama s idejama o organskom biološkom rastu), brutalizam i arhitekturu Jugoslavije u ukupnom obimu. Bio je i kulturno relevantan zbog međunarodne pažnje i saradnje koju su podržavale UN i rijedak primjer jedinstva tokom Hladnog rata između supersila 20. vijeka.

Maurice Rotival, stručnjak UN-a za urbano planiranje, dao je poznatu izjavu:

Svijet sada očekuje da će Novo Skoplje postati uzoran grad, izgrađen ne za sadašnjost već za budućnost. Svaki manje elokventan rezultat rada koji je obavilo rukovodstvo Ujedinjenih nacija... pokazat će da je velika prilika propuštena. Za dobrobit svijeta, Skoplje mora biti ne samo grad za život, već i spomenik nadi u bolji svijet.

Drugu nagradu osvojili su arhitekti iz Hrvatske R. Mišević i F. Venkler. Njihovi timovi, zajedno sa još mnogim arhitektama iz Jugoslavije i cijelog svijeta, radili su na finalnom urbanističkom planiranju i projektovanju pojedinačnih objekata u Skoplju. Među angažovanim arhitektama bili su: Constantinos Doxiadis iz Grčke, Adolf Ciborowski iz Poljske, nizozemski arhitekti Van den Broek i Jaap Bakema, Luigi Piccinato iz Italije i Maurice Rotival (SAD). Od jugoslavenskih arhitekata angažovani su: Aleksandar Đorđević, Stojan Maksimović, Slavko Brezoski, Edvard Ravnikar, Radovan Miščević, Fedor Wenzler i dr.

Earnest Weissman, Le Corbusierov student i šef planiranja pri Odjelu za socijalna pitanja Ujedinjenih nacija, koordinirao je i nadgledao organizaciju obnove Skoplja od samog početka. Obnova grada dala je mogućnost mnogim mladim domaćim i inostranim arhitektama koji su stvorili autentična arhitektonska rešenja objekata i spomenika.

Veliki broj novih objekata izvedeni su u stilu brutalizma putem masivnih građevina sa izraženo potenciranom konstrukcijom i vidljivim sirovim materijalima, natur betonom i u određenim slučajevima kombinacijom cigle i natur betona. Modernistička arhitektura koja je polako prožimala grad označavala je neizbježnu promjenu koja se dešavala - i političku i arhitektonsku - i novi urbani identitet glavnog grada Makedonije postepeno je postajao manje istorijski po duhu i više jugoslovenski. Arhitektonski modernizam i brutalistički prijedlog Kenza Tangea iz 1965. za centar Skoplja označili su arhitektonsku produkciju jugoslovenskog javnog prostora, onog koji je karakterizirala nacionalna težnja za modernizmom. Brutalistička arhitektura Skoplja je imala za cilj ujedinjenje lokalnog makedonskog identiteta sa širim jugoslavenskim.

Primjeri brutalističke arhitekture – stila koji karakteriziraju geometrijske teme i sirovi beton – pojavljuju se širom bivšeg područja Jugoslavije. U Zagrebu, Beogradu i gotovo svakom malom gradu postoje primjeri iz ovog doba. Međutim, upravo je naslijeđe Kenza Tangea ono što Skoplje čini tako posebnim u tom pogledu. Pozitivan utjecaj koji je Kenzo Tange imao na stanovnike Skoplja, nakon razornog prirodnog događaja, još uvijek je prisutan.

Građevine

• Osnovna škola Johan Hajnrih Pestaloci, 1967-1969, poklon Švajcarske, arhitekt Alfred Roth
• Transportni centar u Skoplju, 1971. - 1981, autor projekta je japanski arhitekt Kenzo Tange
• Nacionalna i univerzitetska biblioteka Sv. Kliment Ohridski, 1971, autor ovog objekta je Petar Muličkoski
• Makedonska akademija nauka i umetnosti, 1977, Boris Čipan
• Muzej NOB-e i revolucije (Skoplje), 1981, Aleksandar Nikoljski i Vladimir Pota
• Zgrada opere i baleta u Skoplju, 1979, autori Stefan Kacin, Jurij Princes, Bogdan Splinder i Marijanu Uršić
• Gradski tržni centar (Skoplje), 1973, Živko Popovski (u saradnji sa Z. Gelevskim, L. Markovskim, T. Arsovskim i ostalim).
• Telekomunikacioni centar u Skoplju, 1974, po projektu Janka Konstantinova
• Katedrala Presveto srce Isusovo u Skoplju, 1977, Blagoja Micevski i Slavko Ðurić
• Arhiv grada Skoplja, 1970, projektant Georgije Konstantinovski
• Studentski dom Goce Delčev u Skoplju, 1969, projektant Georgije Konstantinovski
• Muzej savremene umjetnosti u Skoplju, poklon Poljske, 1970, arhitekti J. Mokrzynski, E. Wierzbicki, i W. Klyzewski
• Srednja medicinska škola, 1970, autor Janko Konstantinov
• Srednja škola „Nikola Karev“, autor Janko Konstantinov
• Srednja škola „Orce Nikolov“, 1969. - 71, autori Nikola Bogačev i Aleksandar Smilevski

Spomenici

• Spomen-kosturnica poginulih partizana u Velesu
• Spomen-kosturnica u Kavadarcima
• Spomen-kosturnica u Kičevu
• Spomenik slobode u Kočanima
• Spomenik Ilinden u Kruševu

• 
  Osnovna škola Johan Hajnrih Pestaloci
• 
  Transportni centar u Skoplju
• 
  Nacionalna i univerzitetska biblioteka Sv. Kliment Ohridski
• 
  Makedonska akademija nauka i umetnosti
• 
  Zgrada opere i baleta u Skoplju
• 
  Gradski tržni centar (Skoplje)
• 
  Telekomunikacioni centar u Skoplju
• 
  Arhiv grada Skoplja
• 
  Studentski dom Goce Delčev u Skoplju
• 
  Muzej savremene umjetnosti u Skoplju
• 
  Spomen-kosturnica poginulih partizana u Velesu
• 
  Spomen-kosturnica u Kavadarcima

Literatura

• Vladimir Kulić, Martino Stierli (2018). Prema konkretnoj utopiji : architecture in Yugoslavia, 1948-1980. New York: The museum of Modern Art.