Antipartizanska ofanziva u Srbiji (mart 1942.)

Antipartizanska ofanziva u Srbiji marta 1942.
Segment Narodnooslobodilačke borbe
Poslednji otpor srpskih partizana - borci Kolubarskog odreda izlaze na položaj na Rajcu, marta 1942.
Datum 11. mart - 18. mart 1942. Lokacija Zapadna Srbija Ishod Pobeda osovinskih snaga; uništenje preostalih ustanika u Zapadnoj Srbiji.
Sukobljene strane
Treći Reich Srpska državna straža Četnici	Partizani
Komandanti i vođe
Friedrich Stahl Miodrag Ilić Neško Nedić Svetolik Sveta Protić Voja Popović	Radivoje Jovanović Bradonja Miloš Miša Dudić Žikica Jovanović Španac
Angažirane jedinice
714. divizija (delovi) Valjevski četnički odred Kolubarski četnički odred Tamnavski četnički odred Ribnički četnički odred Užički četnički odredi	Suvoborski partizanski odred
Snage
Oko 1.500 nedićevaca, četnika i Nemaca	Oko 150-200 boraca
Žrtve i gubici
nepoznati	100-ak poginulo, 100-ak zarobljeno

Antipartizanska ofanziva u Srbiji je bila velika osovinska ofanziva vođena od 11. do 18. marta 1942. godine, u cilju uništenja preostalih partizana na Suvoboru i valjevskom kraju, gde je bilo njihovo najjače uporište nakon pada Užičke republike.

18. marta 1942. u okolini Valjeva, posle teških osmodnevnih borbi protiv nadmoćnih nemačkih i četničkih snaga, Suvoborski partizanski odred je konačno okružen i uništen. Time je privremeno ugušen partizanski pokret u Zapadnoj Srbiji.

Pozadina

Zapadna Srbija je bila jako partizansko uporište tokom ustanka u Srbiji 1941. godine. Nakon pada Užičke republike i povlačenja glavnine partizana u Bosnu, valjevski kraj je ostao glavno uporište srpskih partizana. Njihovi bivši saveznici, četnici Draže Mihailovića, ekspresno su legalizovani kod okupatora, uključujući se u poterne trupe protiv njih. Već krajem novembra 1941. godine, sedam Mihailovićevih komandanata - Predrag Raković, Miloš Glišić, Vučko Ignjatović, Manojlo Korać, Nikola Mladenović, Radovan Stojanović i Nikola Kalabić - su se sa svojim odredima legalizirali, stavivši se na raspolaganje Nemcima za borbu protiv partizana. Uprkos svemu, partizani su februara 1942. godine još uvek bili "stvarni gospodari celoga valjevskog okruga":

Krajem meseca februara 1942. godine najžešća akcija od strane komunista na celoj teritoriji Srbije vodila se u valjevskom okrugu od strane zloglasnog Kolubarskog komunističkog „oslobodilačkog odreda". Ovom je akcijom skoro zamro javni i privredni život celog okruga. Valjevo je ostalo bez ikakvih veza sa ostalim krajevima. U pogledu snabdevanja počela se osećati oskudica, pošto su sela, koja su do tada Valjevo snabdevala, bila okupirana od strane komunista i svaki je dovoz prekinut. Državna vlast bila je nemoćna i može se reći da su oni bili stvarni gospodari celoga valjevskog okruga.

– Izveštaj Srpske državne straže od 21. marta 1942. godine

Uoči velike osovinske operacije, Kolubarski partizanski odred se početkom marta 1942. godine nalazio u akciji krstareći na prostoriji: Divčibare — Tometino Polje — Maljen planina.

Plan operacije

Početkom marta 1942. je stvoren, u saglasnosti sa komandantom nemačke oružane sile u Valjevu, plan za akciju u cilju potpunog uništenja Kolubarskog partizanskog odreda. Osnovna ideja plana bila je: svim raspoloživim sredstvima opkoliti Kolubarski odred na širokoj prostoriji, izvršivši obuhvat, stezati ga i primorati odred na povlačenje na zemljište za njega nepovoljnije i tu ga uništiti.

Angažovane snage

Legalizovani četnički odred Draže Mihailovića osigurava nemački logor Metino brdo kod Kragujevca, 1942.

Za izvođenje operacije opkoljavanja i uništenja Suvoborskog odreda, angažovane su sledeće osovinske snage:

• Nemačke oružane snage koje su se nalazile u Valjevu (delovi 714. divizije)
• Valjevski četnički odred
• Kolubarski četnički odred
• Tamnavski četnički odred
• Ribnički četnički odred
• Užički četnički odredi

Dražini oficiri Sveta Protić, Neško Nedić i Voja Popović vodili su sa svojim odredom borbe protiv partizana pod komandom Nemaca.

Tok operacije

Bitka na Tometinom polju i proboj obruča

11. marta 1942. godine u 7 časova otpočela je velika osovinska operacija protiv Kolubarskog oslobodilačkog odreda, po planu na koji je komandant nemačkih oružanih snaga u Valjevu dao svoju saglasnost. Osetivši stezanje obruča sa severa, zapada i istoka, a nedovoljno sa juga (slabijim snagama nego što je traženo od načelnika Užičkog okruga), partizanski odred je primio kod Tometinog Brda borbu i pod borbom uspeo da se noću 12/13. marta izvuče iz obuhvata i da se južnim padinama Bukova prebaci u reon Magleš planine povlačeći se pravcem: Divčibare — s. Radanovac — s. Mravinci ka Drenovom Kiku (k. 946).

Kod Tometinog polja Suvoborski NOP odred je četnicima naneo gubitke od 6 mrtvih.

Pogibija Žikice Jovanovića Španca

Spomenik Žikici Jovanoviću, na mestu njegove pogibije, kod sela Radanovci

Dana 12. marta 1942. partizani su stigli u Radanovce, u blizini Ražane, na putu Užice—Valjevo. Oko podneva, Odred su napale snage dva legalizovana četnička odreda iz užičke grupe i jedan bataljon pripadnika Srpske državne straže. U kratkoj borbi, poginulo je nekoliko partizanskih boraca, među kojim i Žikica Jovanović Španac, tada već proslavljeni partizanski komandant i komesar.

Iznenada je otpočela borba. Žikica je rekao: Odoh ja na položaj! I otišao je. Uskoro su i članovi Grupne komade otišli za njim, dok se na udaljenosti od pola do jednog kilometra video četnički stroj. Prišli su do Žikice da ga pitaju kako ocenjuje situaciju. Slabo zaklonjen jednim žbunom, on je klečeći osmatrao raspored neprijatelja. Obratio se jednom od drugova kraj sebe i nešto zatražio. I dok se ovaj okrenuo, Žikica je već ležao na zemlji, metak mu je prošao kroz glavu.

– Mića Jeremić, Žikicin drug i saborac opisuje trenutak njegove pogibije

Žikicina pogibija izazvala je veliku potištenost kod boraca u Odredu, koji se tada nalazio u teškom položaju. Tog dana kod Radanovaca (blizu Kosjerića) u borbi protiv nedićevaca, Suvoborski NOP odred ubio 2 i ranio 3 osovinska vojnika.

Dovođenje novih četničkih snaga

Zbog neočekivanog partizanskog proboja, odmah je korigovan plan osovinske operacije, sa nemačkim zapovednikom u Valjevu. Novi plan je zadržao prvobitnu ideju opkoljavanja, ali pošto je partizanima bio otvoren put ka zapadu u težak teren i šume Povlen planine, to je zahtevalo angažovanje još neupotrebljenih snaga radi zatvaranja toga pravca. Stoga je odmah izdato naređenje Tamnavskom četničkom odredu da sa Uba hitno domaršuje u Valjevo i odmah potom odmaršuje pravcem: Valjevo — Leskovice sa zadatkom da posedne položaj na liniji: Klek — Todorovo Brdo — Pojate na Magleš planini. Ovaj odred je desno imao da održava vezu sa nemačkim oružanim snagama, a levo sa Valjevskim četničkim odredom. Valjevskom četničkom odredu je naređeno da se odmah prebaci sa dosadašnjeg položaja i zatvori pravce sa Drenovog Kika ka severoistoku ka selu Bačevcima i ka Visinjaku postavljajući svoj raspored na grebenu Bukova. Vezu da održava desno sa Tamnavskim četničkim odredom, levo da dođe u dodir sa Užičkim četničkim odredima. Kolubarski četnički odred dobio je naređenje da se spusti sa dosadašnjeg položaja i da se prikupi kod zaseoka Kozomor. Najenergičnije je traženo depešom od komandanta mesta u Kosjeriću da Užički četnički odredi napadaju sa juga ka Drenovačkom Kiku šireći se u desno od reke Ražane a u levo do linije zapadno od puta s. Mravinci — s. Ćebići. Nemačke oružane snage koje su domaršovale iz Valjeva posele su položaj na liniji: s. Ćebići — s. Mravinci — k. 979. Sa njima su odmah uhvatili vezu legalizovani četnički odredi.

Opkoljavanje i novi partizanski proboj

Partizani Suvoborskog odreda napadnuti izlaze na položaj kod Banjana, marta 1942

16. marta 1942. godine komandant Srpske državne poljske straže i komandant nemačkih oružanih snaga su obišli trupe na položajima. Tom prilikom je izvršena ispravka rasporeda tako što je naređeno da se na samom prevoju Bukova postavi jako odeljenje sa puškomitraljezom i da se na ovom pravcu uspostavi i održava najtešnja veza sa užičkim odredima. Tada je odlučeno - koncentričnim napadima svih četničkih odreda napasti Kolubarski partizanski odred na Drenovačkom Kiku i tu ga uništiti.

16. marta, nakon koncentričnog napada četnika, počela je intenzivna borba koja je dobijala sve veću žestinu kako se noć približavala. Partizani su bili opkoljeni, očajnički se boreći. Samo zahvaljujući iznenada paloj gustoj magli, koja se spustila sa mrakom, uspelo im je da se izvuku iz ovog uništavajućeg obruča i strmim padinama reke Zabave provuku između Tamnavskog i Valjevskog četničkog odreda.

Uništenje Suvoborskog partizanskog odreda

Nakon izvlačenja iz drugog obruča, partizani su odbačeni na sever, sa viših predela ka nizini. Osovinske snage su odmah preduzele hitne mere da se obruč još više suzi a napad produži 17. marta. Partizanima je onemogućena svaka mogućnost povlačenja u brda i presečena svaka otstupnica i oni su se sve više približavali ka Kolubari na zemljište za njih sve nepovoljnije. Osetivši jak pritisak sa juga i opkoljavanje sa istoka i zapada, Kolubarski partizanski odred je sve više pod borbom otstupao u toku 17. marta ka severu i noću 17/18. marta sklonio se u sela Zarube i Žabare i zaseok Rogljevići.

Ujutru 18. marta kvislinški četnički odredi dobili su naređenja za produže gonjenje. Objedinjenom akcijom svih uključenih četničkih odreda, uz saradnju i podršku nemačkih oružanih snaga, Kolubarski partizanski odred u očajnom stanju, pod borbom već nekoliko dana i stalno izvlačeći se iz smrtne opasnosti, potpuno je uhvaćen na prostoriji: s. Rogljevići — s. Beloševac — s. Klinci — s. Paune. Posle kraće borbe, ostavši bez municije i uvidevši da se ne mogu izvući kao formacija, 18. marta u selu Prijezdiću je rasformiran Suvoborski partizanski odred, a borci su pokušali izvlačenje pojedinačno ili u manjim grupama. Neki partizani su počeli bacati puške i predavati se delom četnicima, a delom nemačkim oružanim snagama. Manji deo partizana, zahvaljujući seljačkom odevanju, uspeo je da pobegne u raznim pravcima, ali su narednih dana pri čišćenju terena hvatani i predavani okupacionim vlastima.

Tako je prestala da postoji poslednja oružana ustanička formacija u zapadnoj Srbiji.

Gubici

Oko 100 partizanski boraca je poginulo, a toliko je i zarobljeno, najvećim delom, streljano i odvedeno u logor u Valjevu. Samo u toku zadnjega dana borbe, 18. marta 1942. godine, partizani su imali preko 20 mrtvih i 68 zarobljenih. Veći deo partizana, koji je u prvi mah uspeo da pobegne, uhvaćen je narednih dana, kada je naređeno četničkim odredima (Kolubarskom i Ribničkom) čišćenje zemljišta tokom gornje i srednje Kolubare.

U ovoj operaciji zarobljeni su mnogi partizani, među kojima: komandiri četa, Bora Milovanović „Lija“ i Svetislav Radović „Šale“ (oba šnajderi iz Valjeva), Slobodan Novaković, komandir 6. čete, bravar iz Čačka, Aleksandar Janković, student šumarstva iz Lukavca, zadužen za kulturno-prosvetni rad u Suvoborskom NOP odredu, politički komesar Bogdan Oklobdžija, komandant mesta Gornji Milanovac tokom ustanka, sestre Živka i Branislava Ilić iz Valjeva, fotograf Rade Jokić, i mnogi drugi. Neki od zarobljenika su poslati u logore, a neki pogubljeni.

Posledice

23. marta 1942. godine nemački komandant Jugoistoka, general pionira Kunce, izvestio je nemačku Vrhovnu komandu oružane sile da su u Srbiji razbijena žarišta ustanka i da je u oblasti Valjeva 714. divizija, posle višednevnog gonjenja, razbila neprijateljske trupe. Isto je konstatovao i partizanski komandant u izveštaju Vrhovnom štabu:

Prema tome, danas na teritoriji Zapadne Srbije i Šumadije partizanski odredi ne postoje. Jedan od glavnih razloga je nedostatak municije. Mi smo važnost ovog problema uočili odmah, ali nam nije bilo moguće da ga rešimo, iako smo se svih sredstava latili. Zbog toga smo često morali izbegavati borbe, a to nam je nametalo marševe po vrlo lošem vremenu.

Međutim, poslednjih 50 dana jačina i gustina raspoređenih neprijateljskih snaga bila je takva da se borbe više nisu mogle izbeći. Poslednjih 50 dana imali smo stalno borbe i marševe, i to po veoma lošem vremenu. Drugovi su se zaista herojski držali. Možda istorija nije zabeležila primere herojstva kakva su naši drugovi pokazali.

– Radivoje Jovanović Bradonja u Izveštaju Vrhovnom štabu NOVJ krajem marta 1942 god.

Teško ranjen, uspeo je da umakne glavni partizanski vođa za Zapadnu Srbiju Radivoje Jovanović Bradonja, koji je bio "duša celoga pokreta" i glavni komandant za vreme borbe. Vrlo mali deo članova odreda, srećno umakavši, prebacio se kasnije na teritoriju Užičkog okruga i ka Novoj Varoši. Iz obruča se izvukao i komandanta Glavnog štaba NOP odreda Srbije Mirko Tomić, kao i član glavnog štaba Mile Milatović.

Nakon ove operacije, zapadna Srbija je privremeno pacifikovana, a 714. divizija Vermahta je uskoro prebačena u Bosnu da se bori partizana, gde je angažovana u bici na Kozari. Posle uništenja Suvoborskog odreda, Nemci su krenuli da hapse Dražine oficire, koji su im pomogli u operaciji. Sveta Protić je uhapšen i sproveden za Beograd, a Neško Nedić i Voja Popović rasturili su odred i pobegli ne zna se kuda.

U avgustu 1942. je obnovljen Suvoborski partizanski odred a partizani se ponovo pojavili u valjevskom okrugu.

Literatura

• Hronologija oslobodilačke borbe naroda Jugoslavije: 1941-1945. Beograd: Vojnoistorijski institut. 1964.  (COBISS)
• Vojna enciklopedija. 9 (2. izd. doštampano 1978. izd.). Beograd. 1975. 

Vidi još

• Suvoborski partizanski odred
• Legalizacija četnika u Srbiji
• Antipartizanska ofanziva u Crnoj Gori (1942)
• Gušenje ustanka u istočnoj Bosni